Bu görüþ halen bir hipotez aþamasýnda olsa da, bakterilerde yaþanan mutasyonun, ilaçlara olan dirençlerini daha da artýrabileceði ve patojenleri deþifre edilmesi çok zor ve çeþitli hale getirebileceði uyarýsý yapýldý.

Genetik mühendisi Michael Gillings, Trends in Ecology and Evolution dergisinde yayýmlanan araþtýrmada, “Ýnsan faaliyetleri bakteri evrimindeki esas hýzda önemli bir deðiþim yaratýyor olabilir” yorumunda bulundu.

Avustralya’nýn Macquarie Üniversitesi’nde akademisyen olan Gillings ve teknoloji Üniversitesi’nden meslektaþý Hatch Stokes, yaptýklarý araþtýrmada antibiyotik kullanýmýn geldiði noktaya dikkat çekti:

“Dünya antibiyotiklerin baskýnýna uðramýþ durumda. Tüketilen ilaçlar insanlar tarafýndan veya tüketim ürünleri aracýlýðýyla kanalizasyona karýþýyor. Burada, atýk sürecinden etkilenmeden su döngülerine katýlýyorlar. Ayný durum, hayvanlar tarafýndan tüketilen ilaçlar için de geçerli. ABD, hayvanlar için üretilen antibotiklerin yüzde 80’ini harcýyor. Antibiyotik zengini gübreler çiftliklerde kullanýlýyor.”

Birçok alanda antibiyotiklerin kullanýlmasý ve ilaçlarýn doðaya karýþmasý, baterilerin evrimlerinin çeþitlenmesine ve antibiyotik dirençlerinin alarm veren bir seviyeye ulaþmasýna neden oldu. Etkisi geçmiþte kalmýþ olan verem ve zatürree giderek güçleniyor. Doktorlar, hala etkisi yüksek ama sayýlarý azalan antibiyotiklere sarýlýyor. Bakterilerin genetik materyalleri kolayca deðiþ tokuþ edebilmesi, antibiyotikleri etkisiz hale getiren genlerin sadece hedef patojenlerde deðil, ancak dünyanýn dört bir yanýndaki mikroplara yayýlmasýný saðlýyor.

Avustralyalý araþtýrmacýlarýn deðindiði nokta, buzdaðýnýn görünen ucu. Gillings ve Stokes, görünürde olan geliþmelerin arkasýnda daha kurnaz þeyler yaþandýðýný düþünüyor. Matematiksel hesaplamalara dayanýldýðýnda, antibiyotiklerin baskýnýna uðrayan ortamlarda doðal seleksiyon sadece antibiyotiklere direnç gösteren bakterileri deðil, mutasyon oraný yüksek bakterileri de etkiliyor. Kýsaca bu bakterilerde antibiyotiklere dirençli hale geliyor. 

Gillings, Bakterilerin evrim grafiðinde çan þeklinde bir eðri görürüz. Bir bu çizgiyi daha da saða çekiyoruz, onlarýn dirençlerini artýrýyoruz” dedi.

Bakterilerin direnç kazanmasýnda, evrim yeteneklerini artýran mekanizmalar rol oynuyor. Bakteriler, çevre þartlarýnýn baskýsý altýnda kaldýklarýnda, “SOS tepkisi” olarak bilinen sürece girerek hücresel enerjilerini DNA’larýný onarmak ve yeni mutasyonlar baþlatmak için kullanýyor.

Bakteriler, genetik komutlarýn karýþarak eþleþmelerini, böylece farklý mutasyonlara maruz kalmalarýný saðlayan “integron” elementleri içeriyor. Bir bakteri yüzlerce integron içerebiliyor ve çevre baskýsýna maruz kaldýðýnda, uykuda olan integron’lar uyanýyor.

Yatay gen transferi olarak bilinen bir diðer mutasyon þeklinde ise parçalar halindeki genetik materyal mikroplar arasýnda serbestçe hareket ediyor. Bu süreçte genler deðiþtiriliyor, bakterilerin genetik cephanelerine ekleniyor. Sonuç olarak, Hindistan’da 2010 yýlýnda görülen NDM-1 gibi birçok antibiyotiði etkisiz kýlan bakteriler ortaya çýkýyor.

Ancak bakterilerin süper bakteri haline gelmesi de çok kolay deðil. Galler’in Cardiff Üniversitesi’nde mikrobiyolog olan Mark Toleman, “mutasyonlarýn, bakterilerin gen yapýsýna zarar verici etkisi bulunduðunu” belirtti.

Gillings ve Strokes’a göre, antibiyotiklerin dünyanýn her yerinde bulunmasý bakteriler için çok büyük bir fýrsat. Gillings, “Antibiyotikler her yerde... Bu durum bakterilerin evrim geçirmesini saðlayan þartlarý daha az maliyetli bir hale getirmiþ olabilir. Bakteriler mutasyon geçiriyor ama zarar görseler de ölmüyorlar” dedi.

Araþtýrmacýlar, bakterilerdeki mutasyon artýþýnýn, antibiyotik direncini artýracaðý gibi beklenmedik deðiþimler de getirebileceðini ifade etti. Gillings, “Bahsettiðimiz deðiþimler sadece antibiyotiklere direnci olan bakteriler için deðil, hepsi için geçerli... Ayrýca, mutasyon hýzý sadece birkaç patojende deðil, birçoðunda yaþanýyor” dedi.

Avustralyalý araþtýrmacýlarýn çalýþmasýyla ayný görüþte olmayanlar da var. ABD’nin Arizona Üniversitesi’nden biyolog Joanna Masel, “bakteri evrimine ve onlarýn antibiyotik dirençlerini artýrmaya neden olan doðal seleksiyonu tetikleyen faktörlerin net olarak bilinmediðini” ifade etti.

Masel, “Bakteriler üzerinde her zaman büyük bir seleksiyon baskýsý var. Virüslerle ve diðer parazitlerle savaþýyorlar. Avcýlara karþý koymaya çalýþýyorlar. Acýmasýz bir mücadelenin içindeler... Antibiyotikler bakterilerin bir baþka belasý. Bakteriler antibiyotiklere direnç kazanacak þekilde evrim geçirdi. Ancak bu durumun, bakterilerin evrim geçirmesine neden olan diðer þartlardan daha önemli olduðunu gösteren net bir bulgu elimizde yok” dedi.

Gillings, teorilerinde hata yapýyor olabileceklerini de belirtti: “Birçok deney yaparak fikirlerimizin doðruluðunu görmemiz gerekiyor... Önemli bir ipucuna ihtiyacýmýz var. Eðer dediklerimiz yüzde 1 doðru çýkarsa, bence bu yüzde aslýnda 99’a iþaret eder” dedi.