Asbest ýsýyý iyi iletmeyen bir doðal silikattýr. Bu nedenle on dokuzuncu yüz yýlýn ikinci yarýsýndan sonra; ýsý, elektrik vb. bir çok iþ sektöründe kullanýlmýþtýr. Günümüzde de asbest endüstride fren balata sistemleri, ýsý izolasyon materyalleri ve yalýtým materyalleri üreten iþ kollarýnda ve gemi sanayisinde kullanýlmaktadýr. Yirminci yüz yýlýn ikinci yarýsýndan sonra kanser yapýcý olduðu ortaya çýkýnca, asbest kullaným alanlarý kýsýtlanmýþtýr. 

Hiç sigara içmeyen ve endüstriyel iliþkisi olmayan kiþilerde akciðer kanser riski 1 kabul edilirse, bu oran günde 20 sigara içenlerde 45’e, hem sigara içen ve hem de asbest tozu soluyanlarda ise 92 katýna çýkmaktadýr. Kanserojen olan sigara ve asbest birlikte olduðu zaman insan saðlýðý için çok tehlikeli bir mineral olabilmektedir. Türkiye’de kýrsal bölge erkeklerinin sigara içme oraný %70’leri bulduðunu ve bununla birlikte asbest lifi soluduðunu var sayarsak halkýmýzýn ne kadar yüksek kansere yakalanma riski olduðunu anlarýz. 

Malign Mezotelyomanýn Ýlk kez 1960 yýlýnda Wagner ve arkadaþlarý tarafýndan Güney Afrika’da asbest temasý ile iliþkili olarak meydana geldiði bildirilmiþtir. Bu tarihten sonra asbest temasý ve mezotelyoma oluþmasý arasýndaki iliþki çok sayýda çalýþma ile kanýtlanmýþtýr. 

Batý ülkelerinde mesleksel veya asbest madenleri çevresinde yaþayanlarda oluþan çevresel temas sonucu geliþen mezotelyoma; Türkiye, Kýbrýs, Yunanistan, , Afganistan, Korsika, Bulgaristan gibi ülkelerde asbest ile karýþmýþ topraðýn (beyaz toprak) ev iþlerinde kullanýlmasý sonucunda geliþmektedir. 

Türkiye’de, Orta ve Güneydoðu Anadolu’da önemli bir halk saðlýðý problemi oluþturmaktadýr. Türkiye’de ayrýca Kapadokya bölgesinde 3 köyde (Tuzköy, Karain ve Sarýhýdýr köylerinde) diðer asbest olmayan bir mineralin MPM epidemisine yol açtýðý bulunmuþtur. Bu mineral fibröz "zeolite" (erionit) olarak adlandýrýlmaktadýr. 

Erionit en güçlü karsinojen (Kanser yapýcý) olarak kabul edilmekte olup, bu köylerde evlerin yapýldýðý tüf kayalarý ile evlerin dayanýðý ve kiler olarak kullanýlan maðaralarýn duvarlarýnda bulunmuþtur. 

Türkiye’de insidans hakkýnda kesin bilgi vermek mümkün deðildir. Fakat sorunun boyutlarý büyüktür. Deneysel çalýþmalar ile erionitin beyaz asbestten 300-800 kat, mavi asbestten ise 100-500 kat daha karsinojen olduðu gösterilmiþtir. 

Asbestin selim veya habis hastalýk yapabilmesi için, solunduktan 20-40 yýl bir sürenin geçmesi gerekmektedir. Ýnsanlar asbesti, iþ ortamýnda veya çevresel yolla soluyabilir. Az da olsa, asbest iþçisinin giysisine takýlmýþ olan tozu evdeki yakýnlarý olarak soluyabilmektedir.

Türkiye’de Orta Anadolu’da yaklaþýk olarak 16 milyon kiþinin kýrsal bölgede yaþadýðý kabul edilmektedir. Bunlarýn yirmi yaþýn üstündekilerin yaklaþýk % 25’inde asbeste baðlý selim plevral hastalýklar bulunmaktadýr. Bu oran yaþ ilerledikçe doðrusal olarak artmakta ve % 80’lere ulaþabilmektedir.

Asbest denilince akla Malign mezotelyoma gelmektedir. Batý dünyasýnda maliðn mezotelyoma insidansý( görülme sýklýðý) 1- 2.2 / 1.000.000 / yýl iken Türkiye’de yýlda en az 500 kiþide bu hastalýk görülmektedir. Türkiye’de yeterli istatistiksel çalýþma olmamakla birlikte plevral mezotelyoma oluþma riski 996/100.000 kiþi/yýl olarak tahmin edilmektedir.

Batý ülkelerinde emekli asbest iþçisi hastalýðý olan malign mezotelyoma, ülkemizde orta yaþ hastalýðý durumundadýr. Bizim kýrsal bölgemizin insanlarý asbesti çevresel yolla solumaktadýr. Yukarýda bildirilen yýllýk sayýnýn en fazla onu mesleksel asbest solunmasýyla meydana gelebilmiþtir. Yani, batý dünyasýnýn mesleksel hastalýðý, bizim çevresel hastalýðýmýzdýr. Türkiye’de asbest liflerinin solunmasý, içinde asbest bulunan beyaz topraðýn, "Ak toprak", "Gök toprak", "Ceren topraðý" "Çelpek" gibi çeþitli isimlerle, kireç, sýva, çatý ve zemin topraðý olarak kullanýlmasýndan gelmektedir. Ýç Anadolu köylerinde bu amaçla kullanýlan topraðýn çoðunun içinde hiçbir endüstriyel deðeri olmayan tremolite asbest bulunmaktadýr. Bu tür asbestin lifleri týpký mavi ve kahverengi asbest gibi ince uzun veya kalýn olabilmektedir. 

Ülkemizde çevresel yolla asbest solunmasýna baðlý hastalýklarýn en yoðun olduðu bölgeler: Eskiþehir’in Mihallýççik ilçe ve köyleri, Konya Ereðli’sinin Halkapýnar ve Ayrancý köyleri, Çankýrý’nýn Ilgaz ve Þabanözü köyleri ve Yozgat’ýn Sorgun ilçesi ve köyleri, Sivas’ýn Yýldýzeli ve Þarkýþla köyleri, Güney Doðu Anadolu bölgesinde Diyarbakýr’ýn batýsýndaki Ergani ve köyleri, Elazýð’ýn Maden ve Polu köyleri, Malatya, Adýyaman ve Urfa’nýn Siverek ilçesi yer almaktadýr. Karadeniz’in sahil bölgeleri ve Doðu Anadolu yerleþim yerlerinde asbestle ilgili hastalýk bulunmamaktadýr. Trakya’nýn birkaç köyünde asbest solunmasýna baðlý beniðn plevral deðiþikliklere rastlanmýþtýr. Ege bölgesinde sadece Denizli’in Tavas ilçesi köylerinde, Burdur’un Yeþilova bölgesi, Kütahya’nýn Aslanapa ve Gediz ilçesi, Afyon’un Elmadað ilçesi köylerinde sporadik asbestle ilgi hastalýklar bulunmuþtur. Akdeniz bölgesinde, Toros daðlarý yamaçlarýndaki köyler ve Hatay’ýn Kýrýkhan ve Reyhanlý köylerinin bazýlarýnda tremolit asbest içiren topraðýn yukarýda bahsedilen yolla kullanýlmasý sonunda iç ortam havanýnýn solunmasýyla asbesle ilgili hastalýklar geliþmektedir. 

Binlerce yýl önce Erciyes, Hasandað ve hemen yakýnýndaki Melendiz daðlarýnýn volkanik lavlarýnýn örttüðü, yabancýlarýn Cappadocia, bizlerin Göreme dediði bölgede eþsiz doða harikasý olan jeolojik bir yapý ortaya çýkmýþtýr. Bu yörenin sadece üç yerinde, su ve tuz ile reaksiyona giren volkanik lavlar kristalize olarak lifsel yapýda erionite’nin oluþtuðu yerlerde Karain, Tuzköy ve Sarýhýdýr köyleri yerleþmiþtir. Erionite’nin asbestin yaptýðý hastalýklarýn tümüne sebep olduðu Göreme bölgesindeki çalýþmalarla gün yüzüne çýkmýþtýr. Bu bölgedeki üç köyden ayrý olarak diðer köylerde seyrek de olsa malign plevral ve peritoneal mezotelyoma endemisi olduðu Prof Dr. Ýzzettin Barýþ ve ark tarafýndan yapýlan çalýþmalarda gösterilmiþtir. Kanserin oluþmasýnda esas etken erionite olmakla beraber genetik yatkýnlýk da ek faktör olarak etkilidir.

Asbestin fizik yapý olarak;

  

1. Düz (amphibol) asbest 

crocidolite (mavi asbest),

amosite (kahverengi asbest),

tremolite, 

anthophollite ve 

actinolite 

2. Eðri lifli (chrysotile) =Beyaz asbest

iki türü vardýr.

Beyaz asbest endüstride kullanýlan asbest türü olup, diðer asbest türlerinin çýkarýlmasý ve kullanýlmasý yasaklanmýþtýr. 

Saðlýk için en tehlikelileri mavi asbest ve kahverengi asbesttir. Bunlarýn kullanýlýþý birçok ülkelerde yasaklanmýþtýr.

Mavi asbest kullanýmý birçok ülkelerde yasaklanmýþ olmasýna karþýn daha az kanser yapýcý olduðu düþünüldüðü için bazý ülkelerde sýký kontrol altýnda kullanýlmaktadýr. 

Asbest sadece solunum yoluyla vücuda girdiðinde hastalýk yapabilmektedir. Sebep olduðu hastalýklar, selim veya habis olabilmektedir. 

Birinci grubun içinde, akciðer zarýnda fibrosis, kalsifikasyon (Kireç oturma), effüzyon (sývý toplanmasý); akciðer dokusunda fibrosis (asbestosis) yer alýr. 

Ýkinci grupta ise, akciðer zarý ve peritonun(karýn içi zarý) maliðn mezotelyomalarý, akciðer kanserleri ve az da olsa gýrtlak ve sindirim organý kanserleri bulunur.

Malign mezotelyoma plevra-akciðerleri saran zar- (%90), periton-karýn içini döþeyen zar- (%6-10) ve perikard-kalbi saran zar- boþluklarýnýn seröz yüzeylerinden köken alan bir tümördür. Nadir olarak testisde (Üzerindeki zarda) de gelisebilmektedir.

Mezotelyoma çoðunlukla akciðer zarlarý arasýnda sývý artýþýna neden olduðu için ilk belirtiler genellikle sýrt, göðüs ve yan aðrýsý( nefes alýp verince batma þeklinde aðrý)dýr. Aðrý giderek artar ve devamlýlýk kazanýr. Plevra boþluðunda biriken sývý miktarýnýn artmasý ile hastada nefes darlýðý ortaya çýkar. Bunun dýþýnda öksürük, hastalýðýn yaygýnlýðý ile iliþkili olarak karýnda þiþme, karýn aðrýsý gibi belirtiler de olabilir.

Bu belirtilerle hekime baþvuran hastanýn fizik muayenesinde genellikle göðsün hasta tarafýnýn saðlam tarafa göre hafif küçülmüþ olduðu saptanýr. Hastalýðýn olduðu tarafta akciðer zarlarý arasýnda sývý toplanmasýna baðlý olarak dinlemekle solunum sesleri azalmýþtýr ya da iþitilmez. Standart akciðer grafisi ve bilgisayarlý tomografik tetkikte plevra boþluðunda sývý toplandýðý akciðer zarýnýn akciðeri bir zýrh gibi saracak þekilde kalýnlaþmýþ olduðu görülür.

Radyolojik yöntemlerle plevra boþluðunda sývý saptanan hastadan bir enjektör yardýmý ile bir miktar sývý alýnarak incelenir. Sývýda tümör hücrelerinin görülmesi ile nadir olgularda mezotelyoma tanýsý konulabilir ancak kesin taný için çoðu kez doku tanýsýna yani biyopsiye ihtiyaç vardýr. Biyopsi kapalý plevra biyopsisi, açýk plevra biyopsisi ya da torakoskopik yöntemlerle yapýlabilir. 

Hastalarýn baþvuru anýndaki yaþý ortalama 50 yaþtýr. 

Asbest ýsýyý iyi iletmeyen bir doðal silikattýr. Bu nedenle on dokuzuncu yüz yýlýn ikinci yarýsýndan sonra; ýsý, elektrik vb. bir çok iþ sektöründe kullanýlmýþtýr. Günümüzde de asbest endüstride fren balata sistemleri, ýsý izolasyon materyalleri ve yalýtým materyalleri üreten iþ kollarýnda ve gemi sanayisinde kullanýlmaktadýr. Yirminci yüz yýlýn ikinci yarýsýndan sonra kanser yapýcý olduðu ortaya çýkýnca, asbest kullaným alanlarý kýsýtlanmýþtýr. 

Hiç sigara içmeyen ve endüstriyel iliþkisi olmayan kiþilerde akciðer kanser riski 1 kabul edilirse, bu oran günde 20 sigara içenlerde 45’e, hem sigara içen ve hem de asbest tozu soluyanlarda ise 92 katýna çýkmaktadýr. Kanserojen olan sigara ve asbest birlikte olduðu zaman insan saðlýðý için çok tehlikeli bir mineral olabilmektedir. Türkiye’de kýrsal bölge erkeklerinin sigara içme oraný %70’leri bulduðunu ve bununla birlikte asbest lifi soluduðunu var sayarsak halkýmýzýn ne kadar yüksek kansere yakalanma riski olduðunu anlarýz. 

Malign Mezotelyomanýn Ýlk kez 1960 yýlýnda Wagner ve arkadaþlarý tarafýndan Güney Afrika’da asbest temasý ile iliþkili olarak meydana geldiði bildirilmiþtir. Bu tarihten sonra asbest temasý ve mezotelyoma oluþmasý arasýndaki iliþki çok sayýda çalýþma ile kanýtlanmýþtýr. 

Batý ülkelerinde mesleksel veya asbest madenleri çevresinde yaþayanlarda oluþan çevresel temas sonucu geliþen mezotelyoma; Türkiye, Kýbrýs, Yunanistan, , Afganistan, Korsika, Bulgaristan gibi ülkelerde asbest ile karýþmýþ topraðýn (beyaz toprak) ev iþlerinde kullanýlmasý sonucunda geliþmektedir. 

Türkiye’de, Orta ve Güneydoðu Anadolu’da önemli bir halk saðlýðý problemi oluþturmaktadýr. Türkiye’de ayrýca Kapadokya bölgesinde 3 köyde (Tuzköy, Karain ve Sarýhýdýr köylerinde) diðer asbest olmayan bir mineralin MPM epidemisine yol açtýðý bulunmuþtur. Bu mineral fibröz "zeolite" (erionit) olarak adlandýrýlmaktadýr. 

Erionit en güçlü karsinojen (Kanser yapýcý) olarak kabul edilmekte olup, bu köylerde evlerin yapýldýðý tüf kayalarý ile evlerin dayanýðý ve kiler olarak kullanýlan maðaralarýn duvarlarýnda bulunmuþtur. 

Türkiye’de insidans hakkýnda kesin bilgi vermek mümkün deðildir. Fakat sorunun boyutlarý büyüktür. Deneysel çalýþmalar ile erionitin beyaz asbestten 300-800 kat, mavi asbestten ise 100-500 kat daha karsinojen olduðu gösterilmiþtir. 

Asbestin selim veya habis hastalýk yapabilmesi için, solunduktan 20-40 yýl bir sürenin geçmesi gerekmektedir. Ýnsanlar asbesti, iþ ortamýnda veya çevresel yolla soluyabilir. Az da olsa, asbest iþçisinin giysisine takýlmýþ olan tozu evdeki yakýnlarý olarak soluyabilmektedir.

Türkiye’de Orta Anadolu’da yaklaþýk olarak 16 milyon kiþinin kýrsal bölgede yaþadýðý kabul edilmektedir. Bunlarýn yirmi yaþýn üstündekilerin yaklaþýk % 25’inde asbeste baðlý selim plevral hastalýklar bulunmaktadýr. Bu oran yaþ ilerledikçe doðrusal olarak artmakta ve % 80’lere ulaþabilmektedir.

Asbest denilince akla Malign mezotelyoma gelmektedir. Batý dünyasýnda maliðn mezotelyoma insidansý( görülme sýklýðý) 1- 2.2 / 1.000.000 / yýl iken Türkiye’de yýlda en az 500 kiþide bu hastalýk görülmektedir. Türkiye’de yeterli istatistiksel çalýþma olmamakla birlikte plevral mezotelyoma oluþma riski 996/100.000 kiþi/yýl olarak tahmin edilmektedir.

Batý ülkelerinde emekli asbest iþçisi hastalýðý olan malign mezotelyoma, ülkemizde orta yaþ hastalýðý durumundadýr. Bizim kýrsal bölgemizin insanlarý asbesti çevresel yolla solumaktadýr. Yukarýda bildirilen yýllýk sayýnýn en fazla onu mesleksel asbest solunmasýyla meydana gelebilmiþtir. Yani, batý dünyasýnýn mesleksel hastalýðý, bizim çevresel hastalýðýmýzdýr. Türkiye’de asbest liflerinin solunmasý, içinde asbest bulunan beyaz topraðýn, "Ak toprak", "Gök toprak", "Ceren topraðý" "Çelpek" gibi çeþitli isimlerle, kireç, sýva, çatý ve zemin topraðý olarak kullanýlmasýndan gelmektedir. Ýç Anadolu köylerinde bu amaçla kullanýlan topraðýn çoðunun içinde hiçbir endüstriyel deðeri olmayan tremolite asbest bulunmaktadýr. Bu tür asbestin lifleri týpký mavi ve kahverengi asbest gibi ince uzun veya kalýn olabilmektedir. 

Ülkemizde çevresel yolla asbest solunmasýna baðlý hastalýklarýn en yoðun olduðu bölgeler: Eskiþehir’in Mihallýççik ilçe ve köyleri, Konya Ereðli’sinin Halkapýnar ve Ayrancý köyleri, Çankýrý’nýn Ilgaz ve Þabanözü köyleri ve Yozgat’ýn Sorgun ilçesi ve köyleri, Sivas’ýn Yýldýzeli ve Þarkýþla köyleri, Güney Doðu Anadolu bölgesinde Diyarbakýr’ýn batýsýndaki Ergani ve köyleri, Elazýð’ýn Maden ve Polu köyleri, Malatya, Adýyaman ve Urfa’nýn Siverek ilçesi yer almaktadýr. Karadeniz’in sahil bölgeleri ve Doðu Anadolu yerleþim yerlerinde asbestle ilgili hastalýk bulunmamaktadýr. Trakya’nýn birkaç köyünde asbest solunmasýna baðlý beniðn plevral deðiþikliklere rastlanmýþtýr. Ege bölgesinde sadece Denizli’in Tavas ilçesi köylerinde, Burdur’un Yeþilova bölgesi, Kütahya’nýn Aslanapa ve Gediz ilçesi, Afyon’un Elmadað ilçesi köylerinde sporadik asbestle ilgi hastalýklar bulunmuþtur. Akdeniz bölgesinde, Toros daðlarý yamaçlarýndaki köyler ve Hatay’ýn Kýrýkhan ve Reyhanlý köylerinin bazýlarýnda tremolit asbest içiren topraðýn yukarýda bahsedilen yolla kullanýlmasý sonunda iç ortam havanýnýn solunmasýyla asbesle ilgili hastalýklar geliþmektedir. 

Binlerce yýl önce Erciyes, Hasandað ve hemen yakýnýndaki Melendiz daðlarýnýn volkanik lavlarýnýn örttüðü, yabancýlarýn Cappadocia, bizlerin Göreme dediði bölgede eþsiz doða harikasý olan jeolojik bir yapý ortaya çýkmýþtýr. Bu yörenin sadece üç yerinde, su ve tuz ile reaksiyona giren volkanik lavlar kristalize olarak lifsel yapýda erionite’nin oluþtuðu yerlerde Karain, Tuzköy ve Sarýhýdýr köyleri yerleþmiþtir. Erionite’nin asbestin yaptýðý hastalýklarýn tümüne sebep olduðu Göreme bölgesindeki çalýþmalarla gün yüzüne çýkmýþtýr. Bu bölgedeki üç köyden ayrý olarak diðer köylerde seyrek de olsa malign plevral ve peritoneal mezotelyoma endemisi olduðu Prof Dr. Ýzzettin Barýþ ve ark tarafýndan yapýlan çalýþmalarda gösterilmiþtir. Kanserin oluþmasýnda esas etken erionite olmakla beraber genetik yatkýnlýk da ek faktör olarak etkilidir.

Asbestin fizik yapý olarak;

  

1. Düz (amphibol) asbest 

crocidolite (mavi asbest),

amosite (kahverengi asbest),

tremolite, 

anthophollite ve 

actinolite 

2. Eðri lifli (chrysotile) =Beyaz asbest

iki türü vardýr.

Beyaz asbest endüstride kullanýlan asbest türü olup, diðer asbest türlerinin çýkarýlmasý ve kullanýlmasý yasaklanmýþtýr. 

Saðlýk için en tehlikelileri mavi asbest ve kahverengi asbesttir. Bunlarýn kullanýlýþý birçok ülkelerde yasaklanmýþtýr.

Mavi asbest kullanýmý birçok ülkelerde yasaklanmýþ olmasýna karþýn daha az kanser yapýcý olduðu düþünüldüðü için bazý ülkelerde sýký kontrol altýnda kullanýlmaktadýr. 

Asbest sadece solunum yoluyla vücuda girdiðinde hastalýk yapabilmektedir. Sebep olduðu hastalýklar, selim veya habis olabilmektedir. 

Birinci grubun içinde, akciðer zarýnda fibrosis, kalsifikasyon (Kireç oturma), effüzyon (sývý toplanmasý); akciðer dokusunda fibrosis (asbestosis) yer alýr. 

Ýkinci grupta ise, akciðer zarý ve peritonun(karýn içi zarý) maliðn mezotelyomalarý, akciðer kanserleri ve az da olsa gýrtlak ve sindirim organý kanserleri bulunur.

Malign mezotelyoma plevra-akciðerleri saran zar- (%90), periton-karýn içini döþeyen zar- (%6-10) ve perikard-kalbi saran zar- boþluklarýnýn seröz yüzeylerinden köken alan bir tümördür. Nadir olarak testisde (Üzerindeki zarda) de gelisebilmektedir.

Mezotelyoma çoðunlukla akciðer zarlarý arasýnda sývý artýþýna neden olduðu için ilk belirtiler genellikle sýrt, göðüs ve yan aðrýsý( nefes alýp verince batma þeklinde aðrý)dýr. Aðrý giderek artar ve devamlýlýk kazanýr. Plevra boþluðunda biriken sývý miktarýnýn artmasý ile hastada nefes darlýðý ortaya çýkar. Bunun dýþýnda öksürük, hastalýðýn yaygýnlýðý ile iliþkili olarak karýnda þiþme, karýn aðrýsý gibi belirtiler de olabilir.

Bu belirtilerle hekime baþvuran hastanýn fizik muayenesinde genellikle göðsün hasta tarafýnýn saðlam tarafa göre hafif küçülmüþ olduðu saptanýr. Hastalýðýn olduðu tarafta akciðer zarlarý arasýnda sývý toplanmasýna baðlý olarak dinlemekle solunum sesleri azalmýþtýr ya da iþitilmez. Standart akciðer grafisi ve bilgisayarlý tomografik tetkikte plevra boþluðunda sývý toplandýðý akciðer zarýnýn akciðeri bir zýrh gibi saracak þekilde kalýnlaþmýþ olduðu görülür.

Radyolojik yöntemlerle plevra boþluðunda sývý saptanan hastadan bir enjektör yardýmý ile bir miktar sývý alýnarak incelenir. Sývýda tümör hücrelerinin görülmesi ile nadir olgularda mezotelyoma tanýsý konulabilir ancak kesin taný için çoðu kez doku tanýsýna yani biyopsiye ihtiyaç vardýr. Biyopsi kapalý plevra biyopsisi, açýk plevra biyopsisi ya da torakoskopik yöntemlerle yapýlabilir. 

Hastalarýn baþvuru anýndaki yaþý ortalama 50 yaþtýr.