Genel Bilgiler
Giriþ
TÜBERKÜLOZ (VEREM) HASTALIÐI
Tüberküloz hastalýðý, Mycobacterium tuberculosis adlý mikrop ile oluþan bulaþýcý bir hastalýktýr. Dünya nüfusunun üçte biri tüberküloz mikrobuyla karþýlaþmýþtýr. Dünya Saðlýk Örgütü verilerine göre her yýl yaklaþýk 8,4 milyon insan bu hastalýða yakalanmakta ve 2 milyon insan bu hastalýk nedeniyle ölmektedir. Tüberküloz ciddi bir halk saðlýðý sorunudur. 
Tüberküloz nasýl bulaþýr ?
Tüberküloz hastalýðý, solunum yoluyla bulaþýr. Hasta kiþilerin öksürmesi, hapþýrmasý, konuþmasý ile solunum yolu salgýlarý damlacýk þeklinde havaya atýlýr. Ýçinde tüberküloz basilinin (mikrobunun) de bulunduðu bu damlacýklarýn solunmasý ile saðlýklý bireyler infekte olur. Ýnfekte olan her kiþide mutlaka hastalýk geliþmez. Alýnan basiller kiþiyi hastalandýrmaksýzýn vücutta saklý kalýr ve vücut direncinin düþtüðü bir anda hastalýk oluþturur. Hastalýk geliþme riskinin en yüksek olduðu dönem ilk iki yýldýr. Ýlk iki yýlda %5 sonrasýnda %5 olmak üzere, yaþam boyu hastalýk geliþme riski %10’dur.
Bulaþma açýsýndan en riskli kiþiler hastayla uzun süre ayný ortamda bulunan aile bireyleri ve yakýn çalýþma arkadaþlarýdýr. Kaþýk, çatal, bardak gibi yemek gereçleri, giysiler, çarþaflar gibi eþyalarla bulaþma olmaz.
Tüberküloz hastalýðý geliþimi için risk faktörleri nelerdir?
Vücut direncinin düþük olduðu kiþilerde hastalýk geliþme riski yüksektir. Bunlar:
Beþ yaþ altýndaki çocuklar ve bebekler
Yaþlýlar
Vücut direncini düþüren ek hastalýðý (þeker hastalýðý, kronik böbrek hastalýðý, kanser, AÝDS) olanlar
Organ nakli yapýlan hastalar
Ýlaç ve alkol baðýmlýlýðý olanlar
Baðýþýklýk sistemini baskýlayan (kortizon gibi) tedaviler kullanan hastalar.
Tüberküloz hangi organlarda hastalýk yapabilir?
Tüberküloz basilinin giriþ kapýsý akciðerler olduðu için en çok hastalýk görünen organ akciðerdir. Ancak basiller solunum yoluyla alýndýktan sonra kan ve lenfatikler yoluyla vücudun diðer tüm organ ve dokularýna (Örneðin: lenf bezleri, beyin, böbrek, kemik,..) yayýlabilmekte ve hastalýk oluþturabilmektedir. Hastalýðýn tuttuðu organlar- da aðýr bir iltihap tablosu olur ve organlarýn fonksiyonlarý bozulur.
Tüberküloz hastalýðýnýn belirtileri nelerdir?
Tüberküloz hastalýðýnýn belirtileri, genel yakýnmalar ve akciðere özgü yakýnmalar olmak üzere iki grupta toplanabilir. Genel yakýnmalar, özellikle akþama doðru yükselen ateþ, gece terlemesi, kilo kaybý, iþtahsýzlýk ve halsizliktir. Akciðere özgü yakýnmalar ise iki haftadan uzun süren öksürük, balgam çýkarma, deðiþken miktarlarda kan tükürme, göðüste aðrý ve nefes darlýðýdýr. Yakýnmalar genellikle hafif baþlar, yavaþ ilerler. Hastalar bu yakýnmalarý baþka nedenlere baðlayabilir ve doktora geç gidebilir. Bu durum hastalýðýn daha çok yayýlmasýna ve tutulan organýn daha fazla tahrip olmasýna neden olur. Bu arada hasta çevresine mikrop saçar ve daha çok kiþinin enfekte olmasýna neden olur. Bu nedenle özellikle iki haftadan uzun süren öksürük ve diðer yakýnmalarý olan kiþilerin en kýsa zamanda saðlýk merkezine baþvurmalarý çok önemlidir.
Tüberküloz hastalýðý nasýl tedavi edilir? Doðrudan gözetimli tedavi (DGT) nedir?
Tüberküloz basiline karþý etkili olan güçlü ilaçlarýn bulunmasýndan önce, tedavinin temelini iyi beslenme, istirahat ve uzun süreli sanatoryum tedavisi oluþtururdu. Günümüzde tüberküloz basilini öldüren çok güçlü ilaçlar vardýr. Mikroplarý etkili bir þekilde öldürmek ve ilaçlara direnç geliþimini önlemek için tedavide 4 çeþit ilaç birlikte kullanýlmaktadýr. Tedavide kullanýlabilecek temel ilaçlar: izoniyazid, rifampisin, etambutol, pirazinamid veya morfozinamid, streptomisin�dir. Tedavi süresi altý aydýr. Tedavinin ilk iki ayýndan sonra ilaç sayýsý azaltýlmaktadýr. Bazý özel durumlarda tedavi süresi uzatýlabilmektedir. Tedavinin her gün düzenli bir þekilde alýnmasý çok önemlidir. Düzenli tedavi hem hastanýn iyileþmesini saðlar, hem de bulaþýcýlýðý hýzla önleyerek toplum saðlýðýný korur.
Doðrudan gözetimli tedavi (DGT), hastalara her doz ilacýn, bir görevli tarafýndan içirilmesidir. DGT�ye gerek duyulmasýnýn temel nedeni, hastalarýn bir kýsmýnýn en 6 ay sürecek bir tedaviyi düzenli sürdürememesidir. Hangi hastanýn tedavisini düzenli kullanýp kullanamayacaðý öngörülemeyeceðinden tüm tüberküloz hastalarýna DGT yapýlmasý gereklidir. Ülkemizde birçok ilde DGT baþlamýþtýr. Bu illerde hastalarýn ilaçlarý evlerine en yakýn saðlýk kuruluþu tarafýndan gözetim altýnda içirilmektedir.
Tüberküloz hastalýðý iyileþir mi?
Tüberküloz kesinlikle iyileþebilen bir hastalýktýr. Ýlaçlarýný önerilen þekilde aksatmadan, yeterli süre içen hastalarýn hemen hepsi baþarýyla tedavi edilir.
Tüberküloz hastalýðý kimlerde iyileþmez?
- Ýlaçlarýný düzenli kullanmayan hastalarda iyileþmez.
- Ýlaca dirençli tüberküloz hastalarý bilinen temel ilaçlarla iyileþmez.
Ýlaca dirençli tüberküloz nedir?
Tüberküloz mikrobuna etkili olmasý beklenen bir ilacýn etki etmemesi “ilaç direnci” olarak tanýmlanýr. Ýlaç direncinin nedeni önerilen tedavinin düzenli kullanýlmamasýdýr. Verilen ilaçlar her gün içilmez veya bir kýsmý içilip kalaný unutulur içilmez ise direnç geliþir. Bu durumda ilaçlar tüberküloz basilini öldüremez ve hastalýk devam eder. Bu durumdaki hastalar ancak yan etkileri çok daha fazla olan, uzun süreli kullaným gerektiren (iki yýl), pahalý olan ikinci grup ilaçlarla tedavi edilebilir. Bu hastalarda bazen ameliyat da gerekebilir.
Çocukluk çaðýnda tüberküloz tanýsý nasýl konur ve tedavisi nasýldýr?
Çocuklarda özellikler 5 yaþ altýndaki çocuklarda tüberküloz mikrobunu aldýktan sonra hastalýk geliþtirme riski eriþkinlere göre çok daha yüksektir. 2-3 haftadan uzun süren öksürük, ateþ, gece terlemesi, halsizlik, iþtahsýzlýk, kilo kaybý gibi yakýnmalarý olan çocukta tüberküloz akla gelmelidir. Ancak bazen bu yakýnmalar eriþkindeki kadar belirgin olmayabilir. Tüberküloz hastalýðý varlýðýný düþündüren yakýnmalarý olan çocukta, akciðer grafisi bulgularý ve tüberkülin cilt testi de pozitif ise kuvvetle tüberküloz düþünülür. Çocuðun tüberkülozlu bir eriþkinle temasý olmasý da önemlidir. Tüberküloz düþünülen çocukta mutlaka aile taramasý yapýlmalýdýr. Çocuk balgam verebiliyorsa balgam örneði ya da yutulan balgamlarý incelemek için mide suyu incelemesi yapýlabilir. Çocuklarda tüberküloz tedavisi eriþkinlerle benzerdir. Ancak görme bozukluðunu ifade edemeyecek çocuklarda etambutol adlý ilacýn kullanýlmamalýdýr.
Gebelerde tüberküloz nasýl tedavi edilir?
Tüberküloz tanýsý konan gebede en kýsa sürede tedaviye baþlanmalýdýr. Streptomisin dýþýndaki tüm temel ilaçlar gebelikte güvenle kullanýlabilir.
Emziren annelerde tüberküloz nasýl tedavi edilir?
Emziren annelerde bütün temel ilaçlar güvenle kullanýlabilir. Tüberküloz ilaçlarý anne sütünde çok düþük konsantrasyonlarda bulunur. Bunun bebeðe zarar verici etkisi yoktur.
Sýkça sorulan sorular :
Soru 1: Tüberküloz hastasý hastanede yatarak mý tedavi edilmelidir?
Yanýt: Her hastanýn mutlaka yatýrýlmasý gerekmez. Bilimsel olarak, hastanede veya ayaktan tedavi edilen hastalar arasýnda, hastalýk iyileþmesi ve bulaþtýrýcýlýk açýsýndan fark olmadýðý görülmüþtür. Ancak genel durumu bozuk, yaygýn hastalýðý olan, aþýrý kan tükürmesi olan, ek medikal problemi olan, ilaç yan etkisi çýkan ve tedaviye uyumsuz olan hastalarýn hastaneye yatýrýlarak tedavi edilmesi gerekir.
Soru 2: Bulaþtýrýcýlýk ne kadar sürer?
Yanýt: Ýlaç tedavisine baþlandýktan sonra bulaþtýrýcýlýk hýzla kaybolur. Eðer kullanýlan ilaçlar etkili ise tedaviden 2-3 hafta sonra bulaþtýrýcýlýk büyük oranda yok olur.
Soru 3: Tüberküloz hastasýnýn yakýn çevresindekiler ne yapmalýdýr?
Yanýt: Verem Savaþ Dispanserine kontrole gitmelidir. Dispanserde yapýlan kontrol sonrasýnda gerek görülen kiþiler koruyucu tedavi almalýdýr. Koruyucu tedavi de Verem Savaþ Dispanserleri tarafýndan ücretsiz olarak verilmektedir.
Soru 4: Tüberküloz tedavisinin yan etkileri var mýdýr? Yan etki çýkmasý halinde ne yapýlmalýdýr?
Yanýt: Tedavi sýrasýnda yan etkiler ortaya çýkabilir. En sýk görülen yan etkiler, cilt döküntüsü, kaþýntý, iþtahsýzlýk, bulantý, kusma, karýn aðrýsý ve görme bozukluðudur. Bu durumlarýn ortaya çýkmasý halinde ilaçlarý derhal kesmeli ve doktorunuza baþvurmalýsýnýz. Tedavinin temel ilaçlarýndan biri olan rifampisin, idrar, göz yaþý ve büyük abdesti turuncuya boyayabilir. Endiþelenecek bir durum deðildir.
Soru 5 : Doðum kontrol haplarýnýn tüberküloz ilaçlarý ile etkileþimi var mýdýr ?
Yanýt: Evet. Rifampisin adlý ilaç doðum kontrol haplarýnýn etkinliðini azaltýr. Bu nedenle ya farklý bir yöntemle korunmalý ya da doktorunuza danýþarak östrojen içeriði yüksek olan doðum kontrol haplarýndan kullanmalýsýnýz.
Soru 6 : Tüberküloz tedavisi ile birlikte vitamin kullanmak gerekir mi ?
Yanýt: Elli yaþ üstü kiþilerde, þeker hastalýðý olanlarda, alkolizm öyküsü olanlarda, hamilelerde tüberküloz ilaçlarý ile birlikte B6 vitamini alýnmasý gerekir.
Soru 7: Tüberküloz tedavisi baþarýsýnda beslenmenin önemi nedir ?
Yanýt: Saðlýklý kiþiler için gereken düzenli ve yeterli beslenme tüberküloz hastalarý için de geçerlidir. Tedavi baþarýsýnda temel olan ilaç tedavisidir.
Soru 8: Verem aþýsý (BCG) tüberküloz hastalýðýndan korur mu?
Yanýt: Verem aþýsý çocuk yaþ grubuna uygulanan bir aþýdýr. Çocuklarda akciðer tüberkülozundan deðil, tüberkülozun ciddi formlarý olan kanla yayýlan (milier) ve beyin zarýný tutan (menenjit) tüberkülozu önler. Eriþkinlerde hastalýk için koruyucu deðildir.
Soru 9: Tüberküloz hastasý evde nasýl ve nerede yaþamalýdýr?
Yanýt: Tüberküloz hastasý güneþ gören ve sýk havalandýrýlabilen bir odada kalmalýdýr. Öksürürken, hapþýrýrken, konuþurken aðýz ve burnunu kapatmalýdýr.
Soru 10: Tüberküloz tedavisi sürerken çalýþýlabilir mi?
Yanýt: Fiziksel durumu uygun olan hastalar, balgamlarýnda tüberküloz basili olmadýðý gösterildiðinde, ilaçlarý düzenli kullanmak koþuluyla çalýþabilirler.
Soru 11: Tüberküloz cilt testi (PPD) nedir ? Kimlere yapýlýr ? Nasýl yorumlanýr ?
Yanýt: Tüberküloz cilt testi, tüberküloz basilinin hücre duvarýndan elde edilen ve antijenik özelliði olan bir proteinin, küçük bir iðne ile kol derisi içine uygulanmasý ve 2-3 gün sonra oluþan kabarýklýðýn deðerlendirilmesi þeklinde yapýlan bir testtir. Kabarýklýðýn oluþmasý tüberküloz basili ile karþýlaþýldýðýný ve infeksiyon varlýðýný gösterir. Kabarýklýk oluþmamasý ise tüberküloz basili ile karþýlaþýlmadýðý anlamýna gelir.
Soru 12: Tüberküloz hastasýnýn yapmasý gerekenler nelerdir?
Yanýt:
- Tüberküloz ilaçlarý her gün düzenli olarak alýnmalýdýr.
- Tüberküloz ilaçlarý alýrken, doktora danýþmadan baþka ilaçlar kullanýlmamalýdýr.
- Ýlaçlara baðlý yan etki oluþmasý durumunda en kýsa sürede doktora gidilmelidir.
- Tedavi süresince düzenli kontrollere gidilmelidir.
- Kadýn hastalar, gebelik, emzirme, doðum kontrol yöntemleri ile ilgili durumlarýný doktorlarýna bildirmelidir.
Laboratuvar testleri, özel testler
Tüberküloz tanýsý, balgamda tüberküloz basilinin
gösterilmesi ile konur.Þüphelenilen hastada kesin tüberküloz tanýsý balgamýn mikroskobik incelemesinde tüberküloz basilinin gösterilmesi ve besi yerinde basilin üretilmesi ile konur. Tüberküloz hastalýðýnýn tanýsý, tedavisi ve takibi ülkemizde yaygýn olarak bulunan Verem Savaþ Dispanserleri�nde ücretsiz olarak yapýlmaktadýr. ppd testi
Radyoloji testleri, Görüntüleme yöntemleri
Akciðer grafisi