Genel Bilgiler

Giriþ

Follikül kistleri nedir? 
Gençlerde en sýk rastlanan kistlerin baþýnda gelir. Geliþen yumurta hücresinin çatlamamasý ve büyümeye devam etmesi nedeni ile olduðu düþünülmektedir.

Büyüklükleri genelde 2-3 cm’dir, nadiren 4 cm’yi aþar. Oldukça gergin, tek odacýk içinde berrak sývý içeren kistlerdir. Genelde herhangi bir komplikasyon yaratmazlar.

Kistler nasýl oluþur?
Folikül kistlerinin oluþma nedeni tam bilinmektedir, ancak kabul edilen bazý teoriler vardýr. Bunlar:

Yumurtalýklara giden kan akýmýný fazla olmasý sonucunda foliküllere (geliþen yumurtalara) normalden fazla miktarda hormonlarýn gitmesi ile oluþabilirler.

Yüksek dozda "gonadotropinlerin (=beyinden salgýlanan ve overlerde yumurta hücresi geliþimini uyaran hormonlardýr)" varlýðýnda overlerin olmasý gerekenden fazla uyarýlmasý neticesinde ortaya çýkabilirler.

Gonadotropinlerin salgýlanýþ þekillerinde meydana gelen dengesizlikler, geliþmiþ yumurta hücresinin çatlamasýný engelleyebilir ve follikül kistlerine yol açabilir.

Yumurtalýk etrafýndaki yapýþýklýklar ve herhangi bir nedenle yumurtalýk duvarýnýn kalýnlaþmasý yumurtlamayý engelleyerek follikül kistlerine yol açabilir.

Follikül kistleri genelde belirti vermezler. Patlamasý ya da kendi etrafýnda dönmesi ile akut batýn tablosu yaratmasý yok denebilecek kadar azdýr. Bazen östrojen hormonu salgýlayarak adet düzensizliðine neden olabilir.

Sýklýkla baþka bir nedenle yapýlan ultrason incelemesi esnasýnda fark edilen follükül kistleri, en sýk olarak adet gecikmeleri þikayeti ile belirti veririler.

Follikül kistleri genelde kendiliðinden kaybolur ve tedavi gerektirmez. Üreme çaðýndaki kadýnlarda saptanan ve 5 cm’den küçük kistler takibe alýnýr. Hasta bir ay sonra yeniden muayeneye çaðýrýlarak kistin 1-2 adet dönemi sonrasýnda kendiliðinden kaybolmasý beklenir.

Bazý zamanlarda kistin küçülmesini kolaylaþtýrmak için tedavi amaçlý  doðum kontrol haplarý  verilebilir. Burada amaç beyinden salgýlanan gonadotropinleri baskýlayarak overler üzerindeki uyarýyý ortadan kaldýrmaktýr.

Tedaviye raðmen küçülmeyen ya da büyüme gösteren kistler için ameliyat gerekli olabilir. Bu kistler genellikle üreme çaðýndaki genç kadýnlarda görüldüðünden Laparoskopi yöntemi  yöntemi ile ameliyat esnasýnda yumurtalýða zarar vermeden sadece kist çýkartýlýr. Çünkü "yumurtalýklar bir kadýn için en önemli organlarýn baþýnda gelir".

Günümüzde ameliyat metodu olarak sýklýkla kistin laparoskopik yolla çýkarýlmasý tercih edilir.

Korpus luteum kistleri
Normalde her yumurtlamadan sonra yumurta hücresinin atýldýðý yer farklýlaþarak "korpus luteum" adý verilen dokuya dönüþür.
Korpus luteumun ana görevi, ortaya çýkabilecek bir gebelikte düþük olmadan gebeliðin rahime yerleþmesini saðlayan ve "progesteron" adý verilen bir hormonu plasentanýn iþlevsel hale gelene kadar üretilmesidir. Progesteron yeni oluþan bir gebeliðin rahim tarafýndan yabancý bir doku olarak algýlanarak atýlmasýna engel olur.

Renginden dolayý adýna "sarý cisimcik" de denilen corpus luteum zaman zaman içinde sývý birikmesi nedeni ile kistleþebilir. Kistler genelde 3-4 cm büyüklüðünde olmakla birlikte 1-10 cm arasýnda deðiþebilirler. Hormon salgýladýklarý için adet rötarýna (gecikmesine) yol açabilir.

Kist içine kanama olursa kasýklarda aðrý görülebilir. Bazen patlayýp karýn içine kanamaya yol açabilir. Bu durumda sýklýkla dýþ gebelik ile karýþtýrýlabilir.

Yandaki resimde olgun corpus luteum’un içine kanama sonucu oluþmuþ bir "Corpus luteum kisti" nin ultrasonik görünümü izlenmektedir.

Korpus luteum kistleri, herhangi bir komplikasyon geliþmediði durumlarda tedavi gerektirmez ve kendiliðinden kaybolurlar.


Endometrioma (Çikulata kistleri)
Çikulata kistleri, rahimin içini döþeyen "endometrium" adý verilen zar tabakasýnýn yumurtalýklarda bulunmasý ve her adet döneminde kanayarak kistleþmesi sonucunda oluþur.

Her adet döneminde kanayan kist içerisinde uzun süre kalan kan zamanla pýhtýlaþýp eriyerek, çikolata rengi ve kývamýnda bir sývý halini alýr. Bu nedenle bu kistler "çikolata kisti" olarak anýlmaktadýr.

Çukulata kistleri "Endometriozis"  denilen bir rahatsýzlýk ile beraber olup genelde etrafa yapýþýklýklar gösterir. Çikulata kistlerinin görülmesi endometriosis hastalýðýnýn þiddetli olduðunu gösterir.

Ultrasonografide yumurtalýk içerisinde yer alan yoðun granüllü kistik kitlelerin görülmesi ile tanýsý konulabilir.


Yandaki resimde ultrasonda bir bölmeli (septalý), iki bölümlü bir "endometrioma (çikolata kisti)" görülmektedir.

Çikulata kisti olan kadýnlar veya genç kýzlar genelde hekime  aðrýlý adet, cinsel iliþki sýrasýnda aðrý (disparunia) , kýsýrlýk (infertilite) ve fazla miktarda adet görme þikayeti ile baþvururlar.

Endometriomalarýn ayýrýcý tanýsýnda yumurtalýklardan geliþen Neoplastik (Kanseröz) kistler içinde özellikle "müsinöz kanserler" bulunmaktadýr. Serumda dolaþan "tumör maker’larý (tümör belirteçleri) ve doppler kan akýmýnda direnç ve akým indexlerinin bakýlmasý ile ayýrýcý taný yapýlabilmektedir.  Ancak yine de kesin taný operasyon sonrasý çýkartýlan dokunun patolojik incelemesi ile konulur.

Endometrioma’larýn tedavisi cerrahi operasyonla kistlerin çýkartýlmasýdýr. Bu cerrahi operasyonlar için genelde Laparoskopi yöntemleri kullanýlmaktadýr.


Yandaki resimde operasyonla çýkarýlmýþ bir çukulata kistini (endometrioma) görülmektedir.

Çukulata kisti çýkartýlan hastalarýn %50’si ilk 6 ay içinde tedaviye gerek kalmadan hamile kalmaktadýr.

4 cm’den küçük kistler ise beklenip izlenebilir veya bir takým ilaç tedavileri (Danazol gibi) denenebilir.

Ýnklüzyon kistleri
Sýklýkla rahim ameliyatý esnasýnda rastlanan fonksiyonel olmayan bir kisttir.

Ýnklüzyon kistleri genellikle mikroskopik boyuttadýr. Hiçbir belirti vermez ve ultrasonda da fark edilemez.

Ýnklüzyon kistleri büyük olasýlýkla her yumurtlamadan sonra yumurtalýk cidarýnýn bütünlüðünün bozulmasýný takiben iyileþme döneminde doku içerisinde "germinal epitel" adý verilen hücre türünün hapsolmasýndan kaynaklanmaktadýr.

Bazý araþtýrmacýlar bu kistçiklerin uzun dönemde habis (malign) deðiþime uðrayabileceðini ve over kanserinin öncülü olabileceðini iddia etmektedirler.

Teka-lutein kistleri
Aþýrý hormon salgýsýna baðlý olarak ortaya çýkarlar. Hemen hemen her zaman çift taraflýdýr ve 20 cm kadar büyük olabilirler. Sýklýkla kýsýrlýk tedavisi alanlar ile gebeliðin anormal bir durumu olan mol gebeliði (üzüm gebeliði) durumunda sýk olarak görülür. Tedavide yatak istirahatý ve takip gerekir. Bazý zamanlarda cerrahi tedavi gerekebilir.

                          Ultrasonda "Teka lutein kisti" nin görüntüsü


Gebelik Luteomasý
Gebelik esnasýnda görülen solid (içi katý) yapýdaki kitlelerdir. Bazen 20 cm’ye kadar büyüyebilirler.

Hastalarýn dörtte birinde fazla miktarda salýnan erkeklik hormonuna baðlý olarak gebelikte tüylenme (kýllanma, hirsutism) þikayeti yapabilirler.

Gebelik sona erdiðinde kendiliðinden geriler. Ancak diðer tümörlerden ayrýmýnýn yapýlmasý gerekir.


Selim Over Kistlerinin Komplikasyonlarý

Selim over kistlerinin iki önemli komplikasyonu vardýr:

Torsiyon (dönme)
Ruptür (patlama)

Her iki durumda da ani baþlangýçlý ve þiddetli karýn aðrýlarý mevcuttur.

Torsiyon (Dönme)
Ýyi huylu over kistlerinde en korkulan komplikasyondur. Torsiyon; yumurtalýðýn kendi etrafýnda dönmesidir.

Bu durumda yumurtalýða giden kan akýmý azalacaðý ya da kesileceði için bir süre sonra dokuda "gangren (dokunun ölümü)" meydana gelir.

Torsiyonun klinik bulgusu gittikçe þiddeti artan aðrýdýr. Bazen ise torsiyon tam olarak olmaz ve bu durum kendini hafif bir aðrý ile belli eder.

Bir süre sonra yumurtalýk torsiyondan kurtulup "detorsiyone" olarak normal konumuna döner ve aðrý kaybolabilir.

Torsiyonun en çok görüldüðü "Dermoid kist"  varlýðýnda görülme sýklýðý %3.2-16 arasýndadýr. Kistin büyüklüðü ve aðýrlýðý arttýkça torsiyon riski de artar.

Torsiyone over kistlerinde acil ameliyat gereklidir. Ameliyatla torsiyone olmuþ kist tamamen çýkartýlýr.

Rüptür (Patlama)
Bir kistin "rüptüre olmasý" yani patlamasý kendiliðinden olabileceði gibi torsiyona baðlý da geliþebilir.

Rüptür aniden oluþtuðunda genelde þok geliþir. Kist içeriði dermoid kistlerdeki gibi yaðlý veya katý dokudan zengin ise bu dokular karýn zarýný (peritonu) irrite ederek tehlikeli bir durum olan "kimyasal peritonit"e neden olabilir.

Kist rüptürlerinde iç kanama meydana geliyorsa veya aðrý dayanýlmaz hale gelip bir "akut batýn (akut karýn)" tablosuna dönüþüyorsa hasta acil ameliyata alýnarak tedavi edilir.

Hafif þikayet yaratan ve þikayetlerin saatler içinde azaldýðý durumlarda ise beklenip hasta takibe alýnabilir.