Bu hastalýk baðýrsaklardaki sindirimi saðlayan villus denilen yapýlarýn bozulmasýna sebep olmaktadýr ve dolayýsýyla da yiyeceklerdeki besinin emilmesini engelleyen ve ince baðýrsakta hasarlar oluþturan bir sindirim hastalýðýdýr.

Çölyak hastasý olan kiþiler buðdayda arpada çavdarda ve yulafta bulunan ve gluten olarak adlandýrýlan bir proteinine tahammül edememektedir.

Çölyaklý hastalar gluten içeren yiyecekler yediklerinde, onlarýn baðýþýklýk sistemleri bunu ince baðýrsaklara zarar vererek yanýtlar.Özellikle çok küçük ve parmak þekline benzeyen villus olarak adlandýrýlan ince baðýrsaktaki emilimi saðlayan yapýlar kaybolur(düzleþir ve görevini yapamaz hale gelir.)

Yiyeceklerdeki besinler bu villuslardan geçerek kan dolaþýmý içine emilirler.Villuslar olmadan kiþi ;her ne kadar yiyecek yerse yesin; beslenemez.

Vücudun kendi baðýþýklýk sistemine zarar vermesinden dolayý çölyak hastalýðýnýn otomatik baðýþýklýk sistemi rahatsýzlýðý olarak düþünülmektedir.Bununla birlikte ,yiyeceklerin emilememesinden dolayý sindirim rahatsýzlýðý olarak ta sýnýflandýrýlabilmektedir.

Çölyak hastalýðý ayrýca gluten entropatisi , celiac disease ,celiac sprue , nontropical sprue ve gluten sensitive entropathy olarak da bilinmektedir.

Çölyak hastalýðý genetik bir hastalýktýr,bunun anlamý kiþinin ailesinde de bu hastalýðýn çýkmasý söz konusudur.Bazen hastalýk bir ameliyat ,çocuk doðumu , hamilelik , viral enfeksiyon yada þiddetli duygusal stresten sonra , tetiklenebilir ;yada ilk seferde aktif olabilir.

Çölyak hastalýðý kiþinin yaþamýnýn her hangi bölümünde ortaya çýkabilmektedir . Çölyak kimi kiþilerde çocukluk, kimilerinde ergenlik, kimilerinde ise orta yaþ grubunda ortaya çýkabilmektedir.
 

 

Çölyak hastalýðý insanlarý çok deðiþik þekillerde etkilemektedir.Bazý insanlarýn belirtileri çocuklukta , bazýlarýnýn yetiþkinliklerinde geliþmektedir görülmektedir.

Çölyak hastalýðýnýn oluþumunda rol oynadýðý düþünülen faktörlerden biriside kiþinin anne sütüyle ne kadar zaman beslendiðidir.Uzun süre anne sütüyle beslenen kiþilerde çölyak hastalýðýný belirtileri daha geç ortaya çýkmaktadýr.Diðer bir faktör ise gluten içeren yiyeceklerin yenilmeye hangi yaþta baþlandýðý ve ne kadar gluten yenildiðidir.

Belirtiler sindirim sisteminde var olabilir yada olmayabilir. Örneðin bir kiþide ishal ve karýn aðrýsý olabilirken diðer bir kiþide aþýrý sinirlilik, öfke ,veya depresyon olabilmektedir.Aslýnda aþýrý öfke ve sinirlilik çocuklarda görülen en yaygýn belirtilerden biridir.

Çölyak hastalýðýnýn belirtileri aþaðýdaki maddelerden birini yada bir kaçýný içerebilir;

• Çok sýk tekrarlanan karýn aðrýlarý
• Kronik ishal
• Kilo kaybý
• Açýk renkli, kötü kokulu dýþký
• Anemi (kýrmýzý kan hücrelerinin düþüklüðü)
• Gaz
• Kemik Aðrýsý
• Davranýþ deðiþiklikleri
• Kaslarda kramp meydana gelmesi
• Yorgunluk
• Büyüme geriliði
• Bebeklikte geliþim,büyüme bozukluklarý
• Eklemlerde aðrýlar
• Felç
• Bacaklarda uyuþma,karýncalanma(sinirdeki hasardan)
• Aðýz içerisindeki açýk yaralar (aphthus ulcers)
• Aðrýlý deri hastalýðý (dermatitis herpetiformis)
• Diþ bozukluklarý yada mine kaybý
• Haddinden fazla kilo kaybýndan dolayý oluþan adet düzensizliði

 

Anemi, büyüme geriliði ve kilo kaybý beslenememenin iþaretleridir. Yeterince besin alýnamamaktadýr. Besin alýnamama herkes için çok ciddi bir problemdir ama özellikle çocuklar için böyledir. Çünkü onlarýn düzenli geliþmesi için yeterli besine ihtiyaçlarý vardýr. Çölyaklý bazý kimselerde söz konusu belirtiler olmayabilir. Onlarýn ince baðýrsaklarýnýn hasarsýz kýsmý yeterince besin alabildiðinden belirtilerin çýkmasýný önlemektedir. Bununla birlikte belirtisi olmayan insanlarda çölyak hastalýðýnýn komplikasyonlarýnýn riski hala mevcuttur.

 

Nasýl teþhis edilir ?
Çölyak hastalýðýný teþhis etmek çok zor olabilmektedir. Çünkü hastalýðýn belirtilerinden bazýlarý diðer hastalýklarýn belirtileri ile aynýdýr.(Bu hastalýklar ; Baðýrsak hastalýklarý, Crohn’s hastalýðý , ülseratif kolit, baðýrsak enfeksiyonlarý, kronik yorgunluk sendromlarý ve depresyon).

Son zamanlarda araþtýrmacýlar çölyak hastalarýnýn kanlarýnda kimi antikorlarýn normal seviyesinden daha yüksek olduðunu keþfettiler. Vücut algýladýðý yabancý maddeleri yok etmek için karþýlýk olarak baðýþýklýk sisteminden antikorlarý üretir. Çölyak hastalýðýnýn teþhisinde doktorlar glutene karþý oluþan antikorlarýn seviyesi ölçmek için kan testi yapabilmektedirler. Bu antikorlar antigliadin, anti-endomysium ve antireticulin’ dir.

Eðer test sonuçlarý ve belirtiler çölyak hastalýðýný iþaret ediyorsa, doktor villuslardaki hasarý kontrol etmek için ince baðýrsaktan çok küçük bir doku parçasý alabilir.bu yapýlan iþlemin adý biyopsi’dir.Biyopsi iþlemi ; endoskop olarak adlandýrýlan ince bir tüp aðýz ve mideye doðru ince baðýrsaða içine sokulur ve aletin yardýmýyla küçük bir doku örneði endoskopa alýnýr. Ýnce baðýrsak biyopsisi çölyak hastalýðýný teþhis etmenin en iyi yoludur.

Çölyak hastalýðýnýn araþtýrýlmasý ve hasta olabilecek kiþilerin bulunabilmesi için belirti göstermeyen kiþilerinde glutene karþý olan antikorlarýn araþtýrýlmasý gerekmektedir.Bununla birlikte çölyak hastalýðý kalýtsal olduðundan aile üyeleri -özellikle birinci derece akrabalar- hastalýk için test yaptýrmalýdýrlar. Çölyak hastasýnýn birinci derece akrabalarýnýn-ana, baba, kardeþ, yada çocuklar gibi - yaklaþýk %10 ‘unda ileride bu hastalýk çýkmasý söz konusudur.

Kiþinin kendisini herkesden daha iyi bildiði bir gerçektir.bu yargýya göre kesin taný koyma aþamasýna gelinmeden önce eðer kiþi çölyak belirtilerin birkaçýný kendinde görüyorsa bir hafta süreyle kýsmen de olsa glutenli gýdalardan uzak durmasý kendisinin çölyaklý olup olmadýðý konusunda bir fikir verebilir.Kesin taný konma aþamasýndan önce doktorlar bu ; kolay ,kýsa ve etkili yolu öncelikle tercih edebilmektedirler.Ama elbette kesin tanýnýn bilinmesi, konulmasý þarttýr.Bu da baðýrsak biyopsisi ile ortaya çýkacaktýr.

 

Tedavi yollarý nelerdir ?
Çölyak hastalýðý için tek tedavi glutensiz diyet uygulamaktýr. Glutensiz diyet gluten içeren tüm gýdalardan sakýnmak ve onlarý tüketmemektir. Bir çok insan için aþaðýda verilen diyet hastalýk belirtilerini durduracaktýr, baðýrsaklarýn zarar gören kýsýmlarýnda iyileþme gerçekleþecektir ve baðýrsaklarýn daha fazla zarar görmesi önlenecektir. Diyetin baþladýðý günler içerisinde iyileþmelerde baþlar ve ince baðýrsak genellikle tam olarak iyileþir. Bunun anlamý villuslarýn hiç zarar görmemiþ gibi olmasý ve (üç ile altý ay içinde) çalýþmasýdýr. (Bu süre yetiþkinler için iki yýla kadar çýkabilmektedir.)

Glutensiz diyetin yaþam boyu sürmesi gerekmektedir. Ne kadar az olursa olsun gluten ve dolayýsýyla glutenli gýdalar tüketmek baðýrsaklara zarar verir.Bu çölyak hastasý olan herkes için böyledir. (Çölyak hastasý olan kiþilerde dikkate deðer bir belirti olmasa bile.) Hastalýðýn ilerlemesi yada glutensiz diyetin uygulanmamasý çölyaklar için oldukça vahim sonuçlar doðurabilmektedir. Bu sonuçlarýn herhalde en vahimi baðýrsak kanserine yol açabilmesidir

Kiþinin taný anýndaki yaþýna baðlý olarak bazý problemler örneðin büyüme geriliði ve diþ bozukluklarý iyileþmeyebilir.

Çölyak hastalarýnýn küçük bir yüzdesi glutensiz diyetle iyileþmeyebilir. Bu kiþiler baðýrsaklarýna aþýrý derecede zarar vermiþlerdir. Öyle ki diyetlerinden gluteni yok etseler bile iyileþme olmaz.Onlar baðýrsaklarýndan yeterli derecede besin ememediðinden toplam damar içine ilave besin almaya ihtiyaçlarý vardýr. Kökleþmiþ çölyak hastalýðý için ilaç tedavisi tercih edilmektedir.

Eðer bir kiþi glutensiz diyete yanýt veriyorsa doktor çölyak hastalýðýnýn tanýsýnýn kesin olduðunu bilecektir.