x
Genel Bilgiler
Giriş
Osteoporoz Nedir?
Osteoporoz kemiklerin kütle kaybetmesine yol açan ve en yaygýn görülen kemik metabolizmasý hastalýðýdýr. Kemiklerin kütlesinin azalmasý kolaylýkla kýrýlabilmesine neden olmaktadýr. Kemik kütlesi yanýnda osteoporozda iskelete ait ikinci önemli faktör kemik kalitesidir. Kemik kalitesinde yetersizliðe yol açan en önemli neden ileri yaþtýr. Yaþ ilerledikçe ayný kemik mineral yoðunluðunda dahi kýrýk riski daha yüksektir. Osteoporozun kelime anlamý; osteo (kemik) poroz (delikli) kelimelerinin birleþmesinden oluþur, delikli kemik halk arasýnda kemik erimesi olarak bilinir.
osteoporoz
50 yaþýn üzerinde her 8 kiþiden 1′ inde osteoporoza baðlý omurga kýrýðý geliþmekte olup bu oran yaþ ile birlikte artmaktadýr. Kalça kýrýðý 70 yaþýn üzerindeki her 3 kadýndan ve her 9 erkekten 1′ inde görülen önemli bir saðlýk problemidir. Osteoporotik kýrýklar olarak tanýmlanan kýrýklar; el bileði, omurga ve kalça kýrýklarýdýr. Bu kýrýklar kiþinin fiziksel, psikolojik ve sosyal durumu ile saðlýkla ilgili yaþam kalitelerini olumsuz olarak etkilemektedir
Osteoporoz kemiklerin kütle kaybetmesine yol açan ve en yaygýn görülen kemik metabolizmasý hastalýðýdýr. Kemiklerin kütlesinin azalmasý kolaylýkla kýrýlabilmesine neden olmaktadýr. Kemik kütlesi yanýnda osteoporozda iskelete ait ikinci önemli faktör kemik kalitesidir. Kemik kalitesinde yetersizliðe yol açan en önemli neden ileri yaþtýr. Yaþ ilerledikçe ayný kemik mineral yoðunluðunda dahi kýrýk riski daha yüksektir. Osteoporozun kelime anlamý; osteo (kemik) poroz (delikli) kelimelerinin birleþmesinden oluþur, delikli kemik halk arasýnda kemik erimesi olarak bilinir.
osteoporoz
50 yaþýn üzerinde her 8 kiþiden 1′ inde osteoporoza baðlý omurga kýrýðý geliþmekte olup bu oran yaþ ile birlikte artmaktadýr. Kalça kýrýðý 70 yaþýn üzerindeki her 3 kadýndan ve her 9 erkekten 1′ inde görülen önemli bir saðlýk problemidir. Osteoporotik kýrýklar olarak tanýmlanan kýrýklar; el bileði, omurga ve kalça kýrýklarýdýr. Bu kýrýklar kiþinin fiziksel, psikolojik ve sosyal durumu ile saðlýkla ilgili yaþam kalitelerini olumsuz olarak etkilemektedir
Epidemioloji, sıklık
Osteoporozdan
etkilenen insanlarýn %80′i kadýnlardýr. Kadýnlarda daha sýk rastlanan
Romatoid artrit gibi iltihaplý romatizmalarýn varlýðý ya da kortizon,
tiroksin gibi ilaçlarýn kullanýmý halinde osteoporoz riski artmaktadýr.
Erkek osteoporozu da özellikle son yýllarda klinik týpta önemli bir
sorun olarak görülmektedir. Tüm vertebra korpus kýrýklarýnýn %14′ü ve
yine tüm kalça kýrýklarýnýn %25-30′u erkeklerde görülmekte ve önemli bir
oranda hastalýk ve ölüm nedeni olabilmektedir. Osteoporozun kadýnlara
oranla erkeklerde daha nadir görülmesinin nedenleri arasýnda
erkeklerdeki kýsa yaþam beklentisi, iskelet geliþimi sýrasýndaki yüksek
kemik kütlesi oraný ve kemik yýkýmýný hýzlandýran menapoz eþdeðeri bir
durumun olmamasý sayýlabilir.
Kemik yaþam boyu sürekli yapýlan, yýkýlan canlý bir dokudur. Yaþam süresince eski kemik yýkýlýr ve bunun yerini yeni kemik alýr. Kemik bal peteði görünümünde olup baþta kalsiyum olmak üzere önemli mineralleri depolar. Yirmi-yirmibeþ yaþlarýna kadar yiyeceklerden alýnan kalsiyumun kemiði yenileme kapasitesi kemiðin yýkým hýzýndan daha yüksektir. Otuzlu yaþlarda tepe kemik kütlesi adý verilen en yüksek kemik kütlesine ulaþýlýr. Bu dönem kemiðin en güçlü olduðu dönemdir. Tepe kemik kütlesini etkileyen faktörler büyüme sýrasýnda rol oynayan genetik program, mekanik yüklenme, beslenme ve hormonal faktörlerdir. Büyüme esnasýnda optimal kemik birikimi için yeterli kalsiyum alýnmalý, normal östrojen salgýlanmalý ve yeterli vücut aðýrlýðý olmalýdýr. Ýleri dönem yaþlardan ziyade büyüme esnasýnda mekanik yüklenme de önemli rol oynamaktadýr.
Kýrk yaþ civarýnda kemik kütlesi yavaþ yavaþ azalmaya baþlar. Bu kayýp menapozdan sonra kadýnlarda östrojen hormonunun seviyesinin düþmesine baðlý olarak hýzlanmaktadýr. Menapozdan sonraki ilk 5 yýl kemik kütlesinin en hýzlý kaybedildiði zaman dilimidir. Bu dönemde kadýnlar her yýl kemik kütlerinin %3′ünü kaybedebilirler. Hýzlý kayýp döneminin sonlarýnda 60 yaþ civarýnda osteoporozun ilk belirtileri; kamburlaþma, boy kýsalmasý, yaygýn sýrt aðrýlarý ya da ufak bir zorlama sonucu oluþan kýrýklar þeklinde ortaya çýkar.
Kemik yaþam boyu sürekli yapýlan, yýkýlan canlý bir dokudur. Yaþam süresince eski kemik yýkýlýr ve bunun yerini yeni kemik alýr. Kemik bal peteði görünümünde olup baþta kalsiyum olmak üzere önemli mineralleri depolar. Yirmi-yirmibeþ yaþlarýna kadar yiyeceklerden alýnan kalsiyumun kemiði yenileme kapasitesi kemiðin yýkým hýzýndan daha yüksektir. Otuzlu yaþlarda tepe kemik kütlesi adý verilen en yüksek kemik kütlesine ulaþýlýr. Bu dönem kemiðin en güçlü olduðu dönemdir. Tepe kemik kütlesini etkileyen faktörler büyüme sýrasýnda rol oynayan genetik program, mekanik yüklenme, beslenme ve hormonal faktörlerdir. Büyüme esnasýnda optimal kemik birikimi için yeterli kalsiyum alýnmalý, normal östrojen salgýlanmalý ve yeterli vücut aðýrlýðý olmalýdýr. Ýleri dönem yaþlardan ziyade büyüme esnasýnda mekanik yüklenme de önemli rol oynamaktadýr.
Kýrk yaþ civarýnda kemik kütlesi yavaþ yavaþ azalmaya baþlar. Bu kayýp menapozdan sonra kadýnlarda östrojen hormonunun seviyesinin düþmesine baðlý olarak hýzlanmaktadýr. Menapozdan sonraki ilk 5 yýl kemik kütlesinin en hýzlý kaybedildiði zaman dilimidir. Bu dönemde kadýnlar her yýl kemik kütlerinin %3′ünü kaybedebilirler. Hýzlý kayýp döneminin sonlarýnda 60 yaþ civarýnda osteoporozun ilk belirtileri; kamburlaþma, boy kýsalmasý, yaygýn sýrt aðrýlarý ya da ufak bir zorlama sonucu oluþan kýrýklar þeklinde ortaya çýkar.
x
Etioloji, sebepler, risk faktörleri
RÝSK FAKTÖRLERÝ
Genç bir eriþkin iken ulaþtýðýmýz tepe kemik kütlesi ve yaþlanmaya baþladýðýmýzda oluþmasý beklenen kemik kaybýnýn hýzý osteoporoz geliþme riskimizi belirler. Kimlerin önceden bu hastalýða yakalanacaðý önceden öngörülememektedir. Ancak hastalýða yakalanma riski aþaðýdaki durumlarda artmaktadýr:
45 yaþýn altýnda doðal ya da cerrahi menapoz
Kadýn olmak
Ýleri yaþ
Ufak tefek zayýf yapýda ve beyaz tenli olmak
Ailede osteoporotik kýrýk öyküsü (Özellikle annede kalça kýrýðý)
Daha önce kýrýk geçirmiþ olmak (Ön kol kýrýðý gibi)
Ýnflamatuar (iltihaplý) eklem hastalýðý yada astým varlýðý
Kemik yýkýmýný hýzlandýran ilaçlarýn kullanýmý (kortizon,guatr ilaçlarý,sara ilaçlarý,heparin vb)
Kalsiyumdan fakir beslenme, yetersiz D vitamini
Sigara içme, alkol kullanýmý, fazla kahve tüketimi
Aþýrý tuz, protein alýmý
Düzenli egzersiz yapma alýþkanlýðýnýn olmayýþý
Erkeklerde düþük testosteron düzeyi
Uzun süreli yatak istirahati
Bunama
Kronik böbrek yetmezliði
Malabsorbsiyona neden olacak gastrointestinal sistem sorunlarý
Tirotoksikoz (tiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Hiperparatiroidi (paratiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Yukarýdaki faktörlerden bir ya da birden fazlasý sizde var ise osteoporoza yakalanma ve kýrýk riskiniz yüksektir. Osteoporoz riskiniz olup olmadýðýný anlamak için Uluslararasý Osteoporoz Vakfý tarafýndan hazýrlanan BÝR DAKÝKALIK OSTEOPOROZ RÝSK TESTÝ ‘nden yararlanabilirsiniz.
1- Anne veya babanýzda basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
2- Sizde basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
3- Üç aydan uzun bir süre kortizon içeren ilaç kullandýnýz mý ?
Evet Hayýr
4 – Boyunuzda 3 santimetreden fazla kýsalma oldu mu ?
Evet Hayýr
5- Fazla miktarda alkol tüketiyor musunuz ?
Evet Hayýr
6 – Günde 20′ den fazla sigara içiyor musunuz ?
Evet Hayýr
7 – Sýk olarak diare-ishal sorununuz oluyor mu? (Çölyak veya Crohn hastasý mýsýnýz ? )
Evet Hayýr
• Kadýnlar için
8 – Menapoza 45 yaþýndan önce mi girdiniz ?
Evet Hayýr
9- Regl düzeniniz 12 ay süre ile aksadý, kesintiye uðradý mý ?
Evet Hayýr
• Erkekler için
10- Testosteron seviyesinde azalmaya baðlý impotans veya libido kaybýnýz oldu mu ?
Evet Hayýr
Eðer bu sorulardan birine yanýtýnýz evet ise bu konu ile ilgili bir uzman hekime baþvurunuz.
Kadýnlarýn kemik kütlesi erkeklere oranla %20-30 daha azdýr. Bu nedenle erkeklere nazaran osteoporoza yakalanma riski kadýnlarda daha fazladýr. Ancak ileri yaþlarda özellikle 70 yaþýn üzerinde her iki cinste de kalça kýrýðý riski artmýþ olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Astým ve iltihaplý eklem romatizmalarýnda kullanýlan kortizon gibi ilaçlar, kemik kütlesini azaltan ilaçlarýn en önemlileridir. Kemik kaybýnýn miktarý bu ilaçlarýn dozuna ve kullaným sürelerine göre deðiþmektedir. 7.5 mg’ýn üzerinde uzun süreli kullaným (3 aydan uzun süre ) kýrýk riskini arttýrmaktadýr. Kortizon kemik yýkýmýný hýzlandýrýr. Östrojen seviyelerini düþürür, kalsiyumun barsaktan emilimini azaltarak osteoporoza neden olur.
Kortizon dýþýnda osteoporoz riskini arttýran ilaçlar: Guatr hastalýðý tedavisinde kullanýlan tiroksin, sara hastalýðýnda kullanýlan antiepileptikler ve kanýn pýhtýlaþmasýný engellemek için kullanýlan heparin gibi ilaçlardýr. Bu ilaçlarý kullananlarda muntazam aralýklarla KMY (kemik mineral yoðunluðu) ölçümü yapýlmalýdýr.
Osteoporoz ve osteoporotik kýrýklar için risk faktörlerinin tanýmlanmasý ile yüksek risk altýndaki bireyler ortaya çýkarýlabilir ve böylece deðiþtirilebilen risk faktörleri ile ilgili düzenlemeler yapýlarak kýrýklar önlenebilir. Bireyin kýrýk riski bütün bu faktörlerin net sonucudur. Bu faktörlerin önemi iskeletteki bölgeye, bireyin içinde bulunduðu yaþamsal dönemlere ve bireyden bireye deðiþiklik gösterir.
Genç bir eriþkin iken ulaþtýðýmýz tepe kemik kütlesi ve yaþlanmaya baþladýðýmýzda oluþmasý beklenen kemik kaybýnýn hýzý osteoporoz geliþme riskimizi belirler. Kimlerin önceden bu hastalýða yakalanacaðý önceden öngörülememektedir. Ancak hastalýða yakalanma riski aþaðýdaki durumlarda artmaktadýr:
45 yaþýn altýnda doðal ya da cerrahi menapoz
Kadýn olmak
Ýleri yaþ
Ufak tefek zayýf yapýda ve beyaz tenli olmak
Ailede osteoporotik kýrýk öyküsü (Özellikle annede kalça kýrýðý)
Daha önce kýrýk geçirmiþ olmak (Ön kol kýrýðý gibi)
Ýnflamatuar (iltihaplý) eklem hastalýðý yada astým varlýðý
Kemik yýkýmýný hýzlandýran ilaçlarýn kullanýmý (kortizon,guatr ilaçlarý,sara ilaçlarý,heparin vb)
Kalsiyumdan fakir beslenme, yetersiz D vitamini
Sigara içme, alkol kullanýmý, fazla kahve tüketimi
Aþýrý tuz, protein alýmý
Düzenli egzersiz yapma alýþkanlýðýnýn olmayýþý
Erkeklerde düþük testosteron düzeyi
Uzun süreli yatak istirahati
Bunama
Kronik böbrek yetmezliði
Malabsorbsiyona neden olacak gastrointestinal sistem sorunlarý
Tirotoksikoz (tiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Hiperparatiroidi (paratiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Yukarýdaki faktörlerden bir ya da birden fazlasý sizde var ise osteoporoza yakalanma ve kýrýk riskiniz yüksektir. Osteoporoz riskiniz olup olmadýðýný anlamak için Uluslararasý Osteoporoz Vakfý tarafýndan hazýrlanan BÝR DAKÝKALIK OSTEOPOROZ RÝSK TESTÝ ‘nden yararlanabilirsiniz.
1- Anne veya babanýzda basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
2- Sizde basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
3- Üç aydan uzun bir süre kortizon içeren ilaç kullandýnýz mý ?
Evet Hayýr
4 – Boyunuzda 3 santimetreden fazla kýsalma oldu mu ?
Evet Hayýr
5- Fazla miktarda alkol tüketiyor musunuz ?
Evet Hayýr
6 – Günde 20′ den fazla sigara içiyor musunuz ?
Evet Hayýr
7 – Sýk olarak diare-ishal sorununuz oluyor mu? (Çölyak veya Crohn hastasý mýsýnýz ? )
Evet Hayýr
• Kadýnlar için
8 – Menapoza 45 yaþýndan önce mi girdiniz ?
Evet Hayýr
9- Regl düzeniniz 12 ay süre ile aksadý, kesintiye uðradý mý ?
Evet Hayýr
• Erkekler için
10- Testosteron seviyesinde azalmaya baðlý impotans veya libido kaybýnýz oldu mu ?
Evet Hayýr
Eðer bu sorulardan birine yanýtýnýz evet ise bu konu ile ilgili bir uzman hekime baþvurunuz.
Kadýnlarýn kemik kütlesi erkeklere oranla %20-30 daha azdýr. Bu nedenle erkeklere nazaran osteoporoza yakalanma riski kadýnlarda daha fazladýr. Ancak ileri yaþlarda özellikle 70 yaþýn üzerinde her iki cinste de kalça kýrýðý riski artmýþ olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Astým ve iltihaplý eklem romatizmalarýnda kullanýlan kortizon gibi ilaçlar, kemik kütlesini azaltan ilaçlarýn en önemlileridir. Kemik kaybýnýn miktarý bu ilaçlarýn dozuna ve kullaným sürelerine göre deðiþmektedir. 7.5 mg’ýn üzerinde uzun süreli kullaným (3 aydan uzun süre ) kýrýk riskini arttýrmaktadýr. Kortizon kemik yýkýmýný hýzlandýrýr. Östrojen seviyelerini düþürür, kalsiyumun barsaktan emilimini azaltarak osteoporoza neden olur.
Kortizon dýþýnda osteoporoz riskini arttýran ilaçlar: Guatr hastalýðý tedavisinde kullanýlan tiroksin, sara hastalýðýnda kullanýlan antiepileptikler ve kanýn pýhtýlaþmasýný engellemek için kullanýlan heparin gibi ilaçlardýr. Bu ilaçlarý kullananlarda muntazam aralýklarla KMY (kemik mineral yoðunluðu) ölçümü yapýlmalýdýr.
Osteoporoz ve osteoporotik kýrýklar için risk faktörlerinin tanýmlanmasý ile yüksek risk altýndaki bireyler ortaya çýkarýlabilir ve böylece deðiþtirilebilen risk faktörleri ile ilgili düzenlemeler yapýlarak kýrýklar önlenebilir. Bireyin kýrýk riski bütün bu faktörlerin net sonucudur. Bu faktörlerin önemi iskeletteki bölgeye, bireyin içinde bulunduðu yaþamsal dönemlere ve bireyden bireye deðiþiklik gösterir.
x
x
Laboratuvar testleri
OSTEOPOROZ TANISI NASIL KONULUR ?
Kemiðiniz kýrýlana,kamburlaþana ve boyunuz kýsalana kadar osteoporoz belirtilerini fark etmeyebilirsiniz. Aþikar yakýnmalar oluþuncaya kadar sessiz bir dönem geçirebilirsiniz. Doktorunuz osteoporoz olup olmadýðýnýzý ya da olma riski taþýyýp taþýmadýðýnýza karar verebilir. Osteoporoza neden olabilecek diðer hastalýklarýn varlýðý(tiroid hastalýklarý, inflamatuar eklem romatizmalarý, astým, ilaç kullanýmý v.b), kýrýk öykünüzün bulunmasý, beslenme durumunuz, genel saðlýðýnýz, ailede özellikle annede kýrýk öyküsü gibi bilgiler doktorunuza riski belirlemede yardýmcý olacaktýr. Doktor fiziksel muayene, kan ve idrar tetkikleri ve radyografi ile tanýya ve ayýrýcý tanýya gidebilir.
Risk mevcudiyetinde kemik mineral yoðunluðu ölçümü tanýyý kesinleþtirir. Bu testler kýrýk riskini belirlemede en güvenilir yöntemlerdir. Hastalýðýn erken tesbit edilmesine de yardýmcýdýr. Riski yüksek olan hastalarda yýlda bir kez, düþük olan hastalarda 2-5 yýlda bir tekrarlanýr. Tedaviye yanýtý deðerlendirmek içinde yýlda bir kez tekrarlanabilir. Bir yýldan daha kýsa aralýklarla yapýlmasýnýn yararý yoktur. KMY ölçümünün ilaç tedavisinin etkinliðini deðerlendirmede tek baþýna yeterli olmadýðý , verilen tedavinin kemiðin kalitesi ve yapýsal elemanlarýna olan etkisinin de göz önüne alýnmasý gerektiði unutulmamalýdýr. Kemik ölçümleri hýzlý, kolay yapýlabilen testlerdir. Çok çeþitli yöntemler var ise de en çok DEXA (Dual photon x-ray absorbsiometre) kullanýlmaktadýr.
DEXA ile kemiðin %1-2 ‘lik kaybý bile deðerlendirilebilir. Osteoporoz tanýsýnda ve tedavinin takibinde hekim önerisi ile kullanýlmalýdýr. Son zamanlarda daha ucuz ve basit olan ultrasonografi gibi kemik ölçüm yöntemlerinden de kemik tarama çalýþmalarýnda yararlanýlmaktadýr.
Düz kemik radyografisi kýrýklarýn tespit edilmesinde yararlýdýr. Ancak kemik yoðunluðunun saptanmasýnda hassas deðildirler. Direk radyografi ile kemik yoðunluðu azalmasý tespit edildiðinde kemiðin en az %30′u kaybedilmiþ demektir.
Doktorunuz taný için ve özellikle kemik kaybýnýzýn halihazýrda olup olmadýðýný tespit için kan ve idrar testleri isteyebilir Bunlar; kan kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, parathormon, D vitamini deðerleri, tiroid fonksiyon testleri , sedimantasyon, karaciðer ve böbrek fonksiyon testleri gibi testlerdir.
Kemiðiniz kýrýlana,kamburlaþana ve boyunuz kýsalana kadar osteoporoz belirtilerini fark etmeyebilirsiniz. Aþikar yakýnmalar oluþuncaya kadar sessiz bir dönem geçirebilirsiniz. Doktorunuz osteoporoz olup olmadýðýnýzý ya da olma riski taþýyýp taþýmadýðýnýza karar verebilir. Osteoporoza neden olabilecek diðer hastalýklarýn varlýðý(tiroid hastalýklarý, inflamatuar eklem romatizmalarý, astým, ilaç kullanýmý v.b), kýrýk öykünüzün bulunmasý, beslenme durumunuz, genel saðlýðýnýz, ailede özellikle annede kýrýk öyküsü gibi bilgiler doktorunuza riski belirlemede yardýmcý olacaktýr. Doktor fiziksel muayene, kan ve idrar tetkikleri ve radyografi ile tanýya ve ayýrýcý tanýya gidebilir.
Risk mevcudiyetinde kemik mineral yoðunluðu ölçümü tanýyý kesinleþtirir. Bu testler kýrýk riskini belirlemede en güvenilir yöntemlerdir. Hastalýðýn erken tesbit edilmesine de yardýmcýdýr. Riski yüksek olan hastalarda yýlda bir kez, düþük olan hastalarda 2-5 yýlda bir tekrarlanýr. Tedaviye yanýtý deðerlendirmek içinde yýlda bir kez tekrarlanabilir. Bir yýldan daha kýsa aralýklarla yapýlmasýnýn yararý yoktur. KMY ölçümünün ilaç tedavisinin etkinliðini deðerlendirmede tek baþýna yeterli olmadýðý , verilen tedavinin kemiðin kalitesi ve yapýsal elemanlarýna olan etkisinin de göz önüne alýnmasý gerektiði unutulmamalýdýr. Kemik ölçümleri hýzlý, kolay yapýlabilen testlerdir. Çok çeþitli yöntemler var ise de en çok DEXA (Dual photon x-ray absorbsiometre) kullanýlmaktadýr.
DEXA ile kemiðin %1-2 ‘lik kaybý bile deðerlendirilebilir. Osteoporoz tanýsýnda ve tedavinin takibinde hekim önerisi ile kullanýlmalýdýr. Son zamanlarda daha ucuz ve basit olan ultrasonografi gibi kemik ölçüm yöntemlerinden de kemik tarama çalýþmalarýnda yararlanýlmaktadýr.
Düz kemik radyografisi kýrýklarýn tespit edilmesinde yararlýdýr. Ancak kemik yoðunluðunun saptanmasýnda hassas deðildirler. Direk radyografi ile kemik yoðunluðu azalmasý tespit edildiðinde kemiðin en az %30′u kaybedilmiþ demektir.
Doktorunuz taný için ve özellikle kemik kaybýnýzýn halihazýrda olup olmadýðýný tespit için kan ve idrar testleri isteyebilir Bunlar; kan kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, parathormon, D vitamini deðerleri, tiroid fonksiyon testleri , sedimantasyon, karaciðer ve böbrek fonksiyon testleri gibi testlerdir.
x
Medikal tedaviler
OSTEOPOROZ TEDAVÝSÝ
Tüm hastalýklarda olduðu gibi osteoporozda da hastalýktan korunmak öncelikli amaç olmalýdýr. Osteoporozun geliþmiþ olduðu durumlarda ise erken tedavi baþarý þansýný yükseltmektedir. Osteoporoz günümüzde tedavi edilebilir bir hastalýktýr. Osteoporoz tedavisinin en önemli amacý kýrýklarýn azaltýlmasýdýr. Osteoporoz tedavisinde ilaç ve ilaç dýþý tedaviler söz konusudur.
Ýlaç tedavisinde kemik yýkýmýný azaltan, yapýmýný arttýran ve özellikle son zamanlarda kemik kalitesi üzerine olumlu etki gösteren ilaçlar üzerinde yoðunlaþýlmakta ve araþtýrmalar bu yönde sürdürülmektedir. Ýlaç tedavisinin seçiminde hastanýn yaþý, ek yakýnma ve hastalýklarý, kýrýðýn bulunup bulunmamasý ve KMY deðeri gibi özelliklerin göz önüne alýnmasý gerekir.
HRT (hormon replasman tedavisi ) en eski tedavilerden birisidir. Ancak günümüzde özellikle menapoz semptomlarý olan erken postmenapozal kadýnlarda osteoporozun önlenmesi amacýyla kullanýmý önerilmektedir. Östrojen hormonu progesteron ile birlikte ya da tek baþýna kontrollü olarak önerilebilir.
Bifosfanatlar son yýllarda üretilen ,aðýzdan alýnýma elveriþli kemik yoðunluðunu arttýran ilaçlardýr. Ülkemizde Etidronat, Alendronat, Risedronat bulunmaktadýr. Alendronat ve risedronatýn hem günlük ,hem de haftada bir alýnabilecek formlarý mevcuttur. Yapýlan çalýþmalarda günlük ve haftalýk alým arasýnda etkinlik ve yan etkiler bakýmýndan fark bulunamamýþtýr. Bifosfanat kullanýmýna baþlamadan önce olasý hipokalsemiyi önlemek için kalsiyum ve D vitamini eksikliði varsa muhakkak düzeltilmelidir. Ancak kalsiyum ile bifosfanatlarýn ayný anda alýnmasý durumunda emilim bozulduðu için eþ zamanlý alýnmamasý gerektiði unutulmamalýdýr. Bifosfanatlar genelde iyi tolere edilen, önemli yan etkileri olmayan ilaç gruplarýdýr.
Kalsitonin enjeksiyon ya da nasal sprey þeklinde tedavide yer almýþ, özellikle kýrýðý olan hastalarda aðrýyý da kontrol eden bir ilaçtýr. En az 2-3 yýl süre ile kullanýlmalýdýr.
Selektif östrojen reseptör modülatörleri (SERM) yeni bir ilaç grubu olup östrojen reseptörlerine yüksek ilgileri olan, bazý dokularda östrojen etkisini taklit ederken, bazýlarýnda antiöstrojen etki gösteren ilaçlardýr. Bu gruptaki ilaçlardan en iyi bilinenleri , her ikisi de meme kanserinin tedavisi için geliþtirilmiþ olan tamoksifen ile yeni bir ilaç olan raloksifendir. Raloksifen osteoporozun önlenmesi için kullanabilecek ilaç gruplarýndan birisi olarak günümüzde dünyada ve ülkemizde yeni bir tedavi seçeneði olarak yerini almýþtýr. Osteoporozu olan postmenapozal kadýnlarda meme kanseri riskini azalttýðý bildirilmektedir.
Paratiroid hormonu kan kalsiyum ve fosfat düzeyini ayarlayan bir hormondur. Yüksek plazma konsantrasyonlarý kemik rezorbsiyonunu arttýrýrken, düþük dozlarda aralýklý olarak verildiðinde kemik formasyonunu arttýrabilir. Özellikle ciddi osteoporozlu olgularda vertebra ve vertebra dýþý kýrýklara olan etkisi nedeniyle gelecekte önemli bir tedavi seçeneði olarak görünmektedir.
Kalsiyum diðer tedavilerin yanýsýra günlük yeterli kalsiyumu alamayan menapoz sonrasý kadýnlara önerilen bir ilaçtýr. D vitamini eksikliði olan kiþilerde kalsiyumun D vitamini ile beraber alýnmasý önerilmektedir. D vitamini seviyesi yaþla birlikte azalýr. Kalsiyum ile birlikte uygulanan vitamin D tedavisinin kalça ve vertebra dýþýndaki diðer kýrýklarýn oranýný azalttýðý ve serum paratiroid hormon düzeylerini düþürdüðü belirlenmiþtir.
Yeni ilaç tedavileri ve deneysel tedaviler (ipriflavon, tibolon, osteoprotogerin, stronsium, büyüme hormonu, büyüme faktörleri, eser elementler, statinler, K vitamini) üzerindeki çalýþmalar devam etmektedir.
Ýlaç dýþý yaklaþýmlar kapsamýnda:
Diyet
Kemik saðlýðýný olumsuz yönde etkileyebilecek gýda, alýþkanlýklar ve ilaçlardan uzak durma
Fiziksel aktivitenin desteklenmesi (yaþa göre egzersiz)
Düþmelerin önlenmesi
Mimari engellerin giderilmesi
Kalça koruyucular, görme muayenesi, denge ve kuvvetlendirme egzersizleri
Hasta eðitimi
Akut ve kronik aðrýnýn tedavisi önem taþýmaktadýr.
Osteoporoz teþhis ve tedavisinde sürekli yeni metodlar geliþtirilmektedir. Doktorunuz doðru tedaviyi bulmanýz ve bu tedavinin risklerini, yan etkilerini, yararlarýný anlamanýz açýsýndan en iyi rehberiniz olacaktýr.
Tüm hastalýklarda olduðu gibi osteoporozda da hastalýktan korunmak öncelikli amaç olmalýdýr. Osteoporozun geliþmiþ olduðu durumlarda ise erken tedavi baþarý þansýný yükseltmektedir. Osteoporoz günümüzde tedavi edilebilir bir hastalýktýr. Osteoporoz tedavisinin en önemli amacý kýrýklarýn azaltýlmasýdýr. Osteoporoz tedavisinde ilaç ve ilaç dýþý tedaviler söz konusudur.
Ýlaç tedavisinde kemik yýkýmýný azaltan, yapýmýný arttýran ve özellikle son zamanlarda kemik kalitesi üzerine olumlu etki gösteren ilaçlar üzerinde yoðunlaþýlmakta ve araþtýrmalar bu yönde sürdürülmektedir. Ýlaç tedavisinin seçiminde hastanýn yaþý, ek yakýnma ve hastalýklarý, kýrýðýn bulunup bulunmamasý ve KMY deðeri gibi özelliklerin göz önüne alýnmasý gerekir.
HRT (hormon replasman tedavisi ) en eski tedavilerden birisidir. Ancak günümüzde özellikle menapoz semptomlarý olan erken postmenapozal kadýnlarda osteoporozun önlenmesi amacýyla kullanýmý önerilmektedir. Östrojen hormonu progesteron ile birlikte ya da tek baþýna kontrollü olarak önerilebilir.
Bifosfanatlar son yýllarda üretilen ,aðýzdan alýnýma elveriþli kemik yoðunluðunu arttýran ilaçlardýr. Ülkemizde Etidronat, Alendronat, Risedronat bulunmaktadýr. Alendronat ve risedronatýn hem günlük ,hem de haftada bir alýnabilecek formlarý mevcuttur. Yapýlan çalýþmalarda günlük ve haftalýk alým arasýnda etkinlik ve yan etkiler bakýmýndan fark bulunamamýþtýr. Bifosfanat kullanýmýna baþlamadan önce olasý hipokalsemiyi önlemek için kalsiyum ve D vitamini eksikliði varsa muhakkak düzeltilmelidir. Ancak kalsiyum ile bifosfanatlarýn ayný anda alýnmasý durumunda emilim bozulduðu için eþ zamanlý alýnmamasý gerektiði unutulmamalýdýr. Bifosfanatlar genelde iyi tolere edilen, önemli yan etkileri olmayan ilaç gruplarýdýr.
Kalsitonin enjeksiyon ya da nasal sprey þeklinde tedavide yer almýþ, özellikle kýrýðý olan hastalarda aðrýyý da kontrol eden bir ilaçtýr. En az 2-3 yýl süre ile kullanýlmalýdýr.
Selektif östrojen reseptör modülatörleri (SERM) yeni bir ilaç grubu olup östrojen reseptörlerine yüksek ilgileri olan, bazý dokularda östrojen etkisini taklit ederken, bazýlarýnda antiöstrojen etki gösteren ilaçlardýr. Bu gruptaki ilaçlardan en iyi bilinenleri , her ikisi de meme kanserinin tedavisi için geliþtirilmiþ olan tamoksifen ile yeni bir ilaç olan raloksifendir. Raloksifen osteoporozun önlenmesi için kullanabilecek ilaç gruplarýndan birisi olarak günümüzde dünyada ve ülkemizde yeni bir tedavi seçeneði olarak yerini almýþtýr. Osteoporozu olan postmenapozal kadýnlarda meme kanseri riskini azalttýðý bildirilmektedir.
Paratiroid hormonu kan kalsiyum ve fosfat düzeyini ayarlayan bir hormondur. Yüksek plazma konsantrasyonlarý kemik rezorbsiyonunu arttýrýrken, düþük dozlarda aralýklý olarak verildiðinde kemik formasyonunu arttýrabilir. Özellikle ciddi osteoporozlu olgularda vertebra ve vertebra dýþý kýrýklara olan etkisi nedeniyle gelecekte önemli bir tedavi seçeneði olarak görünmektedir.
Kalsiyum diðer tedavilerin yanýsýra günlük yeterli kalsiyumu alamayan menapoz sonrasý kadýnlara önerilen bir ilaçtýr. D vitamini eksikliði olan kiþilerde kalsiyumun D vitamini ile beraber alýnmasý önerilmektedir. D vitamini seviyesi yaþla birlikte azalýr. Kalsiyum ile birlikte uygulanan vitamin D tedavisinin kalça ve vertebra dýþýndaki diðer kýrýklarýn oranýný azalttýðý ve serum paratiroid hormon düzeylerini düþürdüðü belirlenmiþtir.
Yeni ilaç tedavileri ve deneysel tedaviler (ipriflavon, tibolon, osteoprotogerin, stronsium, büyüme hormonu, büyüme faktörleri, eser elementler, statinler, K vitamini) üzerindeki çalýþmalar devam etmektedir.
Ýlaç dýþý yaklaþýmlar kapsamýnda:
Diyet
Kemik saðlýðýný olumsuz yönde etkileyebilecek gýda, alýþkanlýklar ve ilaçlardan uzak durma
Fiziksel aktivitenin desteklenmesi (yaþa göre egzersiz)
Düþmelerin önlenmesi
Mimari engellerin giderilmesi
Kalça koruyucular, görme muayenesi, denge ve kuvvetlendirme egzersizleri
Hasta eðitimi
Akut ve kronik aðrýnýn tedavisi önem taþýmaktadýr.
Osteoporoz teþhis ve tedavisinde sürekli yeni metodlar geliþtirilmektedir. Doktorunuz doðru tedaviyi bulmanýz ve bu tedavinin risklerini, yan etkilerini, yararlarýný anlamanýz açýsýndan en iyi rehberiniz olacaktýr.
Proflaksi, önleme
OSTEOPOROZDAN KORUNMA
Osteoporozdan korunmanýn baþlýca yöntemi; tepe kemik kütlesine eriþinceye kadar olan dönemde güçlü, saðlam kemik yapýyý oluþturmak ve sonraki yaþlarda kaybý engellemektir.
Yeterli ve güçlü kemik kütlesine sahip olursak ileri yaþlardaki kaybýmýzý daha az problem ile atlatabiliriz. Kemik kütlesi genetik faktörlere baðlý olarak deðiþebilirse de yaþam biçimimizi akýllýca düzenleyerek osteoporozu yavaþlatabilir ve hatta engelleyebiliriz.
Daha sonraki hayatýnýzdaki kaybý en aza indirebilmek için 35 yaþýna kadar mümkün olduðunca en yüksek kemik kütlesine sahip olabilecek önlemleri almalýsýnýz.
Aldýðýnýz kalsiyum miktarýný arttýrýn
Kalsiyum sadece kemik saðlýðý için deðil, diðer vücut fonksiyonlarý içinde gerekli bir mineraldir. Vücudumuz kanda belirli bir miktar kalsiyum bulundurmak zorundadýr. Kaslarýmýzýn kasýlmasý, kalp ritmi ve normal kan akýþkanlýðý için kalsiyuma ihtiyaç vardýr. Bunlar kalsiyumun kemik yoðunluðu üzerindeki etkisinden daha öncelikli fonksiyonlarýdýr. Bu fonksiyonlarý yerine getirebilmek için yeterli kalsiyum almýyorsak vücudumuz depolarý yani kemikteki kalsiyumu kullanacaktýr.
Ne kadar kalsiyuma ihtiyacýnýz olduðu cinsiyetinize, yaþýnýza ve osteoporoz riskinize baðlýdýr. Kalsiyum ihtiyacý ergenlikte, hamilelikte, emzirme döneminde ve menapozdan sonra artmakta günlük 1000-1500 mg’ a çýkmaktadýr. Özellikle çocukluk ve adolesan dönemde süt ve sütlü gýdalardan zengin beslenen kiþilerde osteoporotik kýrýk riskinin azaldýðý gösterilmiþtir. Kalsiyum desteðinin tepe kemik kütlesinin oluþtuðu büyüme döneminde yapýlmasýnýn yararý tartýþýlmaz. Büyüme sýrasýnda yeterli kalsiyum alýnmazsa genler tarafýndan programlanan iskelet yapýmýnýn doruk noktasýna ulaþamadýðý savunulmaktadýr . 9-20 yaþlarý kemik kütlesini doruk seviyeye ulaþtýrmada önemli bir dönemdir. Bu gibi özel durumlarýn dýþýnda günlük gereksinim 800 mg kadardýr. Bir bardak sütte yaklaþýk 250 mg kalsiyum bulunmaktadýr. Ne yazýk ki birçok kadýn günlük 500 mg’ýn altýnda kalsiyum alma alýþkanlýðýndadýr.
D vitamini kalsiyumun barsaktan emilimine ve kemikler tarafýndan depolanmasýna yardýmcý olan bir hormondur. Günlük ihtiyacýmýz olan miktar 400-800 ÝU’dur. Güneþ ýþýðýnýn etkisi ile ciltte, karaciðerde ve böbrekte sentezlenerek aktif D vitamini haline dönüþür. Kýþ aylarýnda, güneþ ýþýðýndan yeterli yararlanamama durumlarýnda sentezi azalmaktadýr. Ýleri yaþlarda özellikle böbrekten yapýmýnýn azalmasý yaþlanma sonucu osteoporozun artmasýna yol açan önemli bir durumdur.
Kalsiyum kaynaðý olan yiyecekler:
Süt ve süt ürünleri en önemli kalsiyum kaynaklarýdýr. Süt, yoðurt ve peynir en fazla kalsiyum içeren gýdalardýr. Bir bardak süt günlük ihtiyacýmýzýn 1/4′ünü saðlar. Yað ve kaloriden kaçýnmak için düþük yað içeren süt ve süt ürünleri kullanýlabilir . Kalsiyumdan zengin diðer gýdalar; yeþil sebzeler, kabuklu deniz hayvanlarý, sardalya balýðý, soya fasulyesi, fýndýk, badem, pekmez, kalsiyum ile zenginleþtirilmiþ meyve sularý, ekmekler v.s olarak sayýlabilir.
Yiyecek Ölçü Kalsiyum(mg)
Yaðlý süt 1Su Bardaðý 291
Yaðlý yoðurt 1 Kap 400
Beyaz peynir Kibrit Kutusu 190
Kaþar-çedar-permesan peynir Kibrit kutusu 200-300
Ayran 1 Su Bardaðý 285
Balýk 1 Porsiyon (100 gr) 200
Sardalya 1 Porsiyon 300
Ispanak 1 Porsiyon 125
Börülce 1 Porsiyon 160
Soya 1 Porsiyon 225
Salata (yeþil) 1 Porsiyon 235
Mercimek 1 Porsiyon 59
Nohut 1 Porsiyon 92
Portakal 1 Orta Boy 72
Muz 1 Orta Boy 100
Kivi 1 Orta Boy 170
Yumurta Sarýsý 1 Adet 147
Fýndýk 100 gr 200
Badem içi 100 gr 250
Farmakolojik kalsiyum destekleri:
Günlük kalsiyum gereksiniminin diyetle alýnmasý idealdir. Ayrýca diyetin içerdiði kalsiyum miktarýna bakarak kalsiyum preparatlarý da kullanýlabilir. Kalsiyum içeren ilaçlar içerdikleri elementer kalsiyum miktarýna göre çeþitlenirler. Kalsiyum karbonat en yüksek elementer kalsiyumu saðlar. Kalsiyum sitrat ve kalsiyum glukonat bileþikleri daha az elementer kalsiyum içerirler, ancak vücudumuzun bunlarý emmesi daha kolaydýr. Kalsiyum ince barsaklarýn üst bölümünden aktif transportla emildiði için bölünmüþ dozlarda alýnmasý ve yemek asitleri çözünmelerini arttýracaðý için yemeklerle birlikte alýnmasý emilimlerini arttýracaktýr. Ayrýca kemik rezorbsiyon hýzý gece arttýðý için yatmadan önce alýnmasý da önerilir. Bu sebeplerle kalsiyumun yemeklerle birlikte ve yatmadan önce bölünmüþ dozlarda alýnmasý tercih edilir. Kalsiyum alýmý sýrasýnda günde 6-8 bardak su içmeye özen gösterilmelidir.
Sigara içmekten kaçýnýn
Sigara içenler içmeyenlere göre daha fazla osteoporoz riskine maruz kalmaktadýr. Sigara birkaç yolla osteoporoza neden olmaktadýr. Sigara içenler menapoza daha erken girerler, östrojen düzeyi sigara içenlerde daha düþüktür ve vücut kitle indeksi daha azdýr.
Alkol kullanýmýndan kaçýnýn
Fazla miktarda (günlük 100 ml’den fazla) alkol tüketen kiþilerde osteoporoza yakalanma riski daha yüksektir. Aþýrý alkol tüketimi ile kalsiyum emilimi azalýr, atýlýmý ise artar. Alkol ile beslenme alýþkanlýðý da bozulur. Protein ve sodyum alýmý azalýr, protein kaybý artar. Yine alkole baðlý endokrin deðiþiklikler sonucu testosteron azalmasý ve kortikosteroid artýþý osteoporozu kolaylaþtýrmaktadýr.
Aþýrý miktarda kahve tüketmeyin
Aþýrý miktarda kahve tüketimi idrar ve baðýrsak kalsiyum atýlýmýný etkilemektedir. Günde 150 mg kafein (yaklaþýk bir bardak kahve) idrar kalsiyumunu günde 5 mg arttýrmaktadýr. Düþük dozlarda kafeinin etkisi önemsizdir.
Hayvansal proteinden zengin gýdalarý aþýrý tüketmeyin
Proteinden zengin diyetler kalsiyumun idrarla atýlýmýný arttýrmaktadýr. Bu etki yüksek fosfat içeriði nedeni ile hayvansal proteinlerde daha fazladýr.
Egzersiz yapýn ve yaþam boyu aktif kalýn
Egzersizin yaþa baðlý kýrýk insidansýný azaltmasý çeþitli mekanizmalarla açýklanmaktadýr. Genç eriþkinlerde egzersiz tepe kemik kütlesini arttýrmakta ve böylece daha sonra görülebilecek kýrýk riski azalmaktadýr. Erken menapozal kadýnlarda östrojen yetersizliðine baðlý hýzlý kemik kaybý egzersizle yavaþlayabilmektedir. Son olarak yaþlý eriþkinlerde egzersiz yaþa baðlý kemik kütlesi azalmalarýný geciktirebilmekte ve düþme insidansý ve düþme sonucu geliþebilecek hasarý azaltabilmektedir. Ancak öne eðilerek yapýlan hareketler omurga kemiklerinde kýrýlmaya neden olabileceðinden egzersiz sýrasýnda bu hareketlerden kaçýnýlmalý ve düzgün bir duruþ saðlayan sýrt kaslarýnýn kuvvetlendirilmesine çalýþýlmalýdýr. Kemiklere yük bindiren; yani vücut aðýrlýðýný kemiklerimize taþýtarak ayakta yaptýðýmýz egzersizler kemiklerimizi uyararak güçlenmesine yardýmcý olur.
Sedanter yaþam ve uzun süreli yatak istirahati osteoporoz riskini arttýrýr. Hareketli olma, kolay hareket edebilme yeteneðimizi artýrýr, kas gücümüz artar ,dengemiz korunur, düþmeden korunuruz.
Egzersiz kalp ve damar saðlýðýmýz içinde gereklidir. Osteoporozdan hem korunmada hem de tedavi amacýyla egzersizlerden yararlanýlmalýdýr. Korunmada yürüyüþ gibi hafif egzersizler etkili olabiliyor ise de tedavide kullanýlan egzersizler Fiziksel Týp ve Rehabilitasyon Uzmanlarý tarafýndan reçete edilen özel tipte aðýrlýk taþýma egzersizleri gibi egzersizlerdir.
Fiziksel olarak aktif bir insan deðilseniz ve aþaðýdaki durumlardan herhangi biri var ise egzersiz için doktora danýþýlmalýdýr:
40 yaþýndan sonra kýrýk ya da osteoporozun varlýðý
Kalp hastalýðý, yüksek tansiyon, felç, yüksek kolesterol
Egzersiz sonrasý göðüs, boyun,omuzlar ve kolda aðrý ya da sýkýþma hissi oluyor ise
Ufak bir güç sarfedildiðinde bile nefes darlýðý ve baþ dönmesi oluyor ise
Egzersiz programýna baþlamadan önce diabet gibi özel dikkat gerektiren bir hastalýk mevcut ise
Östrojen kullanýmý
Menapozdan sonra kadýnlar östrojen azalmasýna baðlý olarak daha hýzlý kemik kaybýna maruz kalýr. Bu hormon adet kanamalarýný kontrol etmesi yanýsýra kemiklerin kalsiyumu depolamasýna ve kemik kütlesinin korunmasýna da yardýmcý olur. Ülkemizde ortalama menapoz yaþý 48 civarýdýr. Günümüzde östrojen tedavisi osteoporoz tedavisinden ziyade korunmada tercih edilmektedir. Kadýn doðum uzmanlarý tarafýndan önerilen östrojen tablet ya da cilt peçleri þeklinde kullanýlmaktadýr. Östrojen kullanýmý meme ve rahim kanseri riskini arttýrmaktadýr. Rahim kanseri riski östrojen ile birlikte progesteron kullanýlarak azaltýlabilir.
Östrojen kullanýmý ile adet kanamalarý benzeri ara kanamalar olabilir. Östrojen kullanýyorsanýz sýk sýk doktor kontrolüne ihtiyacýnýz var demektir. Ailenizde meme kanseri, rahim kanseri ve kan pýhtýlaþma sorunu var ise doktorunuz östrojen kullanmanýza izin vermeyebilir.
DÜÞMELERÝN ENGELLENMESÝ
Yaþlandýkça, düþüp bir yerinizi kýrma riskini artýran bir takým deðiþiklerin oluþtuðunu farkedebilirsiniz. Bunlar kas zayýflýðý, görme bozukluðu, hastalýk ya da ilaç alýnýmý nedeni ile oluþan baþ dönmesinden kaynaklanabilir. Osteoporoz sonucu incelen kemik çok hafif bir zorlama sonucu bile kýrýlabilir. Bu nedenle düþme riskinin azaltýlmasý ilaç ile tedavi kadar önemlidir. Düþme riskinizi kas gücünüzü artýran egzersizler yaparak, alçak ökçekli kaymayan tabanlý ayakkabýlar giyerek azaltabilirsiniz. Düzenli göz muayeneleri, gereksinim duyarsanýz gözlük kullanýmý görüþünüzü iyileþtirecektir. Doktorunuza baþ dönmenizin nedenini sorun. Tansiyonunuzun ve kan þekerinizin ani inip çýkmalarý konusunda bilgilenin ve doktorunuzdan yardým isteyin. Aþaðýdaki liste, evinizi daha güvenli kýlmak ve düþme riskinizi azaltmak için evde ne gibi önlemler almanýz gerektiðini göstermektedir.
Iþýklandýrma
Merdiven, oda ve koridorlar iyi ýþýklandýrýlmalý
Gereken yerlere gece aydýnlatma saðlanmalý
Yataðýnýzýn yanýnda fener bulundurabilir ve gece kalktýðýnýzda kullanabilirsiniz.
Zemin Döþeme
Küçük, kayabilen halý, kilimlerden kaçýnýn, kullanýyorsanýz kaymamasý için gerekli önlemleri alýn.
Halý kenarlarýný sabitleyin.
Kaymayan cilalar kullanýn.
Ayak altýndaki elektrik kordonlarýný kaldýrýn.
Merdivenler
Merdivenin baþýna ve altýna elektrik düðmeleri koyun.
Kaymayan yüzeylerle kaplayýn.
Trabzan koydurun ve inerken çýkarken kullanýn.
Banyo
Banyo küvetinin, tuvaletin, duþun yanýna tutunmaya yardýmcý tutamaklar yerleþtirin.
Kaymayý engelleyici lastik ya da yapýþan zeminler koyun.
Mutfak
Alet edevatý kolay eriþilebilecek yerlere koyun ( iskemleye týrmanmayý gerektirmeyen )
Raflara ulaþmak için saðlam bir basamak kullanýn.
Osteoporozdan korunmanýn baþlýca yöntemi; tepe kemik kütlesine eriþinceye kadar olan dönemde güçlü, saðlam kemik yapýyý oluþturmak ve sonraki yaþlarda kaybý engellemektir.
Yeterli ve güçlü kemik kütlesine sahip olursak ileri yaþlardaki kaybýmýzý daha az problem ile atlatabiliriz. Kemik kütlesi genetik faktörlere baðlý olarak deðiþebilirse de yaþam biçimimizi akýllýca düzenleyerek osteoporozu yavaþlatabilir ve hatta engelleyebiliriz.
Daha sonraki hayatýnýzdaki kaybý en aza indirebilmek için 35 yaþýna kadar mümkün olduðunca en yüksek kemik kütlesine sahip olabilecek önlemleri almalýsýnýz.
Aldýðýnýz kalsiyum miktarýný arttýrýn
Kalsiyum sadece kemik saðlýðý için deðil, diðer vücut fonksiyonlarý içinde gerekli bir mineraldir. Vücudumuz kanda belirli bir miktar kalsiyum bulundurmak zorundadýr. Kaslarýmýzýn kasýlmasý, kalp ritmi ve normal kan akýþkanlýðý için kalsiyuma ihtiyaç vardýr. Bunlar kalsiyumun kemik yoðunluðu üzerindeki etkisinden daha öncelikli fonksiyonlarýdýr. Bu fonksiyonlarý yerine getirebilmek için yeterli kalsiyum almýyorsak vücudumuz depolarý yani kemikteki kalsiyumu kullanacaktýr.
Ne kadar kalsiyuma ihtiyacýnýz olduðu cinsiyetinize, yaþýnýza ve osteoporoz riskinize baðlýdýr. Kalsiyum ihtiyacý ergenlikte, hamilelikte, emzirme döneminde ve menapozdan sonra artmakta günlük 1000-1500 mg’ a çýkmaktadýr. Özellikle çocukluk ve adolesan dönemde süt ve sütlü gýdalardan zengin beslenen kiþilerde osteoporotik kýrýk riskinin azaldýðý gösterilmiþtir. Kalsiyum desteðinin tepe kemik kütlesinin oluþtuðu büyüme döneminde yapýlmasýnýn yararý tartýþýlmaz. Büyüme sýrasýnda yeterli kalsiyum alýnmazsa genler tarafýndan programlanan iskelet yapýmýnýn doruk noktasýna ulaþamadýðý savunulmaktadýr . 9-20 yaþlarý kemik kütlesini doruk seviyeye ulaþtýrmada önemli bir dönemdir. Bu gibi özel durumlarýn dýþýnda günlük gereksinim 800 mg kadardýr. Bir bardak sütte yaklaþýk 250 mg kalsiyum bulunmaktadýr. Ne yazýk ki birçok kadýn günlük 500 mg’ýn altýnda kalsiyum alma alýþkanlýðýndadýr.
D vitamini kalsiyumun barsaktan emilimine ve kemikler tarafýndan depolanmasýna yardýmcý olan bir hormondur. Günlük ihtiyacýmýz olan miktar 400-800 ÝU’dur. Güneþ ýþýðýnýn etkisi ile ciltte, karaciðerde ve böbrekte sentezlenerek aktif D vitamini haline dönüþür. Kýþ aylarýnda, güneþ ýþýðýndan yeterli yararlanamama durumlarýnda sentezi azalmaktadýr. Ýleri yaþlarda özellikle böbrekten yapýmýnýn azalmasý yaþlanma sonucu osteoporozun artmasýna yol açan önemli bir durumdur.
Kalsiyum kaynaðý olan yiyecekler:
Süt ve süt ürünleri en önemli kalsiyum kaynaklarýdýr. Süt, yoðurt ve peynir en fazla kalsiyum içeren gýdalardýr. Bir bardak süt günlük ihtiyacýmýzýn 1/4′ünü saðlar. Yað ve kaloriden kaçýnmak için düþük yað içeren süt ve süt ürünleri kullanýlabilir . Kalsiyumdan zengin diðer gýdalar; yeþil sebzeler, kabuklu deniz hayvanlarý, sardalya balýðý, soya fasulyesi, fýndýk, badem, pekmez, kalsiyum ile zenginleþtirilmiþ meyve sularý, ekmekler v.s olarak sayýlabilir.
Yiyecek Ölçü Kalsiyum(mg)
Yaðlý süt 1Su Bardaðý 291
Yaðlý yoðurt 1 Kap 400
Beyaz peynir Kibrit Kutusu 190
Kaþar-çedar-permesan peynir Kibrit kutusu 200-300
Ayran 1 Su Bardaðý 285
Balýk 1 Porsiyon (100 gr) 200
Sardalya 1 Porsiyon 300
Ispanak 1 Porsiyon 125
Börülce 1 Porsiyon 160
Soya 1 Porsiyon 225
Salata (yeþil) 1 Porsiyon 235
Mercimek 1 Porsiyon 59
Nohut 1 Porsiyon 92
Portakal 1 Orta Boy 72
Muz 1 Orta Boy 100
Kivi 1 Orta Boy 170
Yumurta Sarýsý 1 Adet 147
Fýndýk 100 gr 200
Badem içi 100 gr 250
Farmakolojik kalsiyum destekleri:
Günlük kalsiyum gereksiniminin diyetle alýnmasý idealdir. Ayrýca diyetin içerdiði kalsiyum miktarýna bakarak kalsiyum preparatlarý da kullanýlabilir. Kalsiyum içeren ilaçlar içerdikleri elementer kalsiyum miktarýna göre çeþitlenirler. Kalsiyum karbonat en yüksek elementer kalsiyumu saðlar. Kalsiyum sitrat ve kalsiyum glukonat bileþikleri daha az elementer kalsiyum içerirler, ancak vücudumuzun bunlarý emmesi daha kolaydýr. Kalsiyum ince barsaklarýn üst bölümünden aktif transportla emildiði için bölünmüþ dozlarda alýnmasý ve yemek asitleri çözünmelerini arttýracaðý için yemeklerle birlikte alýnmasý emilimlerini arttýracaktýr. Ayrýca kemik rezorbsiyon hýzý gece arttýðý için yatmadan önce alýnmasý da önerilir. Bu sebeplerle kalsiyumun yemeklerle birlikte ve yatmadan önce bölünmüþ dozlarda alýnmasý tercih edilir. Kalsiyum alýmý sýrasýnda günde 6-8 bardak su içmeye özen gösterilmelidir.
Sigara içmekten kaçýnýn
Sigara içenler içmeyenlere göre daha fazla osteoporoz riskine maruz kalmaktadýr. Sigara birkaç yolla osteoporoza neden olmaktadýr. Sigara içenler menapoza daha erken girerler, östrojen düzeyi sigara içenlerde daha düþüktür ve vücut kitle indeksi daha azdýr.
Alkol kullanýmýndan kaçýnýn
Fazla miktarda (günlük 100 ml’den fazla) alkol tüketen kiþilerde osteoporoza yakalanma riski daha yüksektir. Aþýrý alkol tüketimi ile kalsiyum emilimi azalýr, atýlýmý ise artar. Alkol ile beslenme alýþkanlýðý da bozulur. Protein ve sodyum alýmý azalýr, protein kaybý artar. Yine alkole baðlý endokrin deðiþiklikler sonucu testosteron azalmasý ve kortikosteroid artýþý osteoporozu kolaylaþtýrmaktadýr.
Aþýrý miktarda kahve tüketmeyin
Aþýrý miktarda kahve tüketimi idrar ve baðýrsak kalsiyum atýlýmýný etkilemektedir. Günde 150 mg kafein (yaklaþýk bir bardak kahve) idrar kalsiyumunu günde 5 mg arttýrmaktadýr. Düþük dozlarda kafeinin etkisi önemsizdir.
Hayvansal proteinden zengin gýdalarý aþýrý tüketmeyin
Proteinden zengin diyetler kalsiyumun idrarla atýlýmýný arttýrmaktadýr. Bu etki yüksek fosfat içeriði nedeni ile hayvansal proteinlerde daha fazladýr.
Egzersiz yapýn ve yaþam boyu aktif kalýn
Egzersizin yaþa baðlý kýrýk insidansýný azaltmasý çeþitli mekanizmalarla açýklanmaktadýr. Genç eriþkinlerde egzersiz tepe kemik kütlesini arttýrmakta ve böylece daha sonra görülebilecek kýrýk riski azalmaktadýr. Erken menapozal kadýnlarda östrojen yetersizliðine baðlý hýzlý kemik kaybý egzersizle yavaþlayabilmektedir. Son olarak yaþlý eriþkinlerde egzersiz yaþa baðlý kemik kütlesi azalmalarýný geciktirebilmekte ve düþme insidansý ve düþme sonucu geliþebilecek hasarý azaltabilmektedir. Ancak öne eðilerek yapýlan hareketler omurga kemiklerinde kýrýlmaya neden olabileceðinden egzersiz sýrasýnda bu hareketlerden kaçýnýlmalý ve düzgün bir duruþ saðlayan sýrt kaslarýnýn kuvvetlendirilmesine çalýþýlmalýdýr. Kemiklere yük bindiren; yani vücut aðýrlýðýný kemiklerimize taþýtarak ayakta yaptýðýmýz egzersizler kemiklerimizi uyararak güçlenmesine yardýmcý olur.
Sedanter yaþam ve uzun süreli yatak istirahati osteoporoz riskini arttýrýr. Hareketli olma, kolay hareket edebilme yeteneðimizi artýrýr, kas gücümüz artar ,dengemiz korunur, düþmeden korunuruz.
Egzersiz kalp ve damar saðlýðýmýz içinde gereklidir. Osteoporozdan hem korunmada hem de tedavi amacýyla egzersizlerden yararlanýlmalýdýr. Korunmada yürüyüþ gibi hafif egzersizler etkili olabiliyor ise de tedavide kullanýlan egzersizler Fiziksel Týp ve Rehabilitasyon Uzmanlarý tarafýndan reçete edilen özel tipte aðýrlýk taþýma egzersizleri gibi egzersizlerdir.
Fiziksel olarak aktif bir insan deðilseniz ve aþaðýdaki durumlardan herhangi biri var ise egzersiz için doktora danýþýlmalýdýr:
40 yaþýndan sonra kýrýk ya da osteoporozun varlýðý
Kalp hastalýðý, yüksek tansiyon, felç, yüksek kolesterol
Egzersiz sonrasý göðüs, boyun,omuzlar ve kolda aðrý ya da sýkýþma hissi oluyor ise
Ufak bir güç sarfedildiðinde bile nefes darlýðý ve baþ dönmesi oluyor ise
Egzersiz programýna baþlamadan önce diabet gibi özel dikkat gerektiren bir hastalýk mevcut ise
Östrojen kullanýmý
Menapozdan sonra kadýnlar östrojen azalmasýna baðlý olarak daha hýzlý kemik kaybýna maruz kalýr. Bu hormon adet kanamalarýný kontrol etmesi yanýsýra kemiklerin kalsiyumu depolamasýna ve kemik kütlesinin korunmasýna da yardýmcý olur. Ülkemizde ortalama menapoz yaþý 48 civarýdýr. Günümüzde östrojen tedavisi osteoporoz tedavisinden ziyade korunmada tercih edilmektedir. Kadýn doðum uzmanlarý tarafýndan önerilen östrojen tablet ya da cilt peçleri þeklinde kullanýlmaktadýr. Östrojen kullanýmý meme ve rahim kanseri riskini arttýrmaktadýr. Rahim kanseri riski östrojen ile birlikte progesteron kullanýlarak azaltýlabilir.
Östrojen kullanýmý ile adet kanamalarý benzeri ara kanamalar olabilir. Östrojen kullanýyorsanýz sýk sýk doktor kontrolüne ihtiyacýnýz var demektir. Ailenizde meme kanseri, rahim kanseri ve kan pýhtýlaþma sorunu var ise doktorunuz östrojen kullanmanýza izin vermeyebilir.
DÜÞMELERÝN ENGELLENMESÝ
Yaþlandýkça, düþüp bir yerinizi kýrma riskini artýran bir takým deðiþiklerin oluþtuðunu farkedebilirsiniz. Bunlar kas zayýflýðý, görme bozukluðu, hastalýk ya da ilaç alýnýmý nedeni ile oluþan baþ dönmesinden kaynaklanabilir. Osteoporoz sonucu incelen kemik çok hafif bir zorlama sonucu bile kýrýlabilir. Bu nedenle düþme riskinin azaltýlmasý ilaç ile tedavi kadar önemlidir. Düþme riskinizi kas gücünüzü artýran egzersizler yaparak, alçak ökçekli kaymayan tabanlý ayakkabýlar giyerek azaltabilirsiniz. Düzenli göz muayeneleri, gereksinim duyarsanýz gözlük kullanýmý görüþünüzü iyileþtirecektir. Doktorunuza baþ dönmenizin nedenini sorun. Tansiyonunuzun ve kan þekerinizin ani inip çýkmalarý konusunda bilgilenin ve doktorunuzdan yardým isteyin. Aþaðýdaki liste, evinizi daha güvenli kýlmak ve düþme riskinizi azaltmak için evde ne gibi önlemler almanýz gerektiðini göstermektedir.
Iþýklandýrma
Merdiven, oda ve koridorlar iyi ýþýklandýrýlmalý
Gereken yerlere gece aydýnlatma saðlanmalý
Yataðýnýzýn yanýnda fener bulundurabilir ve gece kalktýðýnýzda kullanabilirsiniz.
Zemin Döþeme
Küçük, kayabilen halý, kilimlerden kaçýnýn, kullanýyorsanýz kaymamasý için gerekli önlemleri alýn.
Halý kenarlarýný sabitleyin.
Kaymayan cilalar kullanýn.
Ayak altýndaki elektrik kordonlarýný kaldýrýn.
Merdivenler
Merdivenin baþýna ve altýna elektrik düðmeleri koyun.
Kaymayan yüzeylerle kaplayýn.
Trabzan koydurun ve inerken çýkarken kullanýn.
Banyo
Banyo küvetinin, tuvaletin, duþun yanýna tutunmaya yardýmcý tutamaklar yerleþtirin.
Kaymayý engelleyici lastik ya da yapýþan zeminler koyun.
Mutfak
Alet edevatý kolay eriþilebilecek yerlere koyun ( iskemleye týrmanmayý gerektirmeyen )
Raflara ulaþmak için saðlam bir basamak kullanýn.
x
Epidemioloji, sýklýk
Etyoloji, Sebepler, Risk Faktörleri
Laboratuvar testleri, özel testler
Medikal tedaviler, ilaçlar, ilaç dýþý tedavi önerileri
Proflaksi, Onleme, Aþýlar, Serum tedavileri
Giriþ
Osteoporoz Nedir?
Osteoporoz kemiklerin kütle kaybetmesine yol açan ve en yaygýn görülen kemik metabolizmasý hastalýðýdýr. Kemiklerin kütlesinin azalmasý kolaylýkla kýrýlabilmesine neden olmaktadýr. Kemik kütlesi yanýnda osteoporozda iskelete ait ikinci önemli faktör kemik kalitesidir. Kemik kalitesinde yetersizliðe yol açan en önemli neden ileri yaþtýr. Yaþ ilerledikçe ayný kemik mineral yoðunluðunda dahi kýrýk riski daha yüksektir. Osteoporozun kelime anlamý; osteo (kemik) poroz (delikli) kelimelerinin birleþmesinden oluþur, delikli kemik halk arasýnda kemik erimesi olarak bilinir.
osteoporoz
50 yaþýn üzerinde her 8 kiþiden 1′ inde osteoporoza baðlý omurga kýrýðý geliþmekte olup bu oran yaþ ile birlikte artmaktadýr. Kalça kýrýðý 70 yaþýn üzerindeki her 3 kadýndan ve her 9 erkekten 1′ inde görülen önemli bir saðlýk problemidir. Osteoporotik kýrýklar olarak tanýmlanan kýrýklar; el bileði, omurga ve kalça kýrýklarýdýr. Bu kýrýklar kiþinin fiziksel, psikolojik ve sosyal durumu ile saðlýkla ilgili yaþam kalitelerini olumsuz olarak etkilemektedir
Osteoporoz kemiklerin kütle kaybetmesine yol açan ve en yaygýn görülen kemik metabolizmasý hastalýðýdýr. Kemiklerin kütlesinin azalmasý kolaylýkla kýrýlabilmesine neden olmaktadýr. Kemik kütlesi yanýnda osteoporozda iskelete ait ikinci önemli faktör kemik kalitesidir. Kemik kalitesinde yetersizliðe yol açan en önemli neden ileri yaþtýr. Yaþ ilerledikçe ayný kemik mineral yoðunluðunda dahi kýrýk riski daha yüksektir. Osteoporozun kelime anlamý; osteo (kemik) poroz (delikli) kelimelerinin birleþmesinden oluþur, delikli kemik halk arasýnda kemik erimesi olarak bilinir.
osteoporoz
50 yaþýn üzerinde her 8 kiþiden 1′ inde osteoporoza baðlý omurga kýrýðý geliþmekte olup bu oran yaþ ile birlikte artmaktadýr. Kalça kýrýðý 70 yaþýn üzerindeki her 3 kadýndan ve her 9 erkekten 1′ inde görülen önemli bir saðlýk problemidir. Osteoporotik kýrýklar olarak tanýmlanan kýrýklar; el bileði, omurga ve kalça kýrýklarýdýr. Bu kýrýklar kiþinin fiziksel, psikolojik ve sosyal durumu ile saðlýkla ilgili yaþam kalitelerini olumsuz olarak etkilemektedir
Epidemioloji, sýklýk
Osteoporozdan
etkilenen insanlarýn %80′i kadýnlardýr. Kadýnlarda daha sýk rastlanan
Romatoid artrit gibi iltihaplý romatizmalarýn varlýðý ya da kortizon,
tiroksin gibi ilaçlarýn kullanýmý halinde osteoporoz riski artmaktadýr.
Erkek osteoporozu da özellikle son yýllarda klinik týpta önemli bir
sorun olarak görülmektedir. Tüm vertebra korpus kýrýklarýnýn %14′ü ve
yine tüm kalça kýrýklarýnýn %25-30′u erkeklerde görülmekte ve önemli bir
oranda hastalýk ve ölüm nedeni olabilmektedir. Osteoporozun kadýnlara
oranla erkeklerde daha nadir görülmesinin nedenleri arasýnda
erkeklerdeki kýsa yaþam beklentisi, iskelet geliþimi sýrasýndaki yüksek
kemik kütlesi oraný ve kemik yýkýmýný hýzlandýran menapoz eþdeðeri bir
durumun olmamasý sayýlabilir.
Kemik yaþam boyu sürekli yapýlan, yýkýlan canlý bir dokudur. Yaþam süresince eski kemik yýkýlýr ve bunun yerini yeni kemik alýr. Kemik bal peteði görünümünde olup baþta kalsiyum olmak üzere önemli mineralleri depolar. Yirmi-yirmibeþ yaþlarýna kadar yiyeceklerden alýnan kalsiyumun kemiði yenileme kapasitesi kemiðin yýkým hýzýndan daha yüksektir. Otuzlu yaþlarda tepe kemik kütlesi adý verilen en yüksek kemik kütlesine ulaþýlýr. Bu dönem kemiðin en güçlü olduðu dönemdir. Tepe kemik kütlesini etkileyen faktörler büyüme sýrasýnda rol oynayan genetik program, mekanik yüklenme, beslenme ve hormonal faktörlerdir. Büyüme esnasýnda optimal kemik birikimi için yeterli kalsiyum alýnmalý, normal östrojen salgýlanmalý ve yeterli vücut aðýrlýðý olmalýdýr. Ýleri dönem yaþlardan ziyade büyüme esnasýnda mekanik yüklenme de önemli rol oynamaktadýr.
Kýrk yaþ civarýnda kemik kütlesi yavaþ yavaþ azalmaya baþlar. Bu kayýp menapozdan sonra kadýnlarda östrojen hormonunun seviyesinin düþmesine baðlý olarak hýzlanmaktadýr. Menapozdan sonraki ilk 5 yýl kemik kütlesinin en hýzlý kaybedildiði zaman dilimidir. Bu dönemde kadýnlar her yýl kemik kütlerinin %3′ünü kaybedebilirler. Hýzlý kayýp döneminin sonlarýnda 60 yaþ civarýnda osteoporozun ilk belirtileri; kamburlaþma, boy kýsalmasý, yaygýn sýrt aðrýlarý ya da ufak bir zorlama sonucu oluþan kýrýklar þeklinde ortaya çýkar.
Kemik yaþam boyu sürekli yapýlan, yýkýlan canlý bir dokudur. Yaþam süresince eski kemik yýkýlýr ve bunun yerini yeni kemik alýr. Kemik bal peteði görünümünde olup baþta kalsiyum olmak üzere önemli mineralleri depolar. Yirmi-yirmibeþ yaþlarýna kadar yiyeceklerden alýnan kalsiyumun kemiði yenileme kapasitesi kemiðin yýkým hýzýndan daha yüksektir. Otuzlu yaþlarda tepe kemik kütlesi adý verilen en yüksek kemik kütlesine ulaþýlýr. Bu dönem kemiðin en güçlü olduðu dönemdir. Tepe kemik kütlesini etkileyen faktörler büyüme sýrasýnda rol oynayan genetik program, mekanik yüklenme, beslenme ve hormonal faktörlerdir. Büyüme esnasýnda optimal kemik birikimi için yeterli kalsiyum alýnmalý, normal östrojen salgýlanmalý ve yeterli vücut aðýrlýðý olmalýdýr. Ýleri dönem yaþlardan ziyade büyüme esnasýnda mekanik yüklenme de önemli rol oynamaktadýr.
Kýrk yaþ civarýnda kemik kütlesi yavaþ yavaþ azalmaya baþlar. Bu kayýp menapozdan sonra kadýnlarda östrojen hormonunun seviyesinin düþmesine baðlý olarak hýzlanmaktadýr. Menapozdan sonraki ilk 5 yýl kemik kütlesinin en hýzlý kaybedildiði zaman dilimidir. Bu dönemde kadýnlar her yýl kemik kütlerinin %3′ünü kaybedebilirler. Hýzlý kayýp döneminin sonlarýnda 60 yaþ civarýnda osteoporozun ilk belirtileri; kamburlaþma, boy kýsalmasý, yaygýn sýrt aðrýlarý ya da ufak bir zorlama sonucu oluþan kýrýklar þeklinde ortaya çýkar.
Etyoloji, Sebepler, Risk Faktörleri
RÝSK FAKTÖRLERÝ
Genç bir eriþkin iken ulaþtýðýmýz tepe kemik kütlesi ve yaþlanmaya baþladýðýmýzda oluþmasý beklenen kemik kaybýnýn hýzý osteoporoz geliþme riskimizi belirler. Kimlerin önceden bu hastalýða yakalanacaðý önceden öngörülememektedir. Ancak hastalýða yakalanma riski aþaðýdaki durumlarda artmaktadýr:
45 yaþýn altýnda doðal ya da cerrahi menapoz
Kadýn olmak
Ýleri yaþ
Ufak tefek zayýf yapýda ve beyaz tenli olmak
Ailede osteoporotik kýrýk öyküsü (Özellikle annede kalça kýrýðý)
Daha önce kýrýk geçirmiþ olmak (Ön kol kýrýðý gibi)
Ýnflamatuar (iltihaplý) eklem hastalýðý yada astým varlýðý
Kemik yýkýmýný hýzlandýran ilaçlarýn kullanýmý (kortizon,guatr ilaçlarý,sara ilaçlarý,heparin vb)
Kalsiyumdan fakir beslenme, yetersiz D vitamini
Sigara içme, alkol kullanýmý, fazla kahve tüketimi
Aþýrý tuz, protein alýmý
Düzenli egzersiz yapma alýþkanlýðýnýn olmayýþý
Erkeklerde düþük testosteron düzeyi
Uzun süreli yatak istirahati
Bunama
Kronik böbrek yetmezliði
Malabsorbsiyona neden olacak gastrointestinal sistem sorunlarý
Tirotoksikoz (tiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Hiperparatiroidi (paratiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Yukarýdaki faktörlerden bir ya da birden fazlasý sizde var ise osteoporoza yakalanma ve kýrýk riskiniz yüksektir. Osteoporoz riskiniz olup olmadýðýný anlamak için Uluslararasý Osteoporoz Vakfý tarafýndan hazýrlanan BÝR DAKÝKALIK OSTEOPOROZ RÝSK TESTÝ ‘nden yararlanabilirsiniz.
1- Anne veya babanýzda basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
2- Sizde basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
3- Üç aydan uzun bir süre kortizon içeren ilaç kullandýnýz mý ?
Evet Hayýr
4 – Boyunuzda 3 santimetreden fazla kýsalma oldu mu ?
Evet Hayýr
5- Fazla miktarda alkol tüketiyor musunuz ?
Evet Hayýr
6 – Günde 20′ den fazla sigara içiyor musunuz ?
Evet Hayýr
7 – Sýk olarak diare-ishal sorununuz oluyor mu? (Çölyak veya Crohn hastasý mýsýnýz ? )
Evet Hayýr
• Kadýnlar için
8 – Menapoza 45 yaþýndan önce mi girdiniz ?
Evet Hayýr
9- Regl düzeniniz 12 ay süre ile aksadý, kesintiye uðradý mý ?
Evet Hayýr
• Erkekler için
10- Testosteron seviyesinde azalmaya baðlý impotans veya libido kaybýnýz oldu mu ?
Evet Hayýr
Eðer bu sorulardan birine yanýtýnýz evet ise bu konu ile ilgili bir uzman hekime baþvurunuz.
Kadýnlarýn kemik kütlesi erkeklere oranla %20-30 daha azdýr. Bu nedenle erkeklere nazaran osteoporoza yakalanma riski kadýnlarda daha fazladýr. Ancak ileri yaþlarda özellikle 70 yaþýn üzerinde her iki cinste de kalça kýrýðý riski artmýþ olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Astým ve iltihaplý eklem romatizmalarýnda kullanýlan kortizon gibi ilaçlar, kemik kütlesini azaltan ilaçlarýn en önemlileridir. Kemik kaybýnýn miktarý bu ilaçlarýn dozuna ve kullaným sürelerine göre deðiþmektedir. 7.5 mg’ýn üzerinde uzun süreli kullaným (3 aydan uzun süre ) kýrýk riskini arttýrmaktadýr. Kortizon kemik yýkýmýný hýzlandýrýr. Östrojen seviyelerini düþürür, kalsiyumun barsaktan emilimini azaltarak osteoporoza neden olur.
Kortizon dýþýnda osteoporoz riskini arttýran ilaçlar: Guatr hastalýðý tedavisinde kullanýlan tiroksin, sara hastalýðýnda kullanýlan antiepileptikler ve kanýn pýhtýlaþmasýný engellemek için kullanýlan heparin gibi ilaçlardýr. Bu ilaçlarý kullananlarda muntazam aralýklarla KMY (kemik mineral yoðunluðu) ölçümü yapýlmalýdýr.
Osteoporoz ve osteoporotik kýrýklar için risk faktörlerinin tanýmlanmasý ile yüksek risk altýndaki bireyler ortaya çýkarýlabilir ve böylece deðiþtirilebilen risk faktörleri ile ilgili düzenlemeler yapýlarak kýrýklar önlenebilir. Bireyin kýrýk riski bütün bu faktörlerin net sonucudur. Bu faktörlerin önemi iskeletteki bölgeye, bireyin içinde bulunduðu yaþamsal dönemlere ve bireyden bireye deðiþiklik gösterir.
Genç bir eriþkin iken ulaþtýðýmýz tepe kemik kütlesi ve yaþlanmaya baþladýðýmýzda oluþmasý beklenen kemik kaybýnýn hýzý osteoporoz geliþme riskimizi belirler. Kimlerin önceden bu hastalýða yakalanacaðý önceden öngörülememektedir. Ancak hastalýða yakalanma riski aþaðýdaki durumlarda artmaktadýr:
45 yaþýn altýnda doðal ya da cerrahi menapoz
Kadýn olmak
Ýleri yaþ
Ufak tefek zayýf yapýda ve beyaz tenli olmak
Ailede osteoporotik kýrýk öyküsü (Özellikle annede kalça kýrýðý)
Daha önce kýrýk geçirmiþ olmak (Ön kol kýrýðý gibi)
Ýnflamatuar (iltihaplý) eklem hastalýðý yada astým varlýðý
Kemik yýkýmýný hýzlandýran ilaçlarýn kullanýmý (kortizon,guatr ilaçlarý,sara ilaçlarý,heparin vb)
Kalsiyumdan fakir beslenme, yetersiz D vitamini
Sigara içme, alkol kullanýmý, fazla kahve tüketimi
Aþýrý tuz, protein alýmý
Düzenli egzersiz yapma alýþkanlýðýnýn olmayýþý
Erkeklerde düþük testosteron düzeyi
Uzun süreli yatak istirahati
Bunama
Kronik böbrek yetmezliði
Malabsorbsiyona neden olacak gastrointestinal sistem sorunlarý
Tirotoksikoz (tiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Hiperparatiroidi (paratiroid hormonunun fazla salgýlanmasý)
Yukarýdaki faktörlerden bir ya da birden fazlasý sizde var ise osteoporoza yakalanma ve kýrýk riskiniz yüksektir. Osteoporoz riskiniz olup olmadýðýný anlamak için Uluslararasý Osteoporoz Vakfý tarafýndan hazýrlanan BÝR DAKÝKALIK OSTEOPOROZ RÝSK TESTÝ ‘nden yararlanabilirsiniz.
1- Anne veya babanýzda basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
2- Sizde basit bir zorlanma veya hafif bir düþme sonrasýnda kalça kýrýðý oldu mu ?
Evet Hayýr
3- Üç aydan uzun bir süre kortizon içeren ilaç kullandýnýz mý ?
Evet Hayýr
4 – Boyunuzda 3 santimetreden fazla kýsalma oldu mu ?
Evet Hayýr
5- Fazla miktarda alkol tüketiyor musunuz ?
Evet Hayýr
6 – Günde 20′ den fazla sigara içiyor musunuz ?
Evet Hayýr
7 – Sýk olarak diare-ishal sorununuz oluyor mu? (Çölyak veya Crohn hastasý mýsýnýz ? )
Evet Hayýr
• Kadýnlar için
8 – Menapoza 45 yaþýndan önce mi girdiniz ?
Evet Hayýr
9- Regl düzeniniz 12 ay süre ile aksadý, kesintiye uðradý mý ?
Evet Hayýr
• Erkekler için
10- Testosteron seviyesinde azalmaya baðlý impotans veya libido kaybýnýz oldu mu ?
Evet Hayýr
Eðer bu sorulardan birine yanýtýnýz evet ise bu konu ile ilgili bir uzman hekime baþvurunuz.
Kadýnlarýn kemik kütlesi erkeklere oranla %20-30 daha azdýr. Bu nedenle erkeklere nazaran osteoporoza yakalanma riski kadýnlarda daha fazladýr. Ancak ileri yaþlarda özellikle 70 yaþýn üzerinde her iki cinste de kalça kýrýðý riski artmýþ olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Astým ve iltihaplý eklem romatizmalarýnda kullanýlan kortizon gibi ilaçlar, kemik kütlesini azaltan ilaçlarýn en önemlileridir. Kemik kaybýnýn miktarý bu ilaçlarýn dozuna ve kullaným sürelerine göre deðiþmektedir. 7.5 mg’ýn üzerinde uzun süreli kullaným (3 aydan uzun süre ) kýrýk riskini arttýrmaktadýr. Kortizon kemik yýkýmýný hýzlandýrýr. Östrojen seviyelerini düþürür, kalsiyumun barsaktan emilimini azaltarak osteoporoza neden olur.
Kortizon dýþýnda osteoporoz riskini arttýran ilaçlar: Guatr hastalýðý tedavisinde kullanýlan tiroksin, sara hastalýðýnda kullanýlan antiepileptikler ve kanýn pýhtýlaþmasýný engellemek için kullanýlan heparin gibi ilaçlardýr. Bu ilaçlarý kullananlarda muntazam aralýklarla KMY (kemik mineral yoðunluðu) ölçümü yapýlmalýdýr.
Osteoporoz ve osteoporotik kýrýklar için risk faktörlerinin tanýmlanmasý ile yüksek risk altýndaki bireyler ortaya çýkarýlabilir ve böylece deðiþtirilebilen risk faktörleri ile ilgili düzenlemeler yapýlarak kýrýklar önlenebilir. Bireyin kýrýk riski bütün bu faktörlerin net sonucudur. Bu faktörlerin önemi iskeletteki bölgeye, bireyin içinde bulunduðu yaþamsal dönemlere ve bireyden bireye deðiþiklik gösterir.
Laboratuvar testleri, özel testler
OSTEOPOROZ TANISI NASIL KONULUR ?
Kemiðiniz kýrýlana,kamburlaþana ve boyunuz kýsalana kadar osteoporoz belirtilerini fark etmeyebilirsiniz. Aþikar yakýnmalar oluþuncaya kadar sessiz bir dönem geçirebilirsiniz. Doktorunuz osteoporoz olup olmadýðýnýzý ya da olma riski taþýyýp taþýmadýðýnýza karar verebilir. Osteoporoza neden olabilecek diðer hastalýklarýn varlýðý(tiroid hastalýklarý, inflamatuar eklem romatizmalarý, astým, ilaç kullanýmý v.b), kýrýk öykünüzün bulunmasý, beslenme durumunuz, genel saðlýðýnýz, ailede özellikle annede kýrýk öyküsü gibi bilgiler doktorunuza riski belirlemede yardýmcý olacaktýr. Doktor fiziksel muayene, kan ve idrar tetkikleri ve radyografi ile tanýya ve ayýrýcý tanýya gidebilir.
Risk mevcudiyetinde kemik mineral yoðunluðu ölçümü tanýyý kesinleþtirir. Bu testler kýrýk riskini belirlemede en güvenilir yöntemlerdir. Hastalýðýn erken tesbit edilmesine de yardýmcýdýr. Riski yüksek olan hastalarda yýlda bir kez, düþük olan hastalarda 2-5 yýlda bir tekrarlanýr. Tedaviye yanýtý deðerlendirmek içinde yýlda bir kez tekrarlanabilir. Bir yýldan daha kýsa aralýklarla yapýlmasýnýn yararý yoktur. KMY ölçümünün ilaç tedavisinin etkinliðini deðerlendirmede tek baþýna yeterli olmadýðý , verilen tedavinin kemiðin kalitesi ve yapýsal elemanlarýna olan etkisinin de göz önüne alýnmasý gerektiði unutulmamalýdýr. Kemik ölçümleri hýzlý, kolay yapýlabilen testlerdir. Çok çeþitli yöntemler var ise de en çok DEXA (Dual photon x-ray absorbsiometre) kullanýlmaktadýr.
DEXA ile kemiðin %1-2 ‘lik kaybý bile deðerlendirilebilir. Osteoporoz tanýsýnda ve tedavinin takibinde hekim önerisi ile kullanýlmalýdýr. Son zamanlarda daha ucuz ve basit olan ultrasonografi gibi kemik ölçüm yöntemlerinden de kemik tarama çalýþmalarýnda yararlanýlmaktadýr.
Düz kemik radyografisi kýrýklarýn tespit edilmesinde yararlýdýr. Ancak kemik yoðunluðunun saptanmasýnda hassas deðildirler. Direk radyografi ile kemik yoðunluðu azalmasý tespit edildiðinde kemiðin en az %30′u kaybedilmiþ demektir.
Doktorunuz taný için ve özellikle kemik kaybýnýzýn halihazýrda olup olmadýðýný tespit için kan ve idrar testleri isteyebilir Bunlar; kan kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, parathormon, D vitamini deðerleri, tiroid fonksiyon testleri , sedimantasyon, karaciðer ve böbrek fonksiyon testleri gibi testlerdir.
Kemiðiniz kýrýlana,kamburlaþana ve boyunuz kýsalana kadar osteoporoz belirtilerini fark etmeyebilirsiniz. Aþikar yakýnmalar oluþuncaya kadar sessiz bir dönem geçirebilirsiniz. Doktorunuz osteoporoz olup olmadýðýnýzý ya da olma riski taþýyýp taþýmadýðýnýza karar verebilir. Osteoporoza neden olabilecek diðer hastalýklarýn varlýðý(tiroid hastalýklarý, inflamatuar eklem romatizmalarý, astým, ilaç kullanýmý v.b), kýrýk öykünüzün bulunmasý, beslenme durumunuz, genel saðlýðýnýz, ailede özellikle annede kýrýk öyküsü gibi bilgiler doktorunuza riski belirlemede yardýmcý olacaktýr. Doktor fiziksel muayene, kan ve idrar tetkikleri ve radyografi ile tanýya ve ayýrýcý tanýya gidebilir.
Risk mevcudiyetinde kemik mineral yoðunluðu ölçümü tanýyý kesinleþtirir. Bu testler kýrýk riskini belirlemede en güvenilir yöntemlerdir. Hastalýðýn erken tesbit edilmesine de yardýmcýdýr. Riski yüksek olan hastalarda yýlda bir kez, düþük olan hastalarda 2-5 yýlda bir tekrarlanýr. Tedaviye yanýtý deðerlendirmek içinde yýlda bir kez tekrarlanabilir. Bir yýldan daha kýsa aralýklarla yapýlmasýnýn yararý yoktur. KMY ölçümünün ilaç tedavisinin etkinliðini deðerlendirmede tek baþýna yeterli olmadýðý , verilen tedavinin kemiðin kalitesi ve yapýsal elemanlarýna olan etkisinin de göz önüne alýnmasý gerektiði unutulmamalýdýr. Kemik ölçümleri hýzlý, kolay yapýlabilen testlerdir. Çok çeþitli yöntemler var ise de en çok DEXA (Dual photon x-ray absorbsiometre) kullanýlmaktadýr.
DEXA ile kemiðin %1-2 ‘lik kaybý bile deðerlendirilebilir. Osteoporoz tanýsýnda ve tedavinin takibinde hekim önerisi ile kullanýlmalýdýr. Son zamanlarda daha ucuz ve basit olan ultrasonografi gibi kemik ölçüm yöntemlerinden de kemik tarama çalýþmalarýnda yararlanýlmaktadýr.
Düz kemik radyografisi kýrýklarýn tespit edilmesinde yararlýdýr. Ancak kemik yoðunluðunun saptanmasýnda hassas deðildirler. Direk radyografi ile kemik yoðunluðu azalmasý tespit edildiðinde kemiðin en az %30′u kaybedilmiþ demektir.
Doktorunuz taný için ve özellikle kemik kaybýnýzýn halihazýrda olup olmadýðýný tespit için kan ve idrar testleri isteyebilir Bunlar; kan kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, parathormon, D vitamini deðerleri, tiroid fonksiyon testleri , sedimantasyon, karaciðer ve böbrek fonksiyon testleri gibi testlerdir.
Medikal tedaviler, ilaçlar, ilaç dýþý tedavi önerileri
OSTEOPOROZ TEDAVÝSÝ
Tüm hastalýklarda olduðu gibi osteoporozda da hastalýktan korunmak öncelikli amaç olmalýdýr. Osteoporozun geliþmiþ olduðu durumlarda ise erken tedavi baþarý þansýný yükseltmektedir. Osteoporoz günümüzde tedavi edilebilir bir hastalýktýr. Osteoporoz tedavisinin en önemli amacý kýrýklarýn azaltýlmasýdýr. Osteoporoz tedavisinde ilaç ve ilaç dýþý tedaviler söz konusudur.
Ýlaç tedavisinde kemik yýkýmýný azaltan, yapýmýný arttýran ve özellikle son zamanlarda kemik kalitesi üzerine olumlu etki gösteren ilaçlar üzerinde yoðunlaþýlmakta ve araþtýrmalar bu yönde sürdürülmektedir. Ýlaç tedavisinin seçiminde hastanýn yaþý, ek yakýnma ve hastalýklarý, kýrýðýn bulunup bulunmamasý ve KMY deðeri gibi özelliklerin göz önüne alýnmasý gerekir.
HRT (hormon replasman tedavisi ) en eski tedavilerden birisidir. Ancak günümüzde özellikle menapoz semptomlarý olan erken postmenapozal kadýnlarda osteoporozun önlenmesi amacýyla kullanýmý önerilmektedir. Östrojen hormonu progesteron ile birlikte ya da tek baþýna kontrollü olarak önerilebilir.
Bifosfanatlar son yýllarda üretilen ,aðýzdan alýnýma elveriþli kemik yoðunluðunu arttýran ilaçlardýr. Ülkemizde Etidronat, Alendronat, Risedronat bulunmaktadýr. Alendronat ve risedronatýn hem günlük ,hem de haftada bir alýnabilecek formlarý mevcuttur. Yapýlan çalýþmalarda günlük ve haftalýk alým arasýnda etkinlik ve yan etkiler bakýmýndan fark bulunamamýþtýr. Bifosfanat kullanýmýna baþlamadan önce olasý hipokalsemiyi önlemek için kalsiyum ve D vitamini eksikliði varsa muhakkak düzeltilmelidir. Ancak kalsiyum ile bifosfanatlarýn ayný anda alýnmasý durumunda emilim bozulduðu için eþ zamanlý alýnmamasý gerektiði unutulmamalýdýr. Bifosfanatlar genelde iyi tolere edilen, önemli yan etkileri olmayan ilaç gruplarýdýr.
Kalsitonin enjeksiyon ya da nasal sprey þeklinde tedavide yer almýþ, özellikle kýrýðý olan hastalarda aðrýyý da kontrol eden bir ilaçtýr. En az 2-3 yýl süre ile kullanýlmalýdýr.
Selektif östrojen reseptör modülatörleri (SERM) yeni bir ilaç grubu olup östrojen reseptörlerine yüksek ilgileri olan, bazý dokularda östrojen etkisini taklit ederken, bazýlarýnda antiöstrojen etki gösteren ilaçlardýr. Bu gruptaki ilaçlardan en iyi bilinenleri , her ikisi de meme kanserinin tedavisi için geliþtirilmiþ olan tamoksifen ile yeni bir ilaç olan raloksifendir. Raloksifen osteoporozun önlenmesi için kullanabilecek ilaç gruplarýndan birisi olarak günümüzde dünyada ve ülkemizde yeni bir tedavi seçeneði olarak yerini almýþtýr. Osteoporozu olan postmenapozal kadýnlarda meme kanseri riskini azalttýðý bildirilmektedir.
Paratiroid hormonu kan kalsiyum ve fosfat düzeyini ayarlayan bir hormondur. Yüksek plazma konsantrasyonlarý kemik rezorbsiyonunu arttýrýrken, düþük dozlarda aralýklý olarak verildiðinde kemik formasyonunu arttýrabilir. Özellikle ciddi osteoporozlu olgularda vertebra ve vertebra dýþý kýrýklara olan etkisi nedeniyle gelecekte önemli bir tedavi seçeneði olarak görünmektedir.
Kalsiyum diðer tedavilerin yanýsýra günlük yeterli kalsiyumu alamayan menapoz sonrasý kadýnlara önerilen bir ilaçtýr. D vitamini eksikliði olan kiþilerde kalsiyumun D vitamini ile beraber alýnmasý önerilmektedir. D vitamini seviyesi yaþla birlikte azalýr. Kalsiyum ile birlikte uygulanan vitamin D tedavisinin kalça ve vertebra dýþýndaki diðer kýrýklarýn oranýný azalttýðý ve serum paratiroid hormon düzeylerini düþürdüðü belirlenmiþtir.
Yeni ilaç tedavileri ve deneysel tedaviler (ipriflavon, tibolon, osteoprotogerin, stronsium, büyüme hormonu, büyüme faktörleri, eser elementler, statinler, K vitamini) üzerindeki çalýþmalar devam etmektedir.
Ýlaç dýþý yaklaþýmlar kapsamýnda:
Diyet
Kemik saðlýðýný olumsuz yönde etkileyebilecek gýda, alýþkanlýklar ve ilaçlardan uzak durma
Fiziksel aktivitenin desteklenmesi (yaþa göre egzersiz)
Düþmelerin önlenmesi
Mimari engellerin giderilmesi
Kalça koruyucular, görme muayenesi, denge ve kuvvetlendirme egzersizleri
Hasta eðitimi
Akut ve kronik aðrýnýn tedavisi önem taþýmaktadýr.
Osteoporoz teþhis ve tedavisinde sürekli yeni metodlar geliþtirilmektedir. Doktorunuz doðru tedaviyi bulmanýz ve bu tedavinin risklerini, yan etkilerini, yararlarýný anlamanýz açýsýndan en iyi rehberiniz olacaktýr.
Tüm hastalýklarda olduðu gibi osteoporozda da hastalýktan korunmak öncelikli amaç olmalýdýr. Osteoporozun geliþmiþ olduðu durumlarda ise erken tedavi baþarý þansýný yükseltmektedir. Osteoporoz günümüzde tedavi edilebilir bir hastalýktýr. Osteoporoz tedavisinin en önemli amacý kýrýklarýn azaltýlmasýdýr. Osteoporoz tedavisinde ilaç ve ilaç dýþý tedaviler söz konusudur.
Ýlaç tedavisinde kemik yýkýmýný azaltan, yapýmýný arttýran ve özellikle son zamanlarda kemik kalitesi üzerine olumlu etki gösteren ilaçlar üzerinde yoðunlaþýlmakta ve araþtýrmalar bu yönde sürdürülmektedir. Ýlaç tedavisinin seçiminde hastanýn yaþý, ek yakýnma ve hastalýklarý, kýrýðýn bulunup bulunmamasý ve KMY deðeri gibi özelliklerin göz önüne alýnmasý gerekir.
HRT (hormon replasman tedavisi ) en eski tedavilerden birisidir. Ancak günümüzde özellikle menapoz semptomlarý olan erken postmenapozal kadýnlarda osteoporozun önlenmesi amacýyla kullanýmý önerilmektedir. Östrojen hormonu progesteron ile birlikte ya da tek baþýna kontrollü olarak önerilebilir.
Bifosfanatlar son yýllarda üretilen ,aðýzdan alýnýma elveriþli kemik yoðunluðunu arttýran ilaçlardýr. Ülkemizde Etidronat, Alendronat, Risedronat bulunmaktadýr. Alendronat ve risedronatýn hem günlük ,hem de haftada bir alýnabilecek formlarý mevcuttur. Yapýlan çalýþmalarda günlük ve haftalýk alým arasýnda etkinlik ve yan etkiler bakýmýndan fark bulunamamýþtýr. Bifosfanat kullanýmýna baþlamadan önce olasý hipokalsemiyi önlemek için kalsiyum ve D vitamini eksikliði varsa muhakkak düzeltilmelidir. Ancak kalsiyum ile bifosfanatlarýn ayný anda alýnmasý durumunda emilim bozulduðu için eþ zamanlý alýnmamasý gerektiði unutulmamalýdýr. Bifosfanatlar genelde iyi tolere edilen, önemli yan etkileri olmayan ilaç gruplarýdýr.
Kalsitonin enjeksiyon ya da nasal sprey þeklinde tedavide yer almýþ, özellikle kýrýðý olan hastalarda aðrýyý da kontrol eden bir ilaçtýr. En az 2-3 yýl süre ile kullanýlmalýdýr.
Selektif östrojen reseptör modülatörleri (SERM) yeni bir ilaç grubu olup östrojen reseptörlerine yüksek ilgileri olan, bazý dokularda östrojen etkisini taklit ederken, bazýlarýnda antiöstrojen etki gösteren ilaçlardýr. Bu gruptaki ilaçlardan en iyi bilinenleri , her ikisi de meme kanserinin tedavisi için geliþtirilmiþ olan tamoksifen ile yeni bir ilaç olan raloksifendir. Raloksifen osteoporozun önlenmesi için kullanabilecek ilaç gruplarýndan birisi olarak günümüzde dünyada ve ülkemizde yeni bir tedavi seçeneði olarak yerini almýþtýr. Osteoporozu olan postmenapozal kadýnlarda meme kanseri riskini azalttýðý bildirilmektedir.
Paratiroid hormonu kan kalsiyum ve fosfat düzeyini ayarlayan bir hormondur. Yüksek plazma konsantrasyonlarý kemik rezorbsiyonunu arttýrýrken, düþük dozlarda aralýklý olarak verildiðinde kemik formasyonunu arttýrabilir. Özellikle ciddi osteoporozlu olgularda vertebra ve vertebra dýþý kýrýklara olan etkisi nedeniyle gelecekte önemli bir tedavi seçeneði olarak görünmektedir.
Kalsiyum diðer tedavilerin yanýsýra günlük yeterli kalsiyumu alamayan menapoz sonrasý kadýnlara önerilen bir ilaçtýr. D vitamini eksikliði olan kiþilerde kalsiyumun D vitamini ile beraber alýnmasý önerilmektedir. D vitamini seviyesi yaþla birlikte azalýr. Kalsiyum ile birlikte uygulanan vitamin D tedavisinin kalça ve vertebra dýþýndaki diðer kýrýklarýn oranýný azalttýðý ve serum paratiroid hormon düzeylerini düþürdüðü belirlenmiþtir.
Yeni ilaç tedavileri ve deneysel tedaviler (ipriflavon, tibolon, osteoprotogerin, stronsium, büyüme hormonu, büyüme faktörleri, eser elementler, statinler, K vitamini) üzerindeki çalýþmalar devam etmektedir.
Ýlaç dýþý yaklaþýmlar kapsamýnda:
Diyet
Kemik saðlýðýný olumsuz yönde etkileyebilecek gýda, alýþkanlýklar ve ilaçlardan uzak durma
Fiziksel aktivitenin desteklenmesi (yaþa göre egzersiz)
Düþmelerin önlenmesi
Mimari engellerin giderilmesi
Kalça koruyucular, görme muayenesi, denge ve kuvvetlendirme egzersizleri
Hasta eðitimi
Akut ve kronik aðrýnýn tedavisi önem taþýmaktadýr.
Osteoporoz teþhis ve tedavisinde sürekli yeni metodlar geliþtirilmektedir. Doktorunuz doðru tedaviyi bulmanýz ve bu tedavinin risklerini, yan etkilerini, yararlarýný anlamanýz açýsýndan en iyi rehberiniz olacaktýr.
Proflaksi, Onleme, Aþýlar, Serum tedavileri
OSTEOPOROZDAN KORUNMA
Osteoporozdan korunmanýn baþlýca yöntemi; tepe kemik kütlesine eriþinceye kadar olan dönemde güçlü, saðlam kemik yapýyý oluþturmak ve sonraki yaþlarda kaybý engellemektir.
Yeterli ve güçlü kemik kütlesine sahip olursak ileri yaþlardaki kaybýmýzý daha az problem ile atlatabiliriz. Kemik kütlesi genetik faktörlere baðlý olarak deðiþebilirse de yaþam biçimimizi akýllýca düzenleyerek osteoporozu yavaþlatabilir ve hatta engelleyebiliriz.
Daha sonraki hayatýnýzdaki kaybý en aza indirebilmek için 35 yaþýna kadar mümkün olduðunca en yüksek kemik kütlesine sahip olabilecek önlemleri almalýsýnýz.
Aldýðýnýz kalsiyum miktarýný arttýrýn
Kalsiyum sadece kemik saðlýðý için deðil, diðer vücut fonksiyonlarý içinde gerekli bir mineraldir. Vücudumuz kanda belirli bir miktar kalsiyum bulundurmak zorundadýr. Kaslarýmýzýn kasýlmasý, kalp ritmi ve normal kan akýþkanlýðý için kalsiyuma ihtiyaç vardýr. Bunlar kalsiyumun kemik yoðunluðu üzerindeki etkisinden daha öncelikli fonksiyonlarýdýr. Bu fonksiyonlarý yerine getirebilmek için yeterli kalsiyum almýyorsak vücudumuz depolarý yani kemikteki kalsiyumu kullanacaktýr.
Ne kadar kalsiyuma ihtiyacýnýz olduðu cinsiyetinize, yaþýnýza ve osteoporoz riskinize baðlýdýr. Kalsiyum ihtiyacý ergenlikte, hamilelikte, emzirme döneminde ve menapozdan sonra artmakta günlük 1000-1500 mg’ a çýkmaktadýr. Özellikle çocukluk ve adolesan dönemde süt ve sütlü gýdalardan zengin beslenen kiþilerde osteoporotik kýrýk riskinin azaldýðý gösterilmiþtir. Kalsiyum desteðinin tepe kemik kütlesinin oluþtuðu büyüme döneminde yapýlmasýnýn yararý tartýþýlmaz. Büyüme sýrasýnda yeterli kalsiyum alýnmazsa genler tarafýndan programlanan iskelet yapýmýnýn doruk noktasýna ulaþamadýðý savunulmaktadýr . 9-20 yaþlarý kemik kütlesini doruk seviyeye ulaþtýrmada önemli bir dönemdir. Bu gibi özel durumlarýn dýþýnda günlük gereksinim 800 mg kadardýr. Bir bardak sütte yaklaþýk 250 mg kalsiyum bulunmaktadýr. Ne yazýk ki birçok kadýn günlük 500 mg’ýn altýnda kalsiyum alma alýþkanlýðýndadýr.
D vitamini kalsiyumun barsaktan emilimine ve kemikler tarafýndan depolanmasýna yardýmcý olan bir hormondur. Günlük ihtiyacýmýz olan miktar 400-800 ÝU’dur. Güneþ ýþýðýnýn etkisi ile ciltte, karaciðerde ve böbrekte sentezlenerek aktif D vitamini haline dönüþür. Kýþ aylarýnda, güneþ ýþýðýndan yeterli yararlanamama durumlarýnda sentezi azalmaktadýr. Ýleri yaþlarda özellikle böbrekten yapýmýnýn azalmasý yaþlanma sonucu osteoporozun artmasýna yol açan önemli bir durumdur.
Kalsiyum kaynaðý olan yiyecekler:
Süt ve süt ürünleri en önemli kalsiyum kaynaklarýdýr. Süt, yoðurt ve peynir en fazla kalsiyum içeren gýdalardýr. Bir bardak süt günlük ihtiyacýmýzýn 1/4′ünü saðlar. Yað ve kaloriden kaçýnmak için düþük yað içeren süt ve süt ürünleri kullanýlabilir . Kalsiyumdan zengin diðer gýdalar; yeþil sebzeler, kabuklu deniz hayvanlarý, sardalya balýðý, soya fasulyesi, fýndýk, badem, pekmez, kalsiyum ile zenginleþtirilmiþ meyve sularý, ekmekler v.s olarak sayýlabilir.
Yiyecek Ölçü Kalsiyum(mg)
Yaðlý süt 1Su Bardaðý 291
Yaðlý yoðurt 1 Kap 400
Beyaz peynir Kibrit Kutusu 190
Kaþar-çedar-permesan peynir Kibrit kutusu 200-300
Ayran 1 Su Bardaðý 285
Balýk 1 Porsiyon (100 gr) 200
Sardalya 1 Porsiyon 300
Ispanak 1 Porsiyon 125
Börülce 1 Porsiyon 160
Soya 1 Porsiyon 225
Salata (yeþil) 1 Porsiyon 235
Mercimek 1 Porsiyon 59
Nohut 1 Porsiyon 92
Portakal 1 Orta Boy 72
Muz 1 Orta Boy 100
Kivi 1 Orta Boy 170
Yumurta Sarýsý 1 Adet 147
Fýndýk 100 gr 200
Badem içi 100 gr 250
Farmakolojik kalsiyum destekleri:
Günlük kalsiyum gereksiniminin diyetle alýnmasý idealdir. Ayrýca diyetin içerdiði kalsiyum miktarýna bakarak kalsiyum preparatlarý da kullanýlabilir. Kalsiyum içeren ilaçlar içerdikleri elementer kalsiyum miktarýna göre çeþitlenirler. Kalsiyum karbonat en yüksek elementer kalsiyumu saðlar. Kalsiyum sitrat ve kalsiyum glukonat bileþikleri daha az elementer kalsiyum içerirler, ancak vücudumuzun bunlarý emmesi daha kolaydýr. Kalsiyum ince barsaklarýn üst bölümünden aktif transportla emildiði için bölünmüþ dozlarda alýnmasý ve yemek asitleri çözünmelerini arttýracaðý için yemeklerle birlikte alýnmasý emilimlerini arttýracaktýr. Ayrýca kemik rezorbsiyon hýzý gece arttýðý için yatmadan önce alýnmasý da önerilir. Bu sebeplerle kalsiyumun yemeklerle birlikte ve yatmadan önce bölünmüþ dozlarda alýnmasý tercih edilir. Kalsiyum alýmý sýrasýnda günde 6-8 bardak su içmeye özen gösterilmelidir.
Sigara içmekten kaçýnýn
Sigara içenler içmeyenlere göre daha fazla osteoporoz riskine maruz kalmaktadýr. Sigara birkaç yolla osteoporoza neden olmaktadýr. Sigara içenler menapoza daha erken girerler, östrojen düzeyi sigara içenlerde daha düþüktür ve vücut kitle indeksi daha azdýr.
Alkol kullanýmýndan kaçýnýn
Fazla miktarda (günlük 100 ml’den fazla) alkol tüketen kiþilerde osteoporoza yakalanma riski daha yüksektir. Aþýrý alkol tüketimi ile kalsiyum emilimi azalýr, atýlýmý ise artar. Alkol ile beslenme alýþkanlýðý da bozulur. Protein ve sodyum alýmý azalýr, protein kaybý artar. Yine alkole baðlý endokrin deðiþiklikler sonucu testosteron azalmasý ve kortikosteroid artýþý osteoporozu kolaylaþtýrmaktadýr.
Aþýrý miktarda kahve tüketmeyin
Aþýrý miktarda kahve tüketimi idrar ve baðýrsak kalsiyum atýlýmýný etkilemektedir. Günde 150 mg kafein (yaklaþýk bir bardak kahve) idrar kalsiyumunu günde 5 mg arttýrmaktadýr. Düþük dozlarda kafeinin etkisi önemsizdir.
Hayvansal proteinden zengin gýdalarý aþýrý tüketmeyin
Proteinden zengin diyetler kalsiyumun idrarla atýlýmýný arttýrmaktadýr. Bu etki yüksek fosfat içeriði nedeni ile hayvansal proteinlerde daha fazladýr.
Egzersiz yapýn ve yaþam boyu aktif kalýn
Egzersizin yaþa baðlý kýrýk insidansýný azaltmasý çeþitli mekanizmalarla açýklanmaktadýr. Genç eriþkinlerde egzersiz tepe kemik kütlesini arttýrmakta ve böylece daha sonra görülebilecek kýrýk riski azalmaktadýr. Erken menapozal kadýnlarda östrojen yetersizliðine baðlý hýzlý kemik kaybý egzersizle yavaþlayabilmektedir. Son olarak yaþlý eriþkinlerde egzersiz yaþa baðlý kemik kütlesi azalmalarýný geciktirebilmekte ve düþme insidansý ve düþme sonucu geliþebilecek hasarý azaltabilmektedir. Ancak öne eðilerek yapýlan hareketler omurga kemiklerinde kýrýlmaya neden olabileceðinden egzersiz sýrasýnda bu hareketlerden kaçýnýlmalý ve düzgün bir duruþ saðlayan sýrt kaslarýnýn kuvvetlendirilmesine çalýþýlmalýdýr. Kemiklere yük bindiren; yani vücut aðýrlýðýný kemiklerimize taþýtarak ayakta yaptýðýmýz egzersizler kemiklerimizi uyararak güçlenmesine yardýmcý olur.
Sedanter yaþam ve uzun süreli yatak istirahati osteoporoz riskini arttýrýr. Hareketli olma, kolay hareket edebilme yeteneðimizi artýrýr, kas gücümüz artar ,dengemiz korunur, düþmeden korunuruz.
Egzersiz kalp ve damar saðlýðýmýz içinde gereklidir. Osteoporozdan hem korunmada hem de tedavi amacýyla egzersizlerden yararlanýlmalýdýr. Korunmada yürüyüþ gibi hafif egzersizler etkili olabiliyor ise de tedavide kullanýlan egzersizler Fiziksel Týp ve Rehabilitasyon Uzmanlarý tarafýndan reçete edilen özel tipte aðýrlýk taþýma egzersizleri gibi egzersizlerdir.
Fiziksel olarak aktif bir insan deðilseniz ve aþaðýdaki durumlardan herhangi biri var ise egzersiz için doktora danýþýlmalýdýr:
40 yaþýndan sonra kýrýk ya da osteoporozun varlýðý
Kalp hastalýðý, yüksek tansiyon, felç, yüksek kolesterol
Egzersiz sonrasý göðüs, boyun,omuzlar ve kolda aðrý ya da sýkýþma hissi oluyor ise
Ufak bir güç sarfedildiðinde bile nefes darlýðý ve baþ dönmesi oluyor ise
Egzersiz programýna baþlamadan önce diabet gibi özel dikkat gerektiren bir hastalýk mevcut ise
Östrojen kullanýmý
Menapozdan sonra kadýnlar östrojen azalmasýna baðlý olarak daha hýzlý kemik kaybýna maruz kalýr. Bu hormon adet kanamalarýný kontrol etmesi yanýsýra kemiklerin kalsiyumu depolamasýna ve kemik kütlesinin korunmasýna da yardýmcý olur. Ülkemizde ortalama menapoz yaþý 48 civarýdýr. Günümüzde östrojen tedavisi osteoporoz tedavisinden ziyade korunmada tercih edilmektedir. Kadýn doðum uzmanlarý tarafýndan önerilen östrojen tablet ya da cilt peçleri þeklinde kullanýlmaktadýr. Östrojen kullanýmý meme ve rahim kanseri riskini arttýrmaktadýr. Rahim kanseri riski östrojen ile birlikte progesteron kullanýlarak azaltýlabilir.
Östrojen kullanýmý ile adet kanamalarý benzeri ara kanamalar olabilir. Östrojen kullanýyorsanýz sýk sýk doktor kontrolüne ihtiyacýnýz var demektir. Ailenizde meme kanseri, rahim kanseri ve kan pýhtýlaþma sorunu var ise doktorunuz östrojen kullanmanýza izin vermeyebilir.
DÜÞMELERÝN ENGELLENMESÝ
Yaþlandýkça, düþüp bir yerinizi kýrma riskini artýran bir takým deðiþiklerin oluþtuðunu farkedebilirsiniz. Bunlar kas zayýflýðý, görme bozukluðu, hastalýk ya da ilaç alýnýmý nedeni ile oluþan baþ dönmesinden kaynaklanabilir. Osteoporoz sonucu incelen kemik çok hafif bir zorlama sonucu bile kýrýlabilir. Bu nedenle düþme riskinin azaltýlmasý ilaç ile tedavi kadar önemlidir. Düþme riskinizi kas gücünüzü artýran egzersizler yaparak, alçak ökçekli kaymayan tabanlý ayakkabýlar giyerek azaltabilirsiniz. Düzenli göz muayeneleri, gereksinim duyarsanýz gözlük kullanýmý görüþünüzü iyileþtirecektir. Doktorunuza baþ dönmenizin nedenini sorun. Tansiyonunuzun ve kan þekerinizin ani inip çýkmalarý konusunda bilgilenin ve doktorunuzdan yardým isteyin. Aþaðýdaki liste, evinizi daha güvenli kýlmak ve düþme riskinizi azaltmak için evde ne gibi önlemler almanýz gerektiðini göstermektedir.
Iþýklandýrma
Merdiven, oda ve koridorlar iyi ýþýklandýrýlmalý
Gereken yerlere gece aydýnlatma saðlanmalý
Yataðýnýzýn yanýnda fener bulundurabilir ve gece kalktýðýnýzda kullanabilirsiniz.
Zemin Döþeme
Küçük, kayabilen halý, kilimlerden kaçýnýn, kullanýyorsanýz kaymamasý için gerekli önlemleri alýn.
Halý kenarlarýný sabitleyin.
Kaymayan cilalar kullanýn.
Ayak altýndaki elektrik kordonlarýný kaldýrýn.
Merdivenler
Merdivenin baþýna ve altýna elektrik düðmeleri koyun.
Kaymayan yüzeylerle kaplayýn.
Trabzan koydurun ve inerken çýkarken kullanýn.
Banyo
Banyo küvetinin, tuvaletin, duþun yanýna tutunmaya yardýmcý tutamaklar yerleþtirin.
Kaymayý engelleyici lastik ya da yapýþan zeminler koyun.
Mutfak
Alet edevatý kolay eriþilebilecek yerlere koyun ( iskemleye týrmanmayý gerektirmeyen )
Raflara ulaþmak için saðlam bir basamak kullanýn.
Osteoporozdan korunmanýn baþlýca yöntemi; tepe kemik kütlesine eriþinceye kadar olan dönemde güçlü, saðlam kemik yapýyý oluþturmak ve sonraki yaþlarda kaybý engellemektir.
Yeterli ve güçlü kemik kütlesine sahip olursak ileri yaþlardaki kaybýmýzý daha az problem ile atlatabiliriz. Kemik kütlesi genetik faktörlere baðlý olarak deðiþebilirse de yaþam biçimimizi akýllýca düzenleyerek osteoporozu yavaþlatabilir ve hatta engelleyebiliriz.
Daha sonraki hayatýnýzdaki kaybý en aza indirebilmek için 35 yaþýna kadar mümkün olduðunca en yüksek kemik kütlesine sahip olabilecek önlemleri almalýsýnýz.
Aldýðýnýz kalsiyum miktarýný arttýrýn
Kalsiyum sadece kemik saðlýðý için deðil, diðer vücut fonksiyonlarý içinde gerekli bir mineraldir. Vücudumuz kanda belirli bir miktar kalsiyum bulundurmak zorundadýr. Kaslarýmýzýn kasýlmasý, kalp ritmi ve normal kan akýþkanlýðý için kalsiyuma ihtiyaç vardýr. Bunlar kalsiyumun kemik yoðunluðu üzerindeki etkisinden daha öncelikli fonksiyonlarýdýr. Bu fonksiyonlarý yerine getirebilmek için yeterli kalsiyum almýyorsak vücudumuz depolarý yani kemikteki kalsiyumu kullanacaktýr.
Ne kadar kalsiyuma ihtiyacýnýz olduðu cinsiyetinize, yaþýnýza ve osteoporoz riskinize baðlýdýr. Kalsiyum ihtiyacý ergenlikte, hamilelikte, emzirme döneminde ve menapozdan sonra artmakta günlük 1000-1500 mg’ a çýkmaktadýr. Özellikle çocukluk ve adolesan dönemde süt ve sütlü gýdalardan zengin beslenen kiþilerde osteoporotik kýrýk riskinin azaldýðý gösterilmiþtir. Kalsiyum desteðinin tepe kemik kütlesinin oluþtuðu büyüme döneminde yapýlmasýnýn yararý tartýþýlmaz. Büyüme sýrasýnda yeterli kalsiyum alýnmazsa genler tarafýndan programlanan iskelet yapýmýnýn doruk noktasýna ulaþamadýðý savunulmaktadýr . 9-20 yaþlarý kemik kütlesini doruk seviyeye ulaþtýrmada önemli bir dönemdir. Bu gibi özel durumlarýn dýþýnda günlük gereksinim 800 mg kadardýr. Bir bardak sütte yaklaþýk 250 mg kalsiyum bulunmaktadýr. Ne yazýk ki birçok kadýn günlük 500 mg’ýn altýnda kalsiyum alma alýþkanlýðýndadýr.
D vitamini kalsiyumun barsaktan emilimine ve kemikler tarafýndan depolanmasýna yardýmcý olan bir hormondur. Günlük ihtiyacýmýz olan miktar 400-800 ÝU’dur. Güneþ ýþýðýnýn etkisi ile ciltte, karaciðerde ve böbrekte sentezlenerek aktif D vitamini haline dönüþür. Kýþ aylarýnda, güneþ ýþýðýndan yeterli yararlanamama durumlarýnda sentezi azalmaktadýr. Ýleri yaþlarda özellikle böbrekten yapýmýnýn azalmasý yaþlanma sonucu osteoporozun artmasýna yol açan önemli bir durumdur.
Kalsiyum kaynaðý olan yiyecekler:
Süt ve süt ürünleri en önemli kalsiyum kaynaklarýdýr. Süt, yoðurt ve peynir en fazla kalsiyum içeren gýdalardýr. Bir bardak süt günlük ihtiyacýmýzýn 1/4′ünü saðlar. Yað ve kaloriden kaçýnmak için düþük yað içeren süt ve süt ürünleri kullanýlabilir . Kalsiyumdan zengin diðer gýdalar; yeþil sebzeler, kabuklu deniz hayvanlarý, sardalya balýðý, soya fasulyesi, fýndýk, badem, pekmez, kalsiyum ile zenginleþtirilmiþ meyve sularý, ekmekler v.s olarak sayýlabilir.
Yiyecek Ölçü Kalsiyum(mg)
Yaðlý süt 1Su Bardaðý 291
Yaðlý yoðurt 1 Kap 400
Beyaz peynir Kibrit Kutusu 190
Kaþar-çedar-permesan peynir Kibrit kutusu 200-300
Ayran 1 Su Bardaðý 285
Balýk 1 Porsiyon (100 gr) 200
Sardalya 1 Porsiyon 300
Ispanak 1 Porsiyon 125
Börülce 1 Porsiyon 160
Soya 1 Porsiyon 225
Salata (yeþil) 1 Porsiyon 235
Mercimek 1 Porsiyon 59
Nohut 1 Porsiyon 92
Portakal 1 Orta Boy 72
Muz 1 Orta Boy 100
Kivi 1 Orta Boy 170
Yumurta Sarýsý 1 Adet 147
Fýndýk 100 gr 200
Badem içi 100 gr 250
Farmakolojik kalsiyum destekleri:
Günlük kalsiyum gereksiniminin diyetle alýnmasý idealdir. Ayrýca diyetin içerdiði kalsiyum miktarýna bakarak kalsiyum preparatlarý da kullanýlabilir. Kalsiyum içeren ilaçlar içerdikleri elementer kalsiyum miktarýna göre çeþitlenirler. Kalsiyum karbonat en yüksek elementer kalsiyumu saðlar. Kalsiyum sitrat ve kalsiyum glukonat bileþikleri daha az elementer kalsiyum içerirler, ancak vücudumuzun bunlarý emmesi daha kolaydýr. Kalsiyum ince barsaklarýn üst bölümünden aktif transportla emildiði için bölünmüþ dozlarda alýnmasý ve yemek asitleri çözünmelerini arttýracaðý için yemeklerle birlikte alýnmasý emilimlerini arttýracaktýr. Ayrýca kemik rezorbsiyon hýzý gece arttýðý için yatmadan önce alýnmasý da önerilir. Bu sebeplerle kalsiyumun yemeklerle birlikte ve yatmadan önce bölünmüþ dozlarda alýnmasý tercih edilir. Kalsiyum alýmý sýrasýnda günde 6-8 bardak su içmeye özen gösterilmelidir.
Sigara içmekten kaçýnýn
Sigara içenler içmeyenlere göre daha fazla osteoporoz riskine maruz kalmaktadýr. Sigara birkaç yolla osteoporoza neden olmaktadýr. Sigara içenler menapoza daha erken girerler, östrojen düzeyi sigara içenlerde daha düþüktür ve vücut kitle indeksi daha azdýr.
Alkol kullanýmýndan kaçýnýn
Fazla miktarda (günlük 100 ml’den fazla) alkol tüketen kiþilerde osteoporoza yakalanma riski daha yüksektir. Aþýrý alkol tüketimi ile kalsiyum emilimi azalýr, atýlýmý ise artar. Alkol ile beslenme alýþkanlýðý da bozulur. Protein ve sodyum alýmý azalýr, protein kaybý artar. Yine alkole baðlý endokrin deðiþiklikler sonucu testosteron azalmasý ve kortikosteroid artýþý osteoporozu kolaylaþtýrmaktadýr.
Aþýrý miktarda kahve tüketmeyin
Aþýrý miktarda kahve tüketimi idrar ve baðýrsak kalsiyum atýlýmýný etkilemektedir. Günde 150 mg kafein (yaklaþýk bir bardak kahve) idrar kalsiyumunu günde 5 mg arttýrmaktadýr. Düþük dozlarda kafeinin etkisi önemsizdir.
Hayvansal proteinden zengin gýdalarý aþýrý tüketmeyin
Proteinden zengin diyetler kalsiyumun idrarla atýlýmýný arttýrmaktadýr. Bu etki yüksek fosfat içeriði nedeni ile hayvansal proteinlerde daha fazladýr.
Egzersiz yapýn ve yaþam boyu aktif kalýn
Egzersizin yaþa baðlý kýrýk insidansýný azaltmasý çeþitli mekanizmalarla açýklanmaktadýr. Genç eriþkinlerde egzersiz tepe kemik kütlesini arttýrmakta ve böylece daha sonra görülebilecek kýrýk riski azalmaktadýr. Erken menapozal kadýnlarda östrojen yetersizliðine baðlý hýzlý kemik kaybý egzersizle yavaþlayabilmektedir. Son olarak yaþlý eriþkinlerde egzersiz yaþa baðlý kemik kütlesi azalmalarýný geciktirebilmekte ve düþme insidansý ve düþme sonucu geliþebilecek hasarý azaltabilmektedir. Ancak öne eðilerek yapýlan hareketler omurga kemiklerinde kýrýlmaya neden olabileceðinden egzersiz sýrasýnda bu hareketlerden kaçýnýlmalý ve düzgün bir duruþ saðlayan sýrt kaslarýnýn kuvvetlendirilmesine çalýþýlmalýdýr. Kemiklere yük bindiren; yani vücut aðýrlýðýný kemiklerimize taþýtarak ayakta yaptýðýmýz egzersizler kemiklerimizi uyararak güçlenmesine yardýmcý olur.
Sedanter yaþam ve uzun süreli yatak istirahati osteoporoz riskini arttýrýr. Hareketli olma, kolay hareket edebilme yeteneðimizi artýrýr, kas gücümüz artar ,dengemiz korunur, düþmeden korunuruz.
Egzersiz kalp ve damar saðlýðýmýz içinde gereklidir. Osteoporozdan hem korunmada hem de tedavi amacýyla egzersizlerden yararlanýlmalýdýr. Korunmada yürüyüþ gibi hafif egzersizler etkili olabiliyor ise de tedavide kullanýlan egzersizler Fiziksel Týp ve Rehabilitasyon Uzmanlarý tarafýndan reçete edilen özel tipte aðýrlýk taþýma egzersizleri gibi egzersizlerdir.
Fiziksel olarak aktif bir insan deðilseniz ve aþaðýdaki durumlardan herhangi biri var ise egzersiz için doktora danýþýlmalýdýr:
40 yaþýndan sonra kýrýk ya da osteoporozun varlýðý
Kalp hastalýðý, yüksek tansiyon, felç, yüksek kolesterol
Egzersiz sonrasý göðüs, boyun,omuzlar ve kolda aðrý ya da sýkýþma hissi oluyor ise
Ufak bir güç sarfedildiðinde bile nefes darlýðý ve baþ dönmesi oluyor ise
Egzersiz programýna baþlamadan önce diabet gibi özel dikkat gerektiren bir hastalýk mevcut ise
Östrojen kullanýmý
Menapozdan sonra kadýnlar östrojen azalmasýna baðlý olarak daha hýzlý kemik kaybýna maruz kalýr. Bu hormon adet kanamalarýný kontrol etmesi yanýsýra kemiklerin kalsiyumu depolamasýna ve kemik kütlesinin korunmasýna da yardýmcý olur. Ülkemizde ortalama menapoz yaþý 48 civarýdýr. Günümüzde östrojen tedavisi osteoporoz tedavisinden ziyade korunmada tercih edilmektedir. Kadýn doðum uzmanlarý tarafýndan önerilen östrojen tablet ya da cilt peçleri þeklinde kullanýlmaktadýr. Östrojen kullanýmý meme ve rahim kanseri riskini arttýrmaktadýr. Rahim kanseri riski östrojen ile birlikte progesteron kullanýlarak azaltýlabilir.
Östrojen kullanýmý ile adet kanamalarý benzeri ara kanamalar olabilir. Östrojen kullanýyorsanýz sýk sýk doktor kontrolüne ihtiyacýnýz var demektir. Ailenizde meme kanseri, rahim kanseri ve kan pýhtýlaþma sorunu var ise doktorunuz östrojen kullanmanýza izin vermeyebilir.
DÜÞMELERÝN ENGELLENMESÝ
Yaþlandýkça, düþüp bir yerinizi kýrma riskini artýran bir takým deðiþiklerin oluþtuðunu farkedebilirsiniz. Bunlar kas zayýflýðý, görme bozukluðu, hastalýk ya da ilaç alýnýmý nedeni ile oluþan baþ dönmesinden kaynaklanabilir. Osteoporoz sonucu incelen kemik çok hafif bir zorlama sonucu bile kýrýlabilir. Bu nedenle düþme riskinin azaltýlmasý ilaç ile tedavi kadar önemlidir. Düþme riskinizi kas gücünüzü artýran egzersizler yaparak, alçak ökçekli kaymayan tabanlý ayakkabýlar giyerek azaltabilirsiniz. Düzenli göz muayeneleri, gereksinim duyarsanýz gözlük kullanýmý görüþünüzü iyileþtirecektir. Doktorunuza baþ dönmenizin nedenini sorun. Tansiyonunuzun ve kan þekerinizin ani inip çýkmalarý konusunda bilgilenin ve doktorunuzdan yardým isteyin. Aþaðýdaki liste, evinizi daha güvenli kýlmak ve düþme riskinizi azaltmak için evde ne gibi önlemler almanýz gerektiðini göstermektedir.
Iþýklandýrma
Merdiven, oda ve koridorlar iyi ýþýklandýrýlmalý
Gereken yerlere gece aydýnlatma saðlanmalý
Yataðýnýzýn yanýnda fener bulundurabilir ve gece kalktýðýnýzda kullanabilirsiniz.
Zemin Döþeme
Küçük, kayabilen halý, kilimlerden kaçýnýn, kullanýyorsanýz kaymamasý için gerekli önlemleri alýn.
Halý kenarlarýný sabitleyin.
Kaymayan cilalar kullanýn.
Ayak altýndaki elektrik kordonlarýný kaldýrýn.
Merdivenler
Merdivenin baþýna ve altýna elektrik düðmeleri koyun.
Kaymayan yüzeylerle kaplayýn.
Trabzan koydurun ve inerken çýkarken kullanýn.
Banyo
Banyo küvetinin, tuvaletin, duþun yanýna tutunmaya yardýmcý tutamaklar yerleþtirin.
Kaymayý engelleyici lastik ya da yapýþan zeminler koyun.
Mutfak
Alet edevatý kolay eriþilebilecek yerlere koyun ( iskemleye týrmanmayý gerektirmeyen )
Raflara ulaþmak için saðlam bir basamak kullanýn.
