Genel Bilgiler
Giriş
Rahim içinde bulunan ve her ay adet kanamasý ile dökülen endometrium dokusunun uterus kavitesi dýþýna yerleþmesine endometriozis adý verilir. Pelvise laparatomi ya da laparoskopi yapýlan vakalarýn %20 sinde endometriozis tespit edilir. Endometriosis sadece kadýnlarda ve cinsel olgunluk çaðýnda en çok 25-30 yaþlarý arasýnda görülür. Cinsel olgunluk çaðýndan veya menopozdan sonra geriler. Bu nedenle endometriosis önemli bir saðlýk sorunudur. Normal endometrium gibi, endometriosis odaklarý da yumurtalýk hormonlarýnýn etkisi ile proliferasyon, sekresyon ve kanama fazlarýna girer (siklik deðiþim).Etioloji, sebepler, risk faktörleri
Endometriosis odaklarýnýn teþekkülünde çeþitli teoriler ileri sürülmektedir:
a. Ýmplantasyon teorisi: Geri akýþlý mentruasyona baðýmlý olarak endometrium parçalarýnýn karýn boþluðuna yerleþip, büyümesi endometriozise neden olmaktadýr. Bu teori, karýn boþluðu dýþýndaki endometriozis odaklarýný açýklayamaz.
b. Coelom Epitelinin Metaplazi Teorisi: Bu teoriye göre ilkel peritonu oluþturan çölom (coelom) epiteli, hormonlar veya iltihabi durum gibi uygun bir stimulus altýnda endometrium dokusuna dönüþebilir. Plevra ve periton boþluðunda saptanan endometriozis odaklarýný bu teori ile açýklamak mümkündür.
c. Metastaz Teorisi: Mukoza parçacýklarýnýn lenf ve kan yolu ile sürüklenerek, endometriozis odaklarýnýn oluþmasýdýr. Sakrouterin ligamentlerde, akciðerde, kemiklerde görülen endometriosis odaklarýný bu teori ile açýklamak mümkündür.
d. Direkt Yayýlma Teorisi: Endometriotik hücrelerin myometrium, serviks, tuba gibi komþu dokulara direk olarak yayýlýmý sonucu endometriozis meydana gelmektedir.
Yakınmalar
Endometriosis bulunduðu yere göre iki grupta incelenir:
A-Endometriosis genitalis: Endometriosis olgularýnýn %94’ü genital organlarýn herhangi bir yerine lokalize olmuþtur. Uterus dokusu içinde veya tubada endometrium dokusu, ektopik olarak bulunursa buna endometriosis genitalis interna denir. Uterus ve tuba dýþýnda kalan genital organlarda görülen endometrium dokusuna endometriosis genitalis externa denir; en çok yumurtalýklarda, vaginada, Douglas boþluðunda, retro-servikal bölgede, ligamentlerde rastlanýr. Douglas boþluðunda bulunan endometriozisin bir uzantýsý olarak vagen arka fornixinde çýplak gözle bakýldýðýnda eski endometriotik kanama odaklarýndan dolayý mavimsi renk almýþ oluþumlar halinde ve nodüler yapýlarak olarak tespit edilir. En sýk endometrium dokusunun uterus adelesi içine ektopik olarak yerleþmesine rastlanýr. Endometriosis odaklarý uterus adelesinin her yerinde yaygýn olarak bulunursa buna adenomyosis denir. Adenomyosis odaklarý bulunan hastalarýn uterusunda büyüme tespit edilir. Bu hastalarda sonradan baþlayan dismenore ve þiddetli adet kanamalarý görülür. Endometriosis odaklarý tubada olursa, özellikle istmik bölgede nodüler kalýnlaþmalara neden olur ve bu duruma endometriosis tuba istmika nodosa denir. Bu endometriosis nodülleri tuba da týkanýklýk yapar ve kadýnlarda sterilite (kýsýrlýk) nedeni olur.
Ovaryumun yüzeyinde veya ovaryum dokusunun derinlerinde bulunan endometriosis kistleri önceleri küçük, kýrmýzý, mavimsi renkte olup, daha sonra bu küçük kistler birbirleri ile birleþerek büyük, içi kanla dolu endometriosis odaklarýný oluþtururlar. Daha sonra bu odaklarýn içindeki kan koyulaþarak katran rengini alýr. Bunlara endometrioma (çikolata kistleri) denir. Bu kistlere çevresindeki dokular yapýþarak büyük ve konglomerat tümörler meydana getirirler. Muayene sýrasýnda veya bazen kendiliðinden yýrtýlarak kist içindeki muhteva karýn boþluðuna dökülür. Rekto-servikal endometriozisde ve Douglas endometriozisinde muayenede uterusun hareketi azalmýþtýr ve þiddetli aðrý vardýr. Hastalar bel aðrýsýndan, cinsel temas ve adet aðrýlarýndan yakýnýrlar.
B-Endometriosis extra-genitalis:
Genital organlar dýþýnda, vücudun çeþitli yerlerinde görülen endometriozis ise endometriosis extra-genitalis olarak adlandýrýlýr. Ekstra genital endometriosis vakalarýn %6’ sýnda görülür. En çok appendikste, ince barsaklarda, mesanede, omentumda, operasyona ait skarlarda, göbekte, vaginada bulunabilir. Mesane endometriosisinde bilhassa kadýnlarda adet sýrasýnda idrardan kan gelmesi (hematüri) en belirgin semptomdur.
Laboratuvar testleri
Medikal tedaviler
Endometriozis gebelik esnasýnda ve doðum sýrasýnda gerilediðinden, gebelik önerilmelidir. Fakat bu kadýnlarýn %75’i infertil (kýsýr)dýr. Gebelik arzu edilmediði zaman 6-12 ay oral kontreseptifler kullanýlýr. Endometriozis odaklarýnýn ortadan kalmasý için gonadotropin releasing hormon analoglarý kullanýlmaktadýr. Bu tedaviden amaç ovulasyonu önlemek, yalancý menopoz meydana getirmek ve böylece endometriozis odaklarýný kurutmaktýr. Cerrahi tedavi þeklinde ise özellikle overlerdeki büyük endometriozis odaklarý ve kistleri çýkarýlmaktadýr. Ýleri evre endometriozisli hastalarda tüpler overler, barsaklar ve karýn zarý arasýnda yapýþýklýklar olacaðýndan genellikle tüplerin geçirgenliði ortadan kalkmaktadýr (tübal oklüzyon). Tüplerde yapýþýklýk ve týkanýklýk olduðunda gebelik mümkün olamayacaðý için bu tür infertilite durumlarýnda tüp bebek yöntemi uygun bir seçenektir.
Giriþ
Rahim içinde bulunan ve her ay adet kanamasý ile dökülen endometrium dokusunun uterus kavitesi dýþýna yerleþmesine endometriozis adý verilir. Pelvise laparatomi ya da laparoskopi yapýlan vakalarýn %20 sinde endometriozis tespit edilir. Endometriosis sadece kadýnlarda ve cinsel olgunluk çaðýnda en çok 25-30 yaþlarý arasýnda görülür. Cinsel olgunluk çaðýndan veya menopozdan sonra geriler. Bu nedenle endometriosis önemli bir saðlýk sorunudur. Normal endometrium gibi, endometriosis odaklarý da yumurtalýk hormonlarýnýn etkisi ile proliferasyon, sekresyon ve kanama fazlarýna girer (siklik deðiþim).
Etyoloji, Sebepler, Risk Faktörleri
Endometriosis odaklarýnýn teþekkülünde çeþitli teoriler ileri sürülmektedir:
a. Ýmplantasyon teorisi: Geri akýþlý mentruasyona baðýmlý olarak endometrium parçalarýnýn karýn boþluðuna yerleþip, büyümesi endometriozise neden olmaktadýr. Bu teori, karýn boþluðu dýþýndaki endometriozis odaklarýný açýklayamaz.
b. Coelom Epitelinin Metaplazi Teorisi: Bu teoriye göre ilkel peritonu oluþturan çölom (coelom) epiteli, hormonlar veya iltihabi durum gibi uygun bir stimulus altýnda endometrium dokusuna dönüþebilir. Plevra ve periton boþluðunda saptanan endometriozis odaklarýný bu teori ile açýklamak mümkündür.
c. Metastaz Teorisi: Mukoza parçacýklarýnýn lenf ve kan yolu ile sürüklenerek, endometriozis odaklarýnýn oluþmasýdýr. Sakrouterin ligamentlerde, akciðerde, kemiklerde görülen endometriosis odaklarýný bu teori ile açýklamak mümkündür.
d. Direkt Yayýlma Teorisi: Endometriotik hücrelerin myometrium, serviks, tuba gibi komþu dokulara direk olarak yayýlýmý sonucu endometriozis meydana gelmektedir.
Semptom ve Yakýnmalar
Endometriosis bulunduðu yere göre iki grupta incelenir:
A-Endometriosis genitalis: Endometriosis olgularýnýn %94’ü genital organlarýn herhangi bir yerine lokalize olmuþtur. Uterus dokusu içinde veya tubada endometrium dokusu, ektopik olarak bulunursa buna endometriosis genitalis interna denir. Uterus ve tuba dýþýnda kalan genital organlarda görülen endometrium dokusuna endometriosis genitalis externa denir; en çok yumurtalýklarda, vaginada, Douglas boþluðunda, retro-servikal bölgede, ligamentlerde rastlanýr. Douglas boþluðunda bulunan endometriozisin bir uzantýsý olarak vagen arka fornixinde çýplak gözle bakýldýðýnda eski endometriotik kanama odaklarýndan dolayý mavimsi renk almýþ oluþumlar halinde ve nodüler yapýlarak olarak tespit edilir. En sýk endometrium dokusunun uterus adelesi içine ektopik olarak yerleþmesine rastlanýr. Endometriosis odaklarý uterus adelesinin her yerinde yaygýn olarak bulunursa buna adenomyosis denir. Adenomyosis odaklarý bulunan hastalarýn uterusunda büyüme tespit edilir. Bu hastalarda sonradan baþlayan dismenore ve þiddetli adet kanamalarý görülür. Endometriosis odaklarý tubada olursa, özellikle istmik bölgede nodüler kalýnlaþmalara neden olur ve bu duruma endometriosis tuba istmika nodosa denir. Bu endometriosis nodülleri tuba da týkanýklýk yapar ve kadýnlarda sterilite (kýsýrlýk) nedeni olur.
Ovaryumun yüzeyinde veya ovaryum dokusunun derinlerinde bulunan endometriosis kistleri önceleri küçük, kýrmýzý, mavimsi renkte olup, daha sonra bu küçük kistler birbirleri ile birleþerek büyük, içi kanla dolu endometriosis odaklarýný oluþtururlar. Daha sonra bu odaklarýn içindeki kan koyulaþarak katran rengini alýr. Bunlara endometrioma (çikolata kistleri) denir. Bu kistlere çevresindeki dokular yapýþarak büyük ve konglomerat tümörler meydana getirirler. Muayene sýrasýnda veya bazen kendiliðinden yýrtýlarak kist içindeki muhteva karýn boþluðuna dökülür. Rekto-servikal endometriozisde ve Douglas endometriozisinde muayenede uterusun hareketi azalmýþtýr ve þiddetli aðrý vardýr. Hastalar bel aðrýsýndan, cinsel temas ve adet aðrýlarýndan yakýnýrlar.
B-Endometriosis extra-genitalis:
Genital organlar dýþýnda, vücudun çeþitli yerlerinde görülen endometriozis ise endometriosis extra-genitalis olarak adlandýrýlýr. Ekstra genital endometriosis vakalarýn %6’ sýnda görülür. En çok appendikste, ince barsaklarda, mesanede, omentumda, operasyona ait skarlarda, göbekte, vaginada bulunabilir. Mesane endometriosisinde bilhassa kadýnlarda adet sýrasýnda idrardan kan gelmesi (hematüri) en belirgin semptomdur.
Laboratuvar testleri, özel testler
Medikal tedaviler, ilaçlar, ilaç dýþý tedavi önerileri
Endometriozis gebelik esnasýnda ve doðum sýrasýnda gerilediðinden, gebelik önerilmelidir. Fakat bu kadýnlarýn %75’i infertil (kýsýr)dýr. Gebelik arzu edilmediði zaman 6-12 ay oral kontreseptifler kullanýlýr. Endometriozis odaklarýnýn ortadan kalmasý için gonadotropin releasing hormon analoglarý kullanýlmaktadýr. Bu tedaviden amaç ovulasyonu önlemek, yalancý menopoz meydana getirmek ve böylece endometriozis odaklarýný kurutmaktýr. Cerrahi tedavi þeklinde ise özellikle overlerdeki büyük endometriozis odaklarý ve kistleri çýkarýlmaktadýr. Ýleri evre endometriozisli hastalarda tüpler overler, barsaklar ve karýn zarý arasýnda yapýþýklýklar olacaðýndan genellikle tüplerin geçirgenliði ortadan kalkmaktadýr (tübal oklüzyon). Tüplerde yapýþýklýk ve týkanýklýk olduðunda gebelik mümkün olamayacaðý için bu tür infertilite durumlarýnda tüp bebek yöntemi uygun bir seçenektir.
Ýlgili Kelimeler Listesi: çikolata kisti, endometrioziz, adenomiyoziz, anovulasyon, infertilite, FSH, LH
Not: Aþaðýdaki mavi linklerden ilgili kelimeler için tek týkla site içi arama yapabilirsiniz..
Bu Soru 6293 kere okunmuştur.
SİTE İÇİ ARAMA YAP
BU KONUDA ANA MAKALELER
ÇÝKOLATA KÝSTÝ, KÝSTLERÝ, endometriozis Op. Dr. Kutlugül YÜKSEL