x
Genel Bilgiler
Giriş
Otizmin Belirtileri ve Erken Teþhis
Otizmin Genel belirtileri
“Çok sakin bir bebeðim vardý. Mama saatinde karnýný doyuruyor, altýný temizledikten sonra yatýrýyordum. Ben tekrar yanýna gidene kadar aðlamýyordu. Dikkatimi çeken ilk þey, yanýna yaklaþtýðýmda kucaklamam için kollarýný kaldýrmamasý, oyunlarýma hiç karþýlýk vermemesi oldu…”
“Bebeðim doðduðundan beri adeta bir kabus yaþýyoruz. Bütün gün akþama kadar, bütün gece sabahlara kadar sürekli aðlýyor. Mamasýný yedirmek, altýný temizlemek mümkün deðil, ancak kucakta sallanýrsa veya arabasýnda gezdirilirse biraz sakinleþiyor…”
Otistik bebeklerde yukarýda ifade edildiði gibi, iki tip davranýþ biçimi gözlenmiþtir. Birinci örnekteki gibi sakin ve bütün gününü yatakta geçiren bebeklerin bakýmlarý kolaydýr, ancak çevrelerine karþý ilgisizlikleri anne babalarý endiþelendirir.
Ýkinci tip bebekler ise sürekli aðlayan, huysuz bebeklerdir, sürekli sallayarak susturulurlar.
Otistik çocuklarý olan birçok anne baba, çocuklarýnýn bebeklik döneminde olaðandýþý bazý þeyler hissettiklerini, ancak bunu tam olarak yorumlayamadýklarýný belirtmiþlerdir. Bazýlarý ise bu farklýlýðý düþünmek bile istemediklerini söylemiþlerdir.
Çevreyi algýlama
Anne ve babanýn ilk gözüne çarpan, çocuðun çevresine karþý olan ilgisizliði ve kendisine yönelik oluþudur. Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez. Kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir. Diðer bazý seslere ise özel ilgisi vardýr. Hýþýrtý, sürtünme seslerine duyduðu ilgi nedeniyle çeþitli yüzeyleri elleriyle kazýr, týrmalar. Ýnsanlarla göz temasý kurmaz, çok uzun süre boþ bakýþlarla oturabilir. 2. yaþtan sonra bebeklik döneminde gözlenen çevreye ilgisizlik daha belirgin hale gelmiþtir. Çevresindeki kiþilerin, anne ve babanýn yüzüne bakmama, hemen her otistik çocuðun özelliðidir. Ýnsanlarýn gözlerine bakmadýklarý veya kýsa bakýþlardan sonra gözlerini kaçýrdýklarý görülür. Kendi dünyalarýnda yaþarlar. Uyaranlara az veya aþýrý cevap verebilirler. Çocuklarýn seslere tepki vermemesi , birçok anne babayý, iþitme problemi endiþesi ile doktorlara gitmeye yöneltmektedir. Yapýlan muayeneler çocuklarýn iþitmelerinde organik bir sorunun olmadýðýný göstermektedir. Gerçekten de bazen seslere hiç tepki vermedikleri, bazen en ufak seslere aþýrý tepki gösterdikleri, alýþýlmýþ seslerden rahatsýz olup kulaklarýný kapatabildikleri, bazý seslere de çok duyarlý olduklarý gözlenmektedir. Örneðin su, motor ve müzik gibi seslere özel ilgi gösterdikleri görülür. Görsel uyarýlara da normal dýþý tepkiler görülür. Ýnsan yüzlerine ve çevredeki birçok nesneye bakmamalarýna karþýn, hareket eden, dönen ya da parlak olan cisimlere uzun süre bakabilirler. Bazen de ýþýkla karþýlaþtýklarýnda kulaklarýný, yüksek bir sese reaksiyon olarak da gözlerini kapama gibi ters tepkiler gözlenebilir. Bazý çocuklar aðrýyý, sýcaðý ve soðuðu farketmede güçlük gösterirken, diðer bazýlarýnda ise soðuk suyla ellerini yýkarken aðlama, eline toplu iðne battýðýnda çýðlýklar atma þeklinde, uyarýlara aþýrý tepkiler görülür. Tek bir duyu tipine dikkat edip, diðerlerini ihmal edebilirler.
Konuþma ve iletiþim
Otizm tanýsý için gerekli olan kriterlerden biri olan, konuþma ile ilgili þiddetli bozukluðun erken tanýya gitmede farkedilmesi çok daha zordur. Normal bebekler 1 yaþ civarýnda ilk kelimelerini söylerler. Sesler çýkarýr, çýkardýklarý sesleri farklýlaþtýrýr, bu þekilde duygularýný, isteklerini ifade ederler. Ancak, normalde görülen bu “ba-ba” seslerinin otistik bebeklerde görülmediði belirlenmiþtir. Ayrýca diðer kiþilerin kendileriyle konuþmalarýna ya da kendilerine seslenmelerine karþý tepkisiz kaldýklarý gözlenmiþtir. Bazý otistik çocuklar 0-2 yaþ döneminde tamamen sessiz kalabilir, bazýlarý ise yaþýtlarý gibi birkaç kelime öðrenebilir; hatta bazýlarý bu birkaç kelimeyi kullanmayý öðrenebilirler ancak bunlar tekrar kaybolabilir. Sözel iletiþim ve sosyal etkileþimdeki sapmalarý, sözel dýþý iletiþim ve fantezi kurmadaki bozukluk veya eksiklikle birliktedir. Normal ilgi ve sevgi davranýþýný geliþtiremezler. Otistik çocuklarla yapýlan çalýþmalar, konuþulanlarý anlama kapasitelerinin oldukça sýnýrlý olduðunu göstermiþtir. Tek kelimeleri anlayabilirken, kelimeler soyutlaþtýkça ve cümleler karmaþýklaþtýkça anlamalarý da güçleþir. Konuþulanlarý anlama becerisi oldukça yavaþ geliþir. Geliþmenin her çocuða göre farklý seviyelerde olduðu gözlenir.
Ekolali
Ekolali, çocuðun duyduðu kelimeleri, cümleleri, konuþmacýnýn hemen arkasýndan veya daha sonra taklit etmesidir. Normalde çocuklar konuþmaya duyduklarý kelimeleri taklit etmekle baþlarlar; ancak bu taklit dönemi, 2,5 yaþ civarýnda sona erer. Otistik çocuklar da bazen kelimeleri, bazen de cümleleri papaðan gibi taklit ederek öðrenirler. Kelimeleri, taklit ettikleri konuþmacýnýn aksaný ve vurgulamasý ile söylerler.
Gramer Bozukluklarý
Konuþabilen otistik çocuklarda gramer bozukluklarý da yaygýn olarak görülür. Çoðunlukla kendisinden “sen” veya “o” diye bahseder. Bütün otistikler anne babalarý ve diðer kiþilerle iliþkilerini geliþtirmekte deðiþik derecelerde yetersizdirler. Göz temasý kuramazlar, tesadüfen böyle bir temas kurduklarýnda gözlerini kaçýrýrlar. Kiþilere sanki orada yokmuþ gibi davranýrlar. Bazen yollarýný týkayan bir mobilya parçasý gibi onlara vurur ve kenara iterler. Bazen de üzerlerine týrmanarak onlarý oyuncak veya bir obje gibi görürler. Bu çocuklar sýk sýk hayatlarýnda çok önemli olan anne baba, kardeþ, öðretmen gibi kiþileri tanýmýyor gibi görünürler. Otistik çocuk öpebilir, ancak bu mekaniktir ve duygusal bir özelliði yoktur.
Sosyal Davranýþ
Diðer çocuklarýn aksine kucaða alýnmaya karþý isteksizlik gösterme, kucaða alýnýnca huzursuz olma en belirgin özellikleridir. Genellikle 3. ve 4. aylarda görülen reaktif gülme görülmez ve çocuðun çevreyi tanýdýðýna dair hiçbir belirti de yoktur. Otistik bebekler, genellikle çevreleriyle iliþki kurmaz, kendi kendilerine gülümserler. Normal bir bebek yaþamýnýn ilk 3 ayýnda annesine bakar, annesi onunla konuþurken gülümser. Daha sonraki aylarda ise her fýrsatta kucaða alýnmak için kollarýný kaldýrýr. Tanýdýðý kiþileri görünce heyecanlanýr. Ýnsanlarla iliþki kurmaktan hoþlanýr. Birçok otistik bebek yalnýz býrakýldýklarýnda mutlu görünür; bazýlarý saatlerce yastýðýný veya çarþafýný týrmalar. Bazýlarý ise yataklarýnda oturur ve öne arkaya sallanýr veya baþlarýný yataðýn kenarýna vururlar. Anneler genellikle bebeklerinin yüzlerinin ifadesiz olduðunu, gülümsemekle birlikte yüzlerinde sevinç, utanç, rahatsýzlýk gibi duygusal ifadeler görmediklerini, bebeklerin yüzlerindeki ifadenin ve gözlerindeki bakýþýn hiçbir olay karþýsýnda deðiþmediðini belirtmiþlerdir. Otistiklerde hiperkinezi (aþýrý hareketlilik) sýk karþýlaþýlan bir problemdir. Hipokinezi (hareket azlýðý) daha az görülür. Deðiþiklik karþýsýnda veya ortada bir sebep yokken saldýrganlýk ve öfke nöbetleri görülür. Kendi kendine zarar vermeye yönelik, kafasýný vurmak, ýsýrmak, týrmalamak, saç çekmek, kendini yumruklamak gibi davranýþlar vardýr. Bu davranýþlar zaman zaman stereotipik (sürekli tekrarlayýcý) bir karakter gösterir. Neden ortaya çýktýðý bilinmeyen, kendiliðinden baþlayan ve bazen kendiliðinden sönen olaylardýr. Kendi etrafýnda dönme, öne arkaya sallanma, parmaklarý ile havada bir takým þekiller çizme gibi davranýþlardan çocuðun zevk aldýðý , bazýlarýnýn sallanma, dönme gibi denge sistemini uyaran hareketlerden hoþlandýðý bilinmektedir. Kýsa süreler için dikkatini toplayamama, bir iþe tamamen konsantre olamama, beslenme problemleri, idrar ve dýþkýsýný tutamama da sýklýkla görülür. Eve bir misafir gelmesi, odanýn farklý bir düzene sokulmasý, sürekli kullandýðý çarþafýn deðiþtirilmesi gibi durumlar, otistik çocuðun huzursuz olmasýna, saatlerce aðlamasýna, öfke nöbetleri geçirmesine neden olabilir. Uzmanlar, çocuðun yapýlan her deðiþiklikten dolayý kendini güvensiz hisettiðini, ancak çevresindeki aynýlýðý koruyarak rahatladýðý görüþünü paylaþmaktadýrlar. Otistik çocuklarýn genellikle çevrelerindeki tehlikelerin farkýnda olmamalarý, anne babalarý en çok endiþelendiren özelliklerdendir. Çocuðun ince yüksek bir duvar üzerinde korkusuzca yürümesi, yoðun trafik olan bir caddeye fýrlayabilmesi, sýcak sobaya yaklaþmasý gibi davranýþlar örnek olarak verilebilir. Çevrelerindeki nesnelerin, kiþilerin tamamý yerine ayrýntýlarýna, küçük parçalarýna dikkat ederler. Annenin yalnýzca küpesi, oyuncak arabanýn yalnýzca tekerlekleri çocuðun dikkatini çekebilir. Otistik çocuklarda hayal gücünün yetersizliðine baðlý olarak yaratýcý oyun oynama becerisinin bulunmamasý yaygýn olarak gözlenir. Bir oyuncakla gerçek amacýna uygun olarak oynamaz, farklý bir þekilde oynar. Çoðu çeþitli nesnelere tutkun olabilirler ve onlarý kullanmakta mükemmel bir ustalýk gösterebilir. Bu yeteneðin bir kýsmý, þüphesiz bu iþlere fazla zaman ayýrmaktan kaynaklanmaktadýr. Normal bir çocuk bir þeyi çevirmek için saatler harcamaz. Konuþmanýn olmamasý veya çok az olmasý ve olgunlaþmamýþ sosyal davranýþlar nedeniyle diðer çocuklarýn oyunlarýna katýlamazlar. Özel korkular, sebepsiz gülme ve aðlamalar gibi bazý duygusal tepkiler, otistik çocuklarda sýklýkla gözlenen özelliklerdendir. Bir ayakkabý ayaðýný sýktýðý için ayakkabý giymeyi reddeden çocuk, elini küvetteki sýcak suya sokarak yaktýðý için küvette yýkanmaktan korkan küçük kýz, özel korkularý olan çocuklara örnektir. Zaman zaman bu korkularýn sebebini bulmak oldukça güç olabilir. Çevresindekilerle iletiþim kuramayan, bu nedenle de çevreden korkusu ile ilgili hiçbir yardým alamayan otistik çocukta bu korkular oldukça uzun sürebilir.
Motor Davranýþ
Fiziksel geliþimleri yaþýtlarýndan farklý deðildir. Otistik bebeklerin büyük bir çoðunluðunun özel bir görünümü yoktur. Çoðu sevimli ve çekicidir. Fiziksel olarak birçok motor beceriyi olaðan yaþlarda kazanmaya hazýrdýrlar, ancak bazý otistik bebeklerin çevrelerine karþý ilgisizlikleri nedeniyle geç yaþlarda oturduklarý, yürüdükleri gözlenmiþtir.
Özel Beceriler
Bazý otistiklerin çeþitli problemlerin yanýsýra bazý özel becerileri vardýr. Bu beceriler genellikle konuþmayý gerektirmeyen alanlardadýr. Örneðin; bu çocuklarýn çoðu müziði sever ve çok güzel þarký söyleyebilir. Þekillere yönelik yap-boz (puzzle) ve konstrüksiyon gerektiren oyuncaklarda baþarýlýdýrlar. Bazýlarý mekanik ve elektronik konularýnda yeteneklidirler. Ender olarak bazý otistik çocuklar olaðanüstü becerilere sahiptirler. Bunlar büyük ve karýþýk rakamlarý zihinsel olarak büyük bir hýz ve kesinlikle hesaplayabilirler. Bazýlarý müzik aleti çalabilir ve hatta melodi besteleyebilirler.
Diðerleri
Otistik bebeklerin bu geliþimsel özellikleri yaný sýra, çok yaygýn görülen beslenme ve uyku problemleri vardýr. Bunlardan çoðunun ilk altý ayda emmesi zayýftýr, altýncý aydan itibaren beslenme problemleri artar. Birçok bebek, süt dýþýnda tüm yiyecekleri reddeder, bazýlarý ise normalin üzerinde ve hemen her þeyi yiyebilir. Uyku problemi genellikle sürekli aðlayan, susturulmasý kolay olmayan bebeklerde gözlenmektedir. Aðlamalarýn, baðýrmalarýn gece gündüz aralýksýz tekrarlanmasý, anne babayý çaresiz býrakmaktadýr. Süt çocukluðu döneminde görülen bu otizm belirtilerinin toplu deðerlendirilmesi için aþaðýdaki form önerilmektedir : Erken çocukluk çaðý otizminde birinci yaþtaki belirtilerin deðerlendirme formu
Algýlama
Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez, kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir.
Belirli bazý diðer seslere özel ilgisi vardýr.
Yedinci ay sonunda bir ses kaynaðýna veya bir temasa doðru dönmez, yönelmez.
Sýk olarak ve uzun süre bazý satýhlarý elleriyle kazýr, týrmalar.
Uzun süre ve sýk sýk belirli bazý görüntülere sabit bir þekilde bakar. Diðer bazý görsel uyarýlara hiç reaksiyon göstermez.
Konuþma
5. ay sonunda henüz daha hiç hece yapamaz.
7. ay sonunda daha kendisini fark ettirecek konuþma seslerini çýkarmaz (örneðin; ba-ba).
9. ayýn sonunda heceleri tekrarlama yoktur.
12. ayýn sonunda henüz hiçbir kelime söyleyemez.
Sosyal davranýþ
Genellikle 3. ayýn sonunda gülme yoktur, anne seslendiðinde, yüzünü yaklaþtýrdýðýnda tanýma belirtisi göstermez.
6. ayýn sonunda kucaklayan kiþiye kollarýný uzatmaz.
6. ayýn sonunda kucaða alýnmak veya ilgilenilmek istendiðine ait belirti yoktur, kendi kendine olmaktan memnundur “rahat bebek”.
10. ay sonunda yapabileceði halde taklit yapmaz.
12. ay sonunda çevredeki cisimlere az ilgi gösterir, eliyle iþaret etmez.
Diðer çocuklar gibi oynamaz, daha ziyade kendi kendine oyalanýr, ayný türdeki hareketleri yapar.
Motor davranýþlar
Güçsüz, gevþek veya sokulgan olmayan, sabit duruþ aðýrkanlýlýk.
Aðýr hareketler, ellerle yüzü ve gözleri kapama.
Sevdiði bazý cisimleri yüz ve gözler önünde tutma, çevirme.
Dolaþarak çevreyi öðrenmesi yetersizdir.
Diðerleri
Besinlerin alýnmasýnda çeþitli bozukluklar.
Buna baðlý dýþkýlama bozukluklarý.
Uzun süren ve izah edilemeyen aðlama ve baðýrmalar.
Uzun süren taþkýnlýklar veya ilgisizlik halleri.
Uyku bozukluklarý.
Genelde alýþýlmamýþ derecede rahat davranýþ tarzý.
Saðlýklý, çekici fiziksel dýþ görünüþ.
Otizmin Genel belirtileri
“Çok sakin bir bebeðim vardý. Mama saatinde karnýný doyuruyor, altýný temizledikten sonra yatýrýyordum. Ben tekrar yanýna gidene kadar aðlamýyordu. Dikkatimi çeken ilk þey, yanýna yaklaþtýðýmda kucaklamam için kollarýný kaldýrmamasý, oyunlarýma hiç karþýlýk vermemesi oldu…”
“Bebeðim doðduðundan beri adeta bir kabus yaþýyoruz. Bütün gün akþama kadar, bütün gece sabahlara kadar sürekli aðlýyor. Mamasýný yedirmek, altýný temizlemek mümkün deðil, ancak kucakta sallanýrsa veya arabasýnda gezdirilirse biraz sakinleþiyor…”
Otistik bebeklerde yukarýda ifade edildiði gibi, iki tip davranýþ biçimi gözlenmiþtir. Birinci örnekteki gibi sakin ve bütün gününü yatakta geçiren bebeklerin bakýmlarý kolaydýr, ancak çevrelerine karþý ilgisizlikleri anne babalarý endiþelendirir.
Ýkinci tip bebekler ise sürekli aðlayan, huysuz bebeklerdir, sürekli sallayarak susturulurlar.
Otistik çocuklarý olan birçok anne baba, çocuklarýnýn bebeklik döneminde olaðandýþý bazý þeyler hissettiklerini, ancak bunu tam olarak yorumlayamadýklarýný belirtmiþlerdir. Bazýlarý ise bu farklýlýðý düþünmek bile istemediklerini söylemiþlerdir.
Çevreyi algýlama
Anne ve babanýn ilk gözüne çarpan, çocuðun çevresine karþý olan ilgisizliði ve kendisine yönelik oluþudur. Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez. Kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir. Diðer bazý seslere ise özel ilgisi vardýr. Hýþýrtý, sürtünme seslerine duyduðu ilgi nedeniyle çeþitli yüzeyleri elleriyle kazýr, týrmalar. Ýnsanlarla göz temasý kurmaz, çok uzun süre boþ bakýþlarla oturabilir. 2. yaþtan sonra bebeklik döneminde gözlenen çevreye ilgisizlik daha belirgin hale gelmiþtir. Çevresindeki kiþilerin, anne ve babanýn yüzüne bakmama, hemen her otistik çocuðun özelliðidir. Ýnsanlarýn gözlerine bakmadýklarý veya kýsa bakýþlardan sonra gözlerini kaçýrdýklarý görülür. Kendi dünyalarýnda yaþarlar. Uyaranlara az veya aþýrý cevap verebilirler. Çocuklarýn seslere tepki vermemesi , birçok anne babayý, iþitme problemi endiþesi ile doktorlara gitmeye yöneltmektedir. Yapýlan muayeneler çocuklarýn iþitmelerinde organik bir sorunun olmadýðýný göstermektedir. Gerçekten de bazen seslere hiç tepki vermedikleri, bazen en ufak seslere aþýrý tepki gösterdikleri, alýþýlmýþ seslerden rahatsýz olup kulaklarýný kapatabildikleri, bazý seslere de çok duyarlý olduklarý gözlenmektedir. Örneðin su, motor ve müzik gibi seslere özel ilgi gösterdikleri görülür. Görsel uyarýlara da normal dýþý tepkiler görülür. Ýnsan yüzlerine ve çevredeki birçok nesneye bakmamalarýna karþýn, hareket eden, dönen ya da parlak olan cisimlere uzun süre bakabilirler. Bazen de ýþýkla karþýlaþtýklarýnda kulaklarýný, yüksek bir sese reaksiyon olarak da gözlerini kapama gibi ters tepkiler gözlenebilir. Bazý çocuklar aðrýyý, sýcaðý ve soðuðu farketmede güçlük gösterirken, diðer bazýlarýnda ise soðuk suyla ellerini yýkarken aðlama, eline toplu iðne battýðýnda çýðlýklar atma þeklinde, uyarýlara aþýrý tepkiler görülür. Tek bir duyu tipine dikkat edip, diðerlerini ihmal edebilirler.
Konuþma ve iletiþim
Otizm tanýsý için gerekli olan kriterlerden biri olan, konuþma ile ilgili þiddetli bozukluðun erken tanýya gitmede farkedilmesi çok daha zordur. Normal bebekler 1 yaþ civarýnda ilk kelimelerini söylerler. Sesler çýkarýr, çýkardýklarý sesleri farklýlaþtýrýr, bu þekilde duygularýný, isteklerini ifade ederler. Ancak, normalde görülen bu “ba-ba” seslerinin otistik bebeklerde görülmediði belirlenmiþtir. Ayrýca diðer kiþilerin kendileriyle konuþmalarýna ya da kendilerine seslenmelerine karþý tepkisiz kaldýklarý gözlenmiþtir. Bazý otistik çocuklar 0-2 yaþ döneminde tamamen sessiz kalabilir, bazýlarý ise yaþýtlarý gibi birkaç kelime öðrenebilir; hatta bazýlarý bu birkaç kelimeyi kullanmayý öðrenebilirler ancak bunlar tekrar kaybolabilir. Sözel iletiþim ve sosyal etkileþimdeki sapmalarý, sözel dýþý iletiþim ve fantezi kurmadaki bozukluk veya eksiklikle birliktedir. Normal ilgi ve sevgi davranýþýný geliþtiremezler. Otistik çocuklarla yapýlan çalýþmalar, konuþulanlarý anlama kapasitelerinin oldukça sýnýrlý olduðunu göstermiþtir. Tek kelimeleri anlayabilirken, kelimeler soyutlaþtýkça ve cümleler karmaþýklaþtýkça anlamalarý da güçleþir. Konuþulanlarý anlama becerisi oldukça yavaþ geliþir. Geliþmenin her çocuða göre farklý seviyelerde olduðu gözlenir.
Ekolali
Ekolali, çocuðun duyduðu kelimeleri, cümleleri, konuþmacýnýn hemen arkasýndan veya daha sonra taklit etmesidir. Normalde çocuklar konuþmaya duyduklarý kelimeleri taklit etmekle baþlarlar; ancak bu taklit dönemi, 2,5 yaþ civarýnda sona erer. Otistik çocuklar da bazen kelimeleri, bazen de cümleleri papaðan gibi taklit ederek öðrenirler. Kelimeleri, taklit ettikleri konuþmacýnýn aksaný ve vurgulamasý ile söylerler.
Gramer Bozukluklarý
Konuþabilen otistik çocuklarda gramer bozukluklarý da yaygýn olarak görülür. Çoðunlukla kendisinden “sen” veya “o” diye bahseder. Bütün otistikler anne babalarý ve diðer kiþilerle iliþkilerini geliþtirmekte deðiþik derecelerde yetersizdirler. Göz temasý kuramazlar, tesadüfen böyle bir temas kurduklarýnda gözlerini kaçýrýrlar. Kiþilere sanki orada yokmuþ gibi davranýrlar. Bazen yollarýný týkayan bir mobilya parçasý gibi onlara vurur ve kenara iterler. Bazen de üzerlerine týrmanarak onlarý oyuncak veya bir obje gibi görürler. Bu çocuklar sýk sýk hayatlarýnda çok önemli olan anne baba, kardeþ, öðretmen gibi kiþileri tanýmýyor gibi görünürler. Otistik çocuk öpebilir, ancak bu mekaniktir ve duygusal bir özelliði yoktur.
Sosyal Davranýþ
Diðer çocuklarýn aksine kucaða alýnmaya karþý isteksizlik gösterme, kucaða alýnýnca huzursuz olma en belirgin özellikleridir. Genellikle 3. ve 4. aylarda görülen reaktif gülme görülmez ve çocuðun çevreyi tanýdýðýna dair hiçbir belirti de yoktur. Otistik bebekler, genellikle çevreleriyle iliþki kurmaz, kendi kendilerine gülümserler. Normal bir bebek yaþamýnýn ilk 3 ayýnda annesine bakar, annesi onunla konuþurken gülümser. Daha sonraki aylarda ise her fýrsatta kucaða alýnmak için kollarýný kaldýrýr. Tanýdýðý kiþileri görünce heyecanlanýr. Ýnsanlarla iliþki kurmaktan hoþlanýr. Birçok otistik bebek yalnýz býrakýldýklarýnda mutlu görünür; bazýlarý saatlerce yastýðýný veya çarþafýný týrmalar. Bazýlarý ise yataklarýnda oturur ve öne arkaya sallanýr veya baþlarýný yataðýn kenarýna vururlar. Anneler genellikle bebeklerinin yüzlerinin ifadesiz olduðunu, gülümsemekle birlikte yüzlerinde sevinç, utanç, rahatsýzlýk gibi duygusal ifadeler görmediklerini, bebeklerin yüzlerindeki ifadenin ve gözlerindeki bakýþýn hiçbir olay karþýsýnda deðiþmediðini belirtmiþlerdir. Otistiklerde hiperkinezi (aþýrý hareketlilik) sýk karþýlaþýlan bir problemdir. Hipokinezi (hareket azlýðý) daha az görülür. Deðiþiklik karþýsýnda veya ortada bir sebep yokken saldýrganlýk ve öfke nöbetleri görülür. Kendi kendine zarar vermeye yönelik, kafasýný vurmak, ýsýrmak, týrmalamak, saç çekmek, kendini yumruklamak gibi davranýþlar vardýr. Bu davranýþlar zaman zaman stereotipik (sürekli tekrarlayýcý) bir karakter gösterir. Neden ortaya çýktýðý bilinmeyen, kendiliðinden baþlayan ve bazen kendiliðinden sönen olaylardýr. Kendi etrafýnda dönme, öne arkaya sallanma, parmaklarý ile havada bir takým þekiller çizme gibi davranýþlardan çocuðun zevk aldýðý , bazýlarýnýn sallanma, dönme gibi denge sistemini uyaran hareketlerden hoþlandýðý bilinmektedir. Kýsa süreler için dikkatini toplayamama, bir iþe tamamen konsantre olamama, beslenme problemleri, idrar ve dýþkýsýný tutamama da sýklýkla görülür. Eve bir misafir gelmesi, odanýn farklý bir düzene sokulmasý, sürekli kullandýðý çarþafýn deðiþtirilmesi gibi durumlar, otistik çocuðun huzursuz olmasýna, saatlerce aðlamasýna, öfke nöbetleri geçirmesine neden olabilir. Uzmanlar, çocuðun yapýlan her deðiþiklikten dolayý kendini güvensiz hisettiðini, ancak çevresindeki aynýlýðý koruyarak rahatladýðý görüþünü paylaþmaktadýrlar. Otistik çocuklarýn genellikle çevrelerindeki tehlikelerin farkýnda olmamalarý, anne babalarý en çok endiþelendiren özelliklerdendir. Çocuðun ince yüksek bir duvar üzerinde korkusuzca yürümesi, yoðun trafik olan bir caddeye fýrlayabilmesi, sýcak sobaya yaklaþmasý gibi davranýþlar örnek olarak verilebilir. Çevrelerindeki nesnelerin, kiþilerin tamamý yerine ayrýntýlarýna, küçük parçalarýna dikkat ederler. Annenin yalnýzca küpesi, oyuncak arabanýn yalnýzca tekerlekleri çocuðun dikkatini çekebilir. Otistik çocuklarda hayal gücünün yetersizliðine baðlý olarak yaratýcý oyun oynama becerisinin bulunmamasý yaygýn olarak gözlenir. Bir oyuncakla gerçek amacýna uygun olarak oynamaz, farklý bir þekilde oynar. Çoðu çeþitli nesnelere tutkun olabilirler ve onlarý kullanmakta mükemmel bir ustalýk gösterebilir. Bu yeteneðin bir kýsmý, þüphesiz bu iþlere fazla zaman ayýrmaktan kaynaklanmaktadýr. Normal bir çocuk bir þeyi çevirmek için saatler harcamaz. Konuþmanýn olmamasý veya çok az olmasý ve olgunlaþmamýþ sosyal davranýþlar nedeniyle diðer çocuklarýn oyunlarýna katýlamazlar. Özel korkular, sebepsiz gülme ve aðlamalar gibi bazý duygusal tepkiler, otistik çocuklarda sýklýkla gözlenen özelliklerdendir. Bir ayakkabý ayaðýný sýktýðý için ayakkabý giymeyi reddeden çocuk, elini küvetteki sýcak suya sokarak yaktýðý için küvette yýkanmaktan korkan küçük kýz, özel korkularý olan çocuklara örnektir. Zaman zaman bu korkularýn sebebini bulmak oldukça güç olabilir. Çevresindekilerle iletiþim kuramayan, bu nedenle de çevreden korkusu ile ilgili hiçbir yardým alamayan otistik çocukta bu korkular oldukça uzun sürebilir.
Motor Davranýþ
Fiziksel geliþimleri yaþýtlarýndan farklý deðildir. Otistik bebeklerin büyük bir çoðunluðunun özel bir görünümü yoktur. Çoðu sevimli ve çekicidir. Fiziksel olarak birçok motor beceriyi olaðan yaþlarda kazanmaya hazýrdýrlar, ancak bazý otistik bebeklerin çevrelerine karþý ilgisizlikleri nedeniyle geç yaþlarda oturduklarý, yürüdükleri gözlenmiþtir.
Özel Beceriler
Bazý otistiklerin çeþitli problemlerin yanýsýra bazý özel becerileri vardýr. Bu beceriler genellikle konuþmayý gerektirmeyen alanlardadýr. Örneðin; bu çocuklarýn çoðu müziði sever ve çok güzel þarký söyleyebilir. Þekillere yönelik yap-boz (puzzle) ve konstrüksiyon gerektiren oyuncaklarda baþarýlýdýrlar. Bazýlarý mekanik ve elektronik konularýnda yeteneklidirler. Ender olarak bazý otistik çocuklar olaðanüstü becerilere sahiptirler. Bunlar büyük ve karýþýk rakamlarý zihinsel olarak büyük bir hýz ve kesinlikle hesaplayabilirler. Bazýlarý müzik aleti çalabilir ve hatta melodi besteleyebilirler.
Diðerleri
Otistik bebeklerin bu geliþimsel özellikleri yaný sýra, çok yaygýn görülen beslenme ve uyku problemleri vardýr. Bunlardan çoðunun ilk altý ayda emmesi zayýftýr, altýncý aydan itibaren beslenme problemleri artar. Birçok bebek, süt dýþýnda tüm yiyecekleri reddeder, bazýlarý ise normalin üzerinde ve hemen her þeyi yiyebilir. Uyku problemi genellikle sürekli aðlayan, susturulmasý kolay olmayan bebeklerde gözlenmektedir. Aðlamalarýn, baðýrmalarýn gece gündüz aralýksýz tekrarlanmasý, anne babayý çaresiz býrakmaktadýr. Süt çocukluðu döneminde görülen bu otizm belirtilerinin toplu deðerlendirilmesi için aþaðýdaki form önerilmektedir : Erken çocukluk çaðý otizminde birinci yaþtaki belirtilerin deðerlendirme formu
Algýlama
Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez, kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir.
Belirli bazý diðer seslere özel ilgisi vardýr.
Yedinci ay sonunda bir ses kaynaðýna veya bir temasa doðru dönmez, yönelmez.
Sýk olarak ve uzun süre bazý satýhlarý elleriyle kazýr, týrmalar.
Uzun süre ve sýk sýk belirli bazý görüntülere sabit bir þekilde bakar. Diðer bazý görsel uyarýlara hiç reaksiyon göstermez.
Konuþma
5. ay sonunda henüz daha hiç hece yapamaz.
7. ay sonunda daha kendisini fark ettirecek konuþma seslerini çýkarmaz (örneðin; ba-ba).
9. ayýn sonunda heceleri tekrarlama yoktur.
12. ayýn sonunda henüz hiçbir kelime söyleyemez.
Sosyal davranýþ
Genellikle 3. ayýn sonunda gülme yoktur, anne seslendiðinde, yüzünü yaklaþtýrdýðýnda tanýma belirtisi göstermez.
6. ayýn sonunda kucaklayan kiþiye kollarýný uzatmaz.
6. ayýn sonunda kucaða alýnmak veya ilgilenilmek istendiðine ait belirti yoktur, kendi kendine olmaktan memnundur “rahat bebek”.
10. ay sonunda yapabileceði halde taklit yapmaz.
12. ay sonunda çevredeki cisimlere az ilgi gösterir, eliyle iþaret etmez.
Diðer çocuklar gibi oynamaz, daha ziyade kendi kendine oyalanýr, ayný türdeki hareketleri yapar.
Motor davranýþlar
Güçsüz, gevþek veya sokulgan olmayan, sabit duruþ aðýrkanlýlýk.
Aðýr hareketler, ellerle yüzü ve gözleri kapama.
Sevdiði bazý cisimleri yüz ve gözler önünde tutma, çevirme.
Dolaþarak çevreyi öðrenmesi yetersizdir.
Diðerleri
Besinlerin alýnmasýnda çeþitli bozukluklar.
Buna baðlý dýþkýlama bozukluklarý.
Uzun süren ve izah edilemeyen aðlama ve baðýrmalar.
Uzun süren taþkýnlýklar veya ilgisizlik halleri.
Uyku bozukluklarý.
Genelde alýþýlmamýþ derecede rahat davranýþ tarzý.
Saðlýklý, çekici fiziksel dýþ görünüþ.
x
x
x
x
x
Giriþ
Otizmin Belirtileri ve Erken Teþhis
Otizmin Genel belirtileri
“Çok sakin bir bebeðim vardý. Mama saatinde karnýný doyuruyor, altýný temizledikten sonra yatýrýyordum. Ben tekrar yanýna gidene kadar aðlamýyordu. Dikkatimi çeken ilk þey, yanýna yaklaþtýðýmda kucaklamam için kollarýný kaldýrmamasý, oyunlarýma hiç karþýlýk vermemesi oldu…”
“Bebeðim doðduðundan beri adeta bir kabus yaþýyoruz. Bütün gün akþama kadar, bütün gece sabahlara kadar sürekli aðlýyor. Mamasýný yedirmek, altýný temizlemek mümkün deðil, ancak kucakta sallanýrsa veya arabasýnda gezdirilirse biraz sakinleþiyor…”
Otistik bebeklerde yukarýda ifade edildiði gibi, iki tip davranýþ biçimi gözlenmiþtir. Birinci örnekteki gibi sakin ve bütün gününü yatakta geçiren bebeklerin bakýmlarý kolaydýr, ancak çevrelerine karþý ilgisizlikleri anne babalarý endiþelendirir.
Ýkinci tip bebekler ise sürekli aðlayan, huysuz bebeklerdir, sürekli sallayarak susturulurlar.
Otistik çocuklarý olan birçok anne baba, çocuklarýnýn bebeklik döneminde olaðandýþý bazý þeyler hissettiklerini, ancak bunu tam olarak yorumlayamadýklarýný belirtmiþlerdir. Bazýlarý ise bu farklýlýðý düþünmek bile istemediklerini söylemiþlerdir.
Çevreyi algýlama
Anne ve babanýn ilk gözüne çarpan, çocuðun çevresine karþý olan ilgisizliði ve kendisine yönelik oluþudur. Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez. Kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir. Diðer bazý seslere ise özel ilgisi vardýr. Hýþýrtý, sürtünme seslerine duyduðu ilgi nedeniyle çeþitli yüzeyleri elleriyle kazýr, týrmalar. Ýnsanlarla göz temasý kurmaz, çok uzun süre boþ bakýþlarla oturabilir. 2. yaþtan sonra bebeklik döneminde gözlenen çevreye ilgisizlik daha belirgin hale gelmiþtir. Çevresindeki kiþilerin, anne ve babanýn yüzüne bakmama, hemen her otistik çocuðun özelliðidir. Ýnsanlarýn gözlerine bakmadýklarý veya kýsa bakýþlardan sonra gözlerini kaçýrdýklarý görülür. Kendi dünyalarýnda yaþarlar. Uyaranlara az veya aþýrý cevap verebilirler. Çocuklarýn seslere tepki vermemesi , birçok anne babayý, iþitme problemi endiþesi ile doktorlara gitmeye yöneltmektedir. Yapýlan muayeneler çocuklarýn iþitmelerinde organik bir sorunun olmadýðýný göstermektedir. Gerçekten de bazen seslere hiç tepki vermedikleri, bazen en ufak seslere aþýrý tepki gösterdikleri, alýþýlmýþ seslerden rahatsýz olup kulaklarýný kapatabildikleri, bazý seslere de çok duyarlý olduklarý gözlenmektedir. Örneðin su, motor ve müzik gibi seslere özel ilgi gösterdikleri görülür. Görsel uyarýlara da normal dýþý tepkiler görülür. Ýnsan yüzlerine ve çevredeki birçok nesneye bakmamalarýna karþýn, hareket eden, dönen ya da parlak olan cisimlere uzun süre bakabilirler. Bazen de ýþýkla karþýlaþtýklarýnda kulaklarýný, yüksek bir sese reaksiyon olarak da gözlerini kapama gibi ters tepkiler gözlenebilir. Bazý çocuklar aðrýyý, sýcaðý ve soðuðu farketmede güçlük gösterirken, diðer bazýlarýnda ise soðuk suyla ellerini yýkarken aðlama, eline toplu iðne battýðýnda çýðlýklar atma þeklinde, uyarýlara aþýrý tepkiler görülür. Tek bir duyu tipine dikkat edip, diðerlerini ihmal edebilirler.
Konuþma ve iletiþim
Otizm tanýsý için gerekli olan kriterlerden biri olan, konuþma ile ilgili þiddetli bozukluðun erken tanýya gitmede farkedilmesi çok daha zordur. Normal bebekler 1 yaþ civarýnda ilk kelimelerini söylerler. Sesler çýkarýr, çýkardýklarý sesleri farklýlaþtýrýr, bu þekilde duygularýný, isteklerini ifade ederler. Ancak, normalde görülen bu “ba-ba” seslerinin otistik bebeklerde görülmediði belirlenmiþtir. Ayrýca diðer kiþilerin kendileriyle konuþmalarýna ya da kendilerine seslenmelerine karþý tepkisiz kaldýklarý gözlenmiþtir. Bazý otistik çocuklar 0-2 yaþ döneminde tamamen sessiz kalabilir, bazýlarý ise yaþýtlarý gibi birkaç kelime öðrenebilir; hatta bazýlarý bu birkaç kelimeyi kullanmayý öðrenebilirler ancak bunlar tekrar kaybolabilir. Sözel iletiþim ve sosyal etkileþimdeki sapmalarý, sözel dýþý iletiþim ve fantezi kurmadaki bozukluk veya eksiklikle birliktedir. Normal ilgi ve sevgi davranýþýný geliþtiremezler. Otistik çocuklarla yapýlan çalýþmalar, konuþulanlarý anlama kapasitelerinin oldukça sýnýrlý olduðunu göstermiþtir. Tek kelimeleri anlayabilirken, kelimeler soyutlaþtýkça ve cümleler karmaþýklaþtýkça anlamalarý da güçleþir. Konuþulanlarý anlama becerisi oldukça yavaþ geliþir. Geliþmenin her çocuða göre farklý seviyelerde olduðu gözlenir.
Ekolali
Ekolali, çocuðun duyduðu kelimeleri, cümleleri, konuþmacýnýn hemen arkasýndan veya daha sonra taklit etmesidir. Normalde çocuklar konuþmaya duyduklarý kelimeleri taklit etmekle baþlarlar; ancak bu taklit dönemi, 2,5 yaþ civarýnda sona erer. Otistik çocuklar da bazen kelimeleri, bazen de cümleleri papaðan gibi taklit ederek öðrenirler. Kelimeleri, taklit ettikleri konuþmacýnýn aksaný ve vurgulamasý ile söylerler.
Gramer Bozukluklarý
Konuþabilen otistik çocuklarda gramer bozukluklarý da yaygýn olarak görülür. Çoðunlukla kendisinden “sen” veya “o” diye bahseder. Bütün otistikler anne babalarý ve diðer kiþilerle iliþkilerini geliþtirmekte deðiþik derecelerde yetersizdirler. Göz temasý kuramazlar, tesadüfen böyle bir temas kurduklarýnda gözlerini kaçýrýrlar. Kiþilere sanki orada yokmuþ gibi davranýrlar. Bazen yollarýný týkayan bir mobilya parçasý gibi onlara vurur ve kenara iterler. Bazen de üzerlerine týrmanarak onlarý oyuncak veya bir obje gibi görürler. Bu çocuklar sýk sýk hayatlarýnda çok önemli olan anne baba, kardeþ, öðretmen gibi kiþileri tanýmýyor gibi görünürler. Otistik çocuk öpebilir, ancak bu mekaniktir ve duygusal bir özelliði yoktur.
Sosyal Davranýþ
Diðer çocuklarýn aksine kucaða alýnmaya karþý isteksizlik gösterme, kucaða alýnýnca huzursuz olma en belirgin özellikleridir. Genellikle 3. ve 4. aylarda görülen reaktif gülme görülmez ve çocuðun çevreyi tanýdýðýna dair hiçbir belirti de yoktur. Otistik bebekler, genellikle çevreleriyle iliþki kurmaz, kendi kendilerine gülümserler. Normal bir bebek yaþamýnýn ilk 3 ayýnda annesine bakar, annesi onunla konuþurken gülümser. Daha sonraki aylarda ise her fýrsatta kucaða alýnmak için kollarýný kaldýrýr. Tanýdýðý kiþileri görünce heyecanlanýr. Ýnsanlarla iliþki kurmaktan hoþlanýr. Birçok otistik bebek yalnýz býrakýldýklarýnda mutlu görünür; bazýlarý saatlerce yastýðýný veya çarþafýný týrmalar. Bazýlarý ise yataklarýnda oturur ve öne arkaya sallanýr veya baþlarýný yataðýn kenarýna vururlar. Anneler genellikle bebeklerinin yüzlerinin ifadesiz olduðunu, gülümsemekle birlikte yüzlerinde sevinç, utanç, rahatsýzlýk gibi duygusal ifadeler görmediklerini, bebeklerin yüzlerindeki ifadenin ve gözlerindeki bakýþýn hiçbir olay karþýsýnda deðiþmediðini belirtmiþlerdir. Otistiklerde hiperkinezi (aþýrý hareketlilik) sýk karþýlaþýlan bir problemdir. Hipokinezi (hareket azlýðý) daha az görülür. Deðiþiklik karþýsýnda veya ortada bir sebep yokken saldýrganlýk ve öfke nöbetleri görülür. Kendi kendine zarar vermeye yönelik, kafasýný vurmak, ýsýrmak, týrmalamak, saç çekmek, kendini yumruklamak gibi davranýþlar vardýr. Bu davranýþlar zaman zaman stereotipik (sürekli tekrarlayýcý) bir karakter gösterir. Neden ortaya çýktýðý bilinmeyen, kendiliðinden baþlayan ve bazen kendiliðinden sönen olaylardýr. Kendi etrafýnda dönme, öne arkaya sallanma, parmaklarý ile havada bir takým þekiller çizme gibi davranýþlardan çocuðun zevk aldýðý , bazýlarýnýn sallanma, dönme gibi denge sistemini uyaran hareketlerden hoþlandýðý bilinmektedir. Kýsa süreler için dikkatini toplayamama, bir iþe tamamen konsantre olamama, beslenme problemleri, idrar ve dýþkýsýný tutamama da sýklýkla görülür. Eve bir misafir gelmesi, odanýn farklý bir düzene sokulmasý, sürekli kullandýðý çarþafýn deðiþtirilmesi gibi durumlar, otistik çocuðun huzursuz olmasýna, saatlerce aðlamasýna, öfke nöbetleri geçirmesine neden olabilir. Uzmanlar, çocuðun yapýlan her deðiþiklikten dolayý kendini güvensiz hisettiðini, ancak çevresindeki aynýlýðý koruyarak rahatladýðý görüþünü paylaþmaktadýrlar. Otistik çocuklarýn genellikle çevrelerindeki tehlikelerin farkýnda olmamalarý, anne babalarý en çok endiþelendiren özelliklerdendir. Çocuðun ince yüksek bir duvar üzerinde korkusuzca yürümesi, yoðun trafik olan bir caddeye fýrlayabilmesi, sýcak sobaya yaklaþmasý gibi davranýþlar örnek olarak verilebilir. Çevrelerindeki nesnelerin, kiþilerin tamamý yerine ayrýntýlarýna, küçük parçalarýna dikkat ederler. Annenin yalnýzca küpesi, oyuncak arabanýn yalnýzca tekerlekleri çocuðun dikkatini çekebilir. Otistik çocuklarda hayal gücünün yetersizliðine baðlý olarak yaratýcý oyun oynama becerisinin bulunmamasý yaygýn olarak gözlenir. Bir oyuncakla gerçek amacýna uygun olarak oynamaz, farklý bir þekilde oynar. Çoðu çeþitli nesnelere tutkun olabilirler ve onlarý kullanmakta mükemmel bir ustalýk gösterebilir. Bu yeteneðin bir kýsmý, þüphesiz bu iþlere fazla zaman ayýrmaktan kaynaklanmaktadýr. Normal bir çocuk bir þeyi çevirmek için saatler harcamaz. Konuþmanýn olmamasý veya çok az olmasý ve olgunlaþmamýþ sosyal davranýþlar nedeniyle diðer çocuklarýn oyunlarýna katýlamazlar. Özel korkular, sebepsiz gülme ve aðlamalar gibi bazý duygusal tepkiler, otistik çocuklarda sýklýkla gözlenen özelliklerdendir. Bir ayakkabý ayaðýný sýktýðý için ayakkabý giymeyi reddeden çocuk, elini küvetteki sýcak suya sokarak yaktýðý için küvette yýkanmaktan korkan küçük kýz, özel korkularý olan çocuklara örnektir. Zaman zaman bu korkularýn sebebini bulmak oldukça güç olabilir. Çevresindekilerle iletiþim kuramayan, bu nedenle de çevreden korkusu ile ilgili hiçbir yardým alamayan otistik çocukta bu korkular oldukça uzun sürebilir.
Motor Davranýþ
Fiziksel geliþimleri yaþýtlarýndan farklý deðildir. Otistik bebeklerin büyük bir çoðunluðunun özel bir görünümü yoktur. Çoðu sevimli ve çekicidir. Fiziksel olarak birçok motor beceriyi olaðan yaþlarda kazanmaya hazýrdýrlar, ancak bazý otistik bebeklerin çevrelerine karþý ilgisizlikleri nedeniyle geç yaþlarda oturduklarý, yürüdükleri gözlenmiþtir.
Özel Beceriler
Bazý otistiklerin çeþitli problemlerin yanýsýra bazý özel becerileri vardýr. Bu beceriler genellikle konuþmayý gerektirmeyen alanlardadýr. Örneðin; bu çocuklarýn çoðu müziði sever ve çok güzel þarký söyleyebilir. Þekillere yönelik yap-boz (puzzle) ve konstrüksiyon gerektiren oyuncaklarda baþarýlýdýrlar. Bazýlarý mekanik ve elektronik konularýnda yeteneklidirler. Ender olarak bazý otistik çocuklar olaðanüstü becerilere sahiptirler. Bunlar büyük ve karýþýk rakamlarý zihinsel olarak büyük bir hýz ve kesinlikle hesaplayabilirler. Bazýlarý müzik aleti çalabilir ve hatta melodi besteleyebilirler.
Diðerleri
Otistik bebeklerin bu geliþimsel özellikleri yaný sýra, çok yaygýn görülen beslenme ve uyku problemleri vardýr. Bunlardan çoðunun ilk altý ayda emmesi zayýftýr, altýncý aydan itibaren beslenme problemleri artar. Birçok bebek, süt dýþýnda tüm yiyecekleri reddeder, bazýlarý ise normalin üzerinde ve hemen her þeyi yiyebilir. Uyku problemi genellikle sürekli aðlayan, susturulmasý kolay olmayan bebeklerde gözlenmektedir. Aðlamalarýn, baðýrmalarýn gece gündüz aralýksýz tekrarlanmasý, anne babayý çaresiz býrakmaktadýr. Süt çocukluðu döneminde görülen bu otizm belirtilerinin toplu deðerlendirilmesi için aþaðýdaki form önerilmektedir : Erken çocukluk çaðý otizminde birinci yaþtaki belirtilerin deðerlendirme formu
Algýlama
Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez, kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir.
Belirli bazý diðer seslere özel ilgisi vardýr.
Yedinci ay sonunda bir ses kaynaðýna veya bir temasa doðru dönmez, yönelmez.
Sýk olarak ve uzun süre bazý satýhlarý elleriyle kazýr, týrmalar.
Uzun süre ve sýk sýk belirli bazý görüntülere sabit bir þekilde bakar. Diðer bazý görsel uyarýlara hiç reaksiyon göstermez.
Konuþma
5. ay sonunda henüz daha hiç hece yapamaz.
7. ay sonunda daha kendisini fark ettirecek konuþma seslerini çýkarmaz (örneðin; ba-ba).
9. ayýn sonunda heceleri tekrarlama yoktur.
12. ayýn sonunda henüz hiçbir kelime söyleyemez.
Sosyal davranýþ
Genellikle 3. ayýn sonunda gülme yoktur, anne seslendiðinde, yüzünü yaklaþtýrdýðýnda tanýma belirtisi göstermez.
6. ayýn sonunda kucaklayan kiþiye kollarýný uzatmaz.
6. ayýn sonunda kucaða alýnmak veya ilgilenilmek istendiðine ait belirti yoktur, kendi kendine olmaktan memnundur “rahat bebek”.
10. ay sonunda yapabileceði halde taklit yapmaz.
12. ay sonunda çevredeki cisimlere az ilgi gösterir, eliyle iþaret etmez.
Diðer çocuklar gibi oynamaz, daha ziyade kendi kendine oyalanýr, ayný türdeki hareketleri yapar.
Motor davranýþlar
Güçsüz, gevþek veya sokulgan olmayan, sabit duruþ aðýrkanlýlýk.
Aðýr hareketler, ellerle yüzü ve gözleri kapama.
Sevdiði bazý cisimleri yüz ve gözler önünde tutma, çevirme.
Dolaþarak çevreyi öðrenmesi yetersizdir.
Diðerleri
Besinlerin alýnmasýnda çeþitli bozukluklar.
Buna baðlý dýþkýlama bozukluklarý.
Uzun süren ve izah edilemeyen aðlama ve baðýrmalar.
Uzun süren taþkýnlýklar veya ilgisizlik halleri.
Uyku bozukluklarý.
Genelde alýþýlmamýþ derecede rahat davranýþ tarzý.
Saðlýklý, çekici fiziksel dýþ görünüþ.
Otizmin Genel belirtileri
“Çok sakin bir bebeðim vardý. Mama saatinde karnýný doyuruyor, altýný temizledikten sonra yatýrýyordum. Ben tekrar yanýna gidene kadar aðlamýyordu. Dikkatimi çeken ilk þey, yanýna yaklaþtýðýmda kucaklamam için kollarýný kaldýrmamasý, oyunlarýma hiç karþýlýk vermemesi oldu…”
“Bebeðim doðduðundan beri adeta bir kabus yaþýyoruz. Bütün gün akþama kadar, bütün gece sabahlara kadar sürekli aðlýyor. Mamasýný yedirmek, altýný temizlemek mümkün deðil, ancak kucakta sallanýrsa veya arabasýnda gezdirilirse biraz sakinleþiyor…”
Otistik bebeklerde yukarýda ifade edildiði gibi, iki tip davranýþ biçimi gözlenmiþtir. Birinci örnekteki gibi sakin ve bütün gününü yatakta geçiren bebeklerin bakýmlarý kolaydýr, ancak çevrelerine karþý ilgisizlikleri anne babalarý endiþelendirir.
Ýkinci tip bebekler ise sürekli aðlayan, huysuz bebeklerdir, sürekli sallayarak susturulurlar.
Otistik çocuklarý olan birçok anne baba, çocuklarýnýn bebeklik döneminde olaðandýþý bazý þeyler hissettiklerini, ancak bunu tam olarak yorumlayamadýklarýný belirtmiþlerdir. Bazýlarý ise bu farklýlýðý düþünmek bile istemediklerini söylemiþlerdir.
Çevreyi algýlama
Anne ve babanýn ilk gözüne çarpan, çocuðun çevresine karþý olan ilgisizliði ve kendisine yönelik oluþudur. Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez. Kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir. Diðer bazý seslere ise özel ilgisi vardýr. Hýþýrtý, sürtünme seslerine duyduðu ilgi nedeniyle çeþitli yüzeyleri elleriyle kazýr, týrmalar. Ýnsanlarla göz temasý kurmaz, çok uzun süre boþ bakýþlarla oturabilir. 2. yaþtan sonra bebeklik döneminde gözlenen çevreye ilgisizlik daha belirgin hale gelmiþtir. Çevresindeki kiþilerin, anne ve babanýn yüzüne bakmama, hemen her otistik çocuðun özelliðidir. Ýnsanlarýn gözlerine bakmadýklarý veya kýsa bakýþlardan sonra gözlerini kaçýrdýklarý görülür. Kendi dünyalarýnda yaþarlar. Uyaranlara az veya aþýrý cevap verebilirler. Çocuklarýn seslere tepki vermemesi , birçok anne babayý, iþitme problemi endiþesi ile doktorlara gitmeye yöneltmektedir. Yapýlan muayeneler çocuklarýn iþitmelerinde organik bir sorunun olmadýðýný göstermektedir. Gerçekten de bazen seslere hiç tepki vermedikleri, bazen en ufak seslere aþýrý tepki gösterdikleri, alýþýlmýþ seslerden rahatsýz olup kulaklarýný kapatabildikleri, bazý seslere de çok duyarlý olduklarý gözlenmektedir. Örneðin su, motor ve müzik gibi seslere özel ilgi gösterdikleri görülür. Görsel uyarýlara da normal dýþý tepkiler görülür. Ýnsan yüzlerine ve çevredeki birçok nesneye bakmamalarýna karþýn, hareket eden, dönen ya da parlak olan cisimlere uzun süre bakabilirler. Bazen de ýþýkla karþýlaþtýklarýnda kulaklarýný, yüksek bir sese reaksiyon olarak da gözlerini kapama gibi ters tepkiler gözlenebilir. Bazý çocuklar aðrýyý, sýcaðý ve soðuðu farketmede güçlük gösterirken, diðer bazýlarýnda ise soðuk suyla ellerini yýkarken aðlama, eline toplu iðne battýðýnda çýðlýklar atma þeklinde, uyarýlara aþýrý tepkiler görülür. Tek bir duyu tipine dikkat edip, diðerlerini ihmal edebilirler.
Konuþma ve iletiþim
Otizm tanýsý için gerekli olan kriterlerden biri olan, konuþma ile ilgili þiddetli bozukluðun erken tanýya gitmede farkedilmesi çok daha zordur. Normal bebekler 1 yaþ civarýnda ilk kelimelerini söylerler. Sesler çýkarýr, çýkardýklarý sesleri farklýlaþtýrýr, bu þekilde duygularýný, isteklerini ifade ederler. Ancak, normalde görülen bu “ba-ba” seslerinin otistik bebeklerde görülmediði belirlenmiþtir. Ayrýca diðer kiþilerin kendileriyle konuþmalarýna ya da kendilerine seslenmelerine karþý tepkisiz kaldýklarý gözlenmiþtir. Bazý otistik çocuklar 0-2 yaþ döneminde tamamen sessiz kalabilir, bazýlarý ise yaþýtlarý gibi birkaç kelime öðrenebilir; hatta bazýlarý bu birkaç kelimeyi kullanmayý öðrenebilirler ancak bunlar tekrar kaybolabilir. Sözel iletiþim ve sosyal etkileþimdeki sapmalarý, sözel dýþý iletiþim ve fantezi kurmadaki bozukluk veya eksiklikle birliktedir. Normal ilgi ve sevgi davranýþýný geliþtiremezler. Otistik çocuklarla yapýlan çalýþmalar, konuþulanlarý anlama kapasitelerinin oldukça sýnýrlý olduðunu göstermiþtir. Tek kelimeleri anlayabilirken, kelimeler soyutlaþtýkça ve cümleler karmaþýklaþtýkça anlamalarý da güçleþir. Konuþulanlarý anlama becerisi oldukça yavaþ geliþir. Geliþmenin her çocuða göre farklý seviyelerde olduðu gözlenir.
Ekolali
Ekolali, çocuðun duyduðu kelimeleri, cümleleri, konuþmacýnýn hemen arkasýndan veya daha sonra taklit etmesidir. Normalde çocuklar konuþmaya duyduklarý kelimeleri taklit etmekle baþlarlar; ancak bu taklit dönemi, 2,5 yaþ civarýnda sona erer. Otistik çocuklar da bazen kelimeleri, bazen de cümleleri papaðan gibi taklit ederek öðrenirler. Kelimeleri, taklit ettikleri konuþmacýnýn aksaný ve vurgulamasý ile söylerler.
Gramer Bozukluklarý
Konuþabilen otistik çocuklarda gramer bozukluklarý da yaygýn olarak görülür. Çoðunlukla kendisinden “sen” veya “o” diye bahseder. Bütün otistikler anne babalarý ve diðer kiþilerle iliþkilerini geliþtirmekte deðiþik derecelerde yetersizdirler. Göz temasý kuramazlar, tesadüfen böyle bir temas kurduklarýnda gözlerini kaçýrýrlar. Kiþilere sanki orada yokmuþ gibi davranýrlar. Bazen yollarýný týkayan bir mobilya parçasý gibi onlara vurur ve kenara iterler. Bazen de üzerlerine týrmanarak onlarý oyuncak veya bir obje gibi görürler. Bu çocuklar sýk sýk hayatlarýnda çok önemli olan anne baba, kardeþ, öðretmen gibi kiþileri tanýmýyor gibi görünürler. Otistik çocuk öpebilir, ancak bu mekaniktir ve duygusal bir özelliði yoktur.
Sosyal Davranýþ
Diðer çocuklarýn aksine kucaða alýnmaya karþý isteksizlik gösterme, kucaða alýnýnca huzursuz olma en belirgin özellikleridir. Genellikle 3. ve 4. aylarda görülen reaktif gülme görülmez ve çocuðun çevreyi tanýdýðýna dair hiçbir belirti de yoktur. Otistik bebekler, genellikle çevreleriyle iliþki kurmaz, kendi kendilerine gülümserler. Normal bir bebek yaþamýnýn ilk 3 ayýnda annesine bakar, annesi onunla konuþurken gülümser. Daha sonraki aylarda ise her fýrsatta kucaða alýnmak için kollarýný kaldýrýr. Tanýdýðý kiþileri görünce heyecanlanýr. Ýnsanlarla iliþki kurmaktan hoþlanýr. Birçok otistik bebek yalnýz býrakýldýklarýnda mutlu görünür; bazýlarý saatlerce yastýðýný veya çarþafýný týrmalar. Bazýlarý ise yataklarýnda oturur ve öne arkaya sallanýr veya baþlarýný yataðýn kenarýna vururlar. Anneler genellikle bebeklerinin yüzlerinin ifadesiz olduðunu, gülümsemekle birlikte yüzlerinde sevinç, utanç, rahatsýzlýk gibi duygusal ifadeler görmediklerini, bebeklerin yüzlerindeki ifadenin ve gözlerindeki bakýþýn hiçbir olay karþýsýnda deðiþmediðini belirtmiþlerdir. Otistiklerde hiperkinezi (aþýrý hareketlilik) sýk karþýlaþýlan bir problemdir. Hipokinezi (hareket azlýðý) daha az görülür. Deðiþiklik karþýsýnda veya ortada bir sebep yokken saldýrganlýk ve öfke nöbetleri görülür. Kendi kendine zarar vermeye yönelik, kafasýný vurmak, ýsýrmak, týrmalamak, saç çekmek, kendini yumruklamak gibi davranýþlar vardýr. Bu davranýþlar zaman zaman stereotipik (sürekli tekrarlayýcý) bir karakter gösterir. Neden ortaya çýktýðý bilinmeyen, kendiliðinden baþlayan ve bazen kendiliðinden sönen olaylardýr. Kendi etrafýnda dönme, öne arkaya sallanma, parmaklarý ile havada bir takým þekiller çizme gibi davranýþlardan çocuðun zevk aldýðý , bazýlarýnýn sallanma, dönme gibi denge sistemini uyaran hareketlerden hoþlandýðý bilinmektedir. Kýsa süreler için dikkatini toplayamama, bir iþe tamamen konsantre olamama, beslenme problemleri, idrar ve dýþkýsýný tutamama da sýklýkla görülür. Eve bir misafir gelmesi, odanýn farklý bir düzene sokulmasý, sürekli kullandýðý çarþafýn deðiþtirilmesi gibi durumlar, otistik çocuðun huzursuz olmasýna, saatlerce aðlamasýna, öfke nöbetleri geçirmesine neden olabilir. Uzmanlar, çocuðun yapýlan her deðiþiklikten dolayý kendini güvensiz hisettiðini, ancak çevresindeki aynýlýðý koruyarak rahatladýðý görüþünü paylaþmaktadýrlar. Otistik çocuklarýn genellikle çevrelerindeki tehlikelerin farkýnda olmamalarý, anne babalarý en çok endiþelendiren özelliklerdendir. Çocuðun ince yüksek bir duvar üzerinde korkusuzca yürümesi, yoðun trafik olan bir caddeye fýrlayabilmesi, sýcak sobaya yaklaþmasý gibi davranýþlar örnek olarak verilebilir. Çevrelerindeki nesnelerin, kiþilerin tamamý yerine ayrýntýlarýna, küçük parçalarýna dikkat ederler. Annenin yalnýzca küpesi, oyuncak arabanýn yalnýzca tekerlekleri çocuðun dikkatini çekebilir. Otistik çocuklarda hayal gücünün yetersizliðine baðlý olarak yaratýcý oyun oynama becerisinin bulunmamasý yaygýn olarak gözlenir. Bir oyuncakla gerçek amacýna uygun olarak oynamaz, farklý bir þekilde oynar. Çoðu çeþitli nesnelere tutkun olabilirler ve onlarý kullanmakta mükemmel bir ustalýk gösterebilir. Bu yeteneðin bir kýsmý, þüphesiz bu iþlere fazla zaman ayýrmaktan kaynaklanmaktadýr. Normal bir çocuk bir þeyi çevirmek için saatler harcamaz. Konuþmanýn olmamasý veya çok az olmasý ve olgunlaþmamýþ sosyal davranýþlar nedeniyle diðer çocuklarýn oyunlarýna katýlamazlar. Özel korkular, sebepsiz gülme ve aðlamalar gibi bazý duygusal tepkiler, otistik çocuklarda sýklýkla gözlenen özelliklerdendir. Bir ayakkabý ayaðýný sýktýðý için ayakkabý giymeyi reddeden çocuk, elini küvetteki sýcak suya sokarak yaktýðý için küvette yýkanmaktan korkan küçük kýz, özel korkularý olan çocuklara örnektir. Zaman zaman bu korkularýn sebebini bulmak oldukça güç olabilir. Çevresindekilerle iletiþim kuramayan, bu nedenle de çevreden korkusu ile ilgili hiçbir yardým alamayan otistik çocukta bu korkular oldukça uzun sürebilir.
Motor Davranýþ
Fiziksel geliþimleri yaþýtlarýndan farklý deðildir. Otistik bebeklerin büyük bir çoðunluðunun özel bir görünümü yoktur. Çoðu sevimli ve çekicidir. Fiziksel olarak birçok motor beceriyi olaðan yaþlarda kazanmaya hazýrdýrlar, ancak bazý otistik bebeklerin çevrelerine karþý ilgisizlikleri nedeniyle geç yaþlarda oturduklarý, yürüdükleri gözlenmiþtir.
Özel Beceriler
Bazý otistiklerin çeþitli problemlerin yanýsýra bazý özel becerileri vardýr. Bu beceriler genellikle konuþmayý gerektirmeyen alanlardadýr. Örneðin; bu çocuklarýn çoðu müziði sever ve çok güzel þarký söyleyebilir. Þekillere yönelik yap-boz (puzzle) ve konstrüksiyon gerektiren oyuncaklarda baþarýlýdýrlar. Bazýlarý mekanik ve elektronik konularýnda yeteneklidirler. Ender olarak bazý otistik çocuklar olaðanüstü becerilere sahiptirler. Bunlar büyük ve karýþýk rakamlarý zihinsel olarak büyük bir hýz ve kesinlikle hesaplayabilirler. Bazýlarý müzik aleti çalabilir ve hatta melodi besteleyebilirler.
Diðerleri
Otistik bebeklerin bu geliþimsel özellikleri yaný sýra, çok yaygýn görülen beslenme ve uyku problemleri vardýr. Bunlardan çoðunun ilk altý ayda emmesi zayýftýr, altýncý aydan itibaren beslenme problemleri artar. Birçok bebek, süt dýþýnda tüm yiyecekleri reddeder, bazýlarý ise normalin üzerinde ve hemen her þeyi yiyebilir. Uyku problemi genellikle sürekli aðlayan, susturulmasý kolay olmayan bebeklerde gözlenmektedir. Aðlamalarýn, baðýrmalarýn gece gündüz aralýksýz tekrarlanmasý, anne babayý çaresiz býrakmaktadýr. Süt çocukluðu döneminde görülen bu otizm belirtilerinin toplu deðerlendirilmesi için aþaðýdaki form önerilmektedir : Erken çocukluk çaðý otizminde birinci yaþtaki belirtilerin deðerlendirme formu
Algýlama
Belirli sesli uyarýlara hiç reaksiyon vermez, kulaklarýnýn duymadýðý zannedilir.
Belirli bazý diðer seslere özel ilgisi vardýr.
Yedinci ay sonunda bir ses kaynaðýna veya bir temasa doðru dönmez, yönelmez.
Sýk olarak ve uzun süre bazý satýhlarý elleriyle kazýr, týrmalar.
Uzun süre ve sýk sýk belirli bazý görüntülere sabit bir þekilde bakar. Diðer bazý görsel uyarýlara hiç reaksiyon göstermez.
Konuþma
5. ay sonunda henüz daha hiç hece yapamaz.
7. ay sonunda daha kendisini fark ettirecek konuþma seslerini çýkarmaz (örneðin; ba-ba).
9. ayýn sonunda heceleri tekrarlama yoktur.
12. ayýn sonunda henüz hiçbir kelime söyleyemez.
Sosyal davranýþ
Genellikle 3. ayýn sonunda gülme yoktur, anne seslendiðinde, yüzünü yaklaþtýrdýðýnda tanýma belirtisi göstermez.
6. ayýn sonunda kucaklayan kiþiye kollarýný uzatmaz.
6. ayýn sonunda kucaða alýnmak veya ilgilenilmek istendiðine ait belirti yoktur, kendi kendine olmaktan memnundur “rahat bebek”.
10. ay sonunda yapabileceði halde taklit yapmaz.
12. ay sonunda çevredeki cisimlere az ilgi gösterir, eliyle iþaret etmez.
Diðer çocuklar gibi oynamaz, daha ziyade kendi kendine oyalanýr, ayný türdeki hareketleri yapar.
Motor davranýþlar
Güçsüz, gevþek veya sokulgan olmayan, sabit duruþ aðýrkanlýlýk.
Aðýr hareketler, ellerle yüzü ve gözleri kapama.
Sevdiði bazý cisimleri yüz ve gözler önünde tutma, çevirme.
Dolaþarak çevreyi öðrenmesi yetersizdir.
Diðerleri
Besinlerin alýnmasýnda çeþitli bozukluklar.
Buna baðlý dýþkýlama bozukluklarý.
Uzun süren ve izah edilemeyen aðlama ve baðýrmalar.
Uzun süren taþkýnlýklar veya ilgisizlik halleri.
Uyku bozukluklarý.
Genelde alýþýlmamýþ derecede rahat davranýþ tarzý.
Saðlýklý, çekici fiziksel dýþ görünüþ.