Genel Bilgiler

Ýdrar yollarýndan taþ ve kum rahatsýzlýðý geçiren herkes bu dönemin çok aðrýlý olabildiðini bilir.1980 li yýllara kadar idrar yollarý taþlarý önemli bir saðlýk problemi oluþturmuþtur. Hastalarýn büyük bir kýsmý cerrahi iþlemlere tabi tutulmuþ ve böbrek kayýplarý olmuþtur. Teknolojik geliþmeler bu hastalýðýn önemli bir saðlýk problemi olmaktan çýkmýþtýr.

Taþ hastalýðýnýn tedavisi ve takibi ürologlar tarafýndan yapýlmasý önemlidir

Böbrekte taþlar nasýl oluþur ?

Bugüne kadar yapýlan bilimsel araþtýrmalarda taþýn kimyasal ve fiziksel yapýsý hakkýnda yeterli bilgiler saðlanmýþ, fakat teknolojideki bütün ilerlemelere raðmen sebebi bugün bile tam olarak aydýnlatýlamamýþtýr.

Böbrek taþlarýna, normal olarak idrarýn içinde bulunan tuz ve minerallerin dengesinin bozulmasý neden olur Taþlar böbrek içerisinde oluþan çok küçük kristallerin bir araya gelip birbirine tutunmalarý sonucunda þekillenir. Bu küçük kristal parçalarýnýn oluþabilmesi içinde taþlarýn yapýsýnda bulunan maddelerin idrarda yeterince bulunmasý ve çökmesi gereklidir. Esas olarak böbrek taþý, idrar içinde çöken kristallerin böbrek iç yüzeyine tutunmasýndan ve birikmesinden oluþur. Normalde idrar içinde bu kristalleþmeyi ve çökmeyi engelleyen ve Ýnhibitör denilen maddeler vardýr. Bu inhibitörler her insanda yeterli miktarda olmayabilir ve buda taþ oluþumuna yol açar. Diðer bir neden ise idrarýn asidik veya bazik oluþudur. Eðer oluþan bu kristaller ve kumlar yeteri kadar küçükse idrar yollarýna takýlmadan ve de herhangi bir probleme yol açmadan düþerler.

Böbrek taþlarý kimyasal yapýlarý bakýmýndan birçok maddenin bileþiminden oluþmuþtur. En çok görülen taþ tipi kalsiyum içeren ve fosfat veya oksalat kombinasyonlu taþlardýr. Bu maddeler bir insanýn normal günlük gýdalarýnda mutlaka bulunurlar.

Bunlarýn dýþýnda baþka taþ oluþturan maddelerde mevcuttur.(Ürik ait, sistin ve enfeksiyon taþlarý vs.). Böbrek boþluklarýnda oluþan ve büyüyen bu taþlar orada kalýp büyümeye devam edebileceði gibi, böbrekten çýkýp idrar kanalýna da(üreter) girebilir. Bu kanalda 3 adet fizyolojik darlýk mevcuttur, taþlar büyüklüklerine göre bu darlýklara takýlabilir veya idrar torbasýna atýlabilir. 0.5 cm.nin altýndaki taþlarýn %90 ný kendiliðinden düþer 0.5 cm üzerindeki taþlarýn idrar kanalýný geçmesi ve atýlmasý güçtür.

Taþ kimlerde oluþur?

Böbrek taþlarý erkeklerde kadýnlara göre 3 kat daha fazla oluþur. Böbrek taþý olan hastalar 5 yýl içinde baþka bir taþ oluþma riski %50’dir.

Beslenme taþ hastalýðý oluþumunda önemlidir. Taþ hastalýðýnýn dünyada artmasýnýn protein ve karbonhidrattan zengin, liften fakir beslenme ile olduðu düþünülmektedir. Hayvani proteinden zengin gýdalarla beslenenler idrarla normalden fazla kalsiyum atmaktadýrlar, idrardaki sitrat miktarý azalmaktadýr buda taþ oluþumunu artýrmaktadýr.

Alýnan su miktarý önemlidir, miktar artýkça taþ oluþum riski azalmaktadýr. Yine alýnan yiyecek ve içeceklerin de taþ oluþumu üzerinde önemli etkileri mevcut olup, bazý gýdalar taþ oluþumuna yol açtýðý gibi mevcut taþlarýn da büyümesine yol açmaktadýr. Taþlarýn oluþumuna neden olan baþka önemli faktörler de mevcuttur.

Taþlarýn kimlerde oluþtuðu ve neden oluþtuðu sorusunun cevabý oldukça karmaþýktýr. Birçok faktörün bir araya gelmesi ile idrarda bazý kimyasal maddeler artmakta ve özellikle azalan idrar miktarý ile bu maddeler çökerek küçük kristallerin oluþmasýna yol açmaktadýr. Bu kristallerde þekillendikten sonra hýzla birleþerek taþlarý oluþturmaktadýr. Bu manada en önemli faktör alýna sývý miktarýdýr. Eðer bünyesi taþ oluþturmaya yatkýn kiþiler yeteri kadar su içmez ise (günde en az 2-3 lt.), idrar miktarý azalacak, idrar daha yoðun bir duruma gelecek ve idrardaki maddeler çökerek daha kolay ve sýk taþ oluþacaktýr. Tam tersi olarak, yeterince sývý alan ve idrar çýkaran þahýslarda bu maddeler çökmeden atýlacak ve taþ oluþum riski azalacaktýr. Sývý alýmý dýþýnda, diyet,idrar yolu enfeksiyonlarý, hastalýklar vs. faktörlerde taþ oluþunda önemli rol oynamaktadýr.

Diðer faktörler;

-Diðer aile bireylerinde taþ görülmesi,

-20 ile 40 yaþ arasýnda,

-Brushite içeren taþlar,

-Anatomik bozukluklar,

-Hiperparatiroidizm,renal tübüler asidoz,sarkoidoz,

-Diüretik, antiasit ve troid ilaçlarýnýn kullanýmý, kalsiyum ve D ve C vitamini kullanýmý

-Tek böbreðe sahip olmak,

-Az miktarda lif, çok miktarda et tüketimi,

-Yeterli sývý tüketmemek,

-Sýcak ya da soðuk yerlerde çalýþmak,

-Hareketsiz bir yaþam tarzýna sahip olmak ya da yatalak hasta olmak,

-Crohn hastalýðý nedeniyle ileostomi ameliyatý geçirmek,

Taþ hastalýðýnýn belirtileri nelerdir ?

-Özellikle yan bölgelerde olmak üzere çok þiddetli, kývrandýrýcý aðrýlar

-Aðrý ile beraber bulantý ve kusma

-Ýdrarda kanama

-Sýk tekrar eden idrar yolu enfeksiyonlarý

-Ailenizde taþ hastalýðýnýn bulunmasý

-Çocuklarda karýn aðrýsý, iþtahsýzlýk, idrar yolu enfeksiyonlarý

Böbrekte bulunan taþlarýn en önemli belirtisi deðiþen derecelerde yan boþluk aðrýsýdýr. Aðrýnýn karakteri sýklýkla çok þiddetli, býçak keser tarzda olmaktadýr. Özellikle böbrekten çýkýp idrar kanalýna (üreter) giren taþlarýn bu kanalda ilerlemesi sonucunda günlük aktiviteleri de engelleyen çok þiddetli aðrý geliþebilmektedir. Bu tip aðrýlarýn sebebi taþlarýn idrar kanalýný týkayýp, idrar akýmýný engelleyip, böbrek içi basýncý artýrmasýdýr. Aðrýnýn þiddeti zaman, zaman artýp azalabilir. Sýklýkla sað veya sol yan bel bölgesinde oluþan aðrýlar taþ(larýn) bulunduðu yere göre (idrar kanalý, idrar torbasý vs.) karýn alt kýsmýna veya kasýklara doðru yayýlabilmektedir. Aðrýnýn yaný sýra idrarda taze kanama diðer önemli bir belirti olup, özellikle aðrý ile birlikte olmasý anlamlýdýr. Yine aðrýya bulantý hissi ve zaman, zaman kusmanýn eþlik etmesi de mümkündür. Taþlar idrar yollarýnda sýklýkla enfeksiyon sebebi de olabilmektedir.

Nasýl teþhis edilir?

Teþhiste hastanýn þikâyetleri yol gösterici olsa da, taþlarýn belirlenmesinde günümüzde en sýk uygulanan inceleme yöntemi ultrasonografidir. Hastalara herhangi bir uygulama zorluðu oluþturmayan, basit ve pratik bu uygulama ile idrar yollarýndaki taþlarýn çoðu tespit edilebilmektedir. Bazen hastalarýn þikâyetleri karýn aðrýsý, mide aðrýsý, kasýk aðrýsý þeklinde olabilir, bu durum baþka hastalýklarla da karýþtýrýlabilir. Tüm karýn aðrýlarýnýn ayýrýcý tanýsýnda idrar yollarý taþlarýný akýlda tutmak gerekir. Gerekli olduðu takdirde ilaçlý böbrek filmi (IVP) çektirilerek taþlar ve idrar yollarýnýn boþluklarý da görülebilmektedir. Son yýllarda yine pratik, hýzlý ve konforlu bir yöntem olarak devreye giren spiral tomografi tüm taþlarý çok kolay teþhis edebilmektedir. Hastalara ayrýca idrar tahlili yaptýrmak suretiyle idrardaki kristalleri, kanama ve enfeksiyon durumunu deðerlendirmekte gereklidir.

Tedavi yöntemleri nelerdir?

Taþlarýn oldukça önemli bir kýsmý (özellikle 0.5 cm.den küçük çaptaki) kendiliðinden düþmektedir. Tedavi planý taþlarýn bulunduklarý yere (böbrek, idrar kanalý, idrar torbasý) sayýsýna veya çapýna baðlý olarak deðiþmektedir. Yakýn zamanlara kadar açýk ameliyatlar çok yaygýn olarak uygulanýrken, teknolojideki geliþmeler sayesinde taþ kýrma iþleminin yaný sýra modern kapalý ameliyatlar (hastanýn vücudunda herhangi bir kesi yapmadan) uygulamaya girmiþ ve taþlarýn tedavisi kolaylaþarak, hastalar için zor olmaktan çýkmýþtýr. Hastalar daha kýsa sürede hastanede yatarak, hýzla günlük aktivitelerine dönebilmektedir.

Taþ kýrma yöntemi (ESWL)

ESWL týptaki en büyük yeniliklerden birisidir. Son 25 yýla kadar taþýn büyüklüðü ne olursa olsun açýk ameliyatla tedavi edilmekteydi.1980 yýlýnda ilk uygulama baþlamýþ ve günümüzde artýk taþlarýn tedavisinde uygulanan en kolay ve en az invaziv yöntem olarak yerini almýþtýr. Vücut dýþýnda bir kaynaktan elde edilen ses dalgalarýnýn þok dalgalarý haline getirilip, taþa gönderilmek süretiyle taþýn parçalanmasýdýr.

Üreteroskopi

Böbrek ile idrar torbasý arasýnda yer alan üreteri(idrar kanalý) 3 bölüme ayýrabiliriz.Üst üreter kýsmýnda kalan taþlar genellikle ESWL ile kýrýlýrlar,nadiren baþka cerrahi giriþim gerektirirler.Orta ve özellikle alt üreter taþlarýnýn tedavisinde ESWL nin kýrma baþarýsý düþüktür.Buralara takýlan taþlarýn hemen hemen hepsi endoskopik yöntemlerle tedavi edilebilmektedir. Herhangi bir kesi yapmadan genel veya lokal anestezi altýnda ince fiberoptik veya metal bir özel cihazla (ureteroskop) mesaneden idrar yoluna girilir ve taþýn yeri saptanýr. Sonra taþ küçükse özel bir cihazla yakalanýp alýnýr ya da taþ büyükse þok dalgalarý veya lazerle kýrýlarak parçalar dýþarý alýnýr.

Perkütan taþ cerrahisi

Modern yöntemler devreye girmeden önce böbreklerin içerisinde yer alan taþlar açýk ameliyatlar yapýlarak alýnmaktaydý.

Teknolojik geliþmeler ve modern yaklaþýmlar sayesinde, günümüzde artýk böbrek taþlarýnýn çok az bir kýsmý (% 1) açýk ameliyat yöntemi ile alýnmaktadýr. Taþ kýrma yöntemi ile tedavi edilemeyen veya kýrýlsa da taþ yükü çok fazla olan ve çok fazla ESWL seansý gerektiren, ESWLye dirençli olan taþlarýn çoðunda hastalara açýk ameliyat yapmadan, böbreðe endoskopik olarak tek bir kanaldan girilerek (kapalý yoldan) tedavi yapýlabilmektedir.

Perkütan yoldan taþýn cerrahi tedavisi olarak ta isimlendirilen bu iþlem sýrasýnda ciltte açýlacak küçük bir delikten böbreðe girilerek, böbrek içinde ki taþlar gözle görülebilmekte, sayýsý ve büyüklükleri net bir þekilde deðerlendirebilmektedir.

Açýk ameliyatlar :

Yukarýda sözü edilen modern, pratik ve hastaya çok az zarar veren yöntemlerin devreye girmesi ile günümüzde idrar yollarýnda yer alan taþlarýn çok az bir kýsmý (% 1) kadarýnda açýk cerrahi (vücuda kesi yaparak) giriþimler gerekli olmaktadýr. Teknik donaným ve deneyimin olduðu merkezlerde bu tür giriþimler hemen, hemen terk edilmiþ durumdadýr. Taþýn çapýnýn çok büyük olup böbreðin hemen tüm boþluklarýný doldurduðu hastalarda bu yöntem tercih edilmektedir.

Taþ hastalarý neler yapmalýdýr ?

-Mutlak surette her gün yeteri kadar sývý alýnmasý (2-3 lt, 10-15 bardak)

-Sýk tekrar eden taþ hastalýðý durumunda yiyeceklerin düzenlenmesi

-Yeterince hareketli bir hayat (düzenli yürüyüþler, eksersizler)

-Stresten uzak bir yaþam tarzýnýn saðlanabilmesi

-6 ayda bir idrar analizi ile ultrasonografi incelemesinin tekrarý

-Vücutta taþ oluþumuna yol açan sebeplerin aydýnlatýlmasý amacýyla kan ve idrar örneklerinin incelenmesi ve gereken tedavinin baþlatýlmasý

-Mevcut taþlarýn büyümeden gereken önlemlerin alýnmasý ve taþlarýn uygun yöntemler ile temizlenmesi

-Düþürülen taþlarýn analiz amacýyla biriktirilmesi ve inceleme amacýyla bu konu ile ilgilenen deneyimli merkezlere baþvurulmasý