Genel Bilgiler

Son yýllarda teknolojideki ilerleme ile birlikte insan beyni ile ilgili þaþýrtýcý gerçekler ortaya çýkmaya baþladý. PET scan (positron-emision tomografi) adlý teknoloji ile bilim adamlarý beyinin faaliyetlerini görmeye ve ölçmeye baþladýlar.

Eskiden beyin geliþiminin genetik faktörlere baðlý olduðu, dýþarýdan yapýlacak müdahalelerin beyin geliþiminde fazla rol oynayamayacaðý düþünülürdü. Ancak son zamanlarda bilim adamlarý arasýndaki yaygýn kanýya göre çevre faktörü beyin geliþiminde olumlu veya olumsuz yönde çok önemli bir rol oynamaktadýr.

5 aylýk fetus 5 duyunun duymak ve dokunmak olmak üzere ikisine sahip olur. Küçücük kafasýnda her dakika 50.000 yeni hücre oluþmaktadýr. Beyin öyle hýzlý geliþmektedir ki 6. ayda hýzla büyüyen beyin kabuðu kafatasýna sýðmak için kývrýmlar oluþturmaya baþlar. 7. ayda fetus beyni tüm yaþamý boyunca sahip olacaðý 100 milyar beyin hücresinin hemen tamamýný oluþturmuþtur.

Her bebek düþünme, görme, duygu gibi beyin fonksiyonlarýndan sorumlu yaklaþýk 100 milyar sinir hücresi ile doðar. Hayatýn ilerleyen dönemlerinde ise bu doðuþtan gelen 100 milyar sinir hücresinin üzerine yenileri üretilmemektedir.

Sinir hücreleri sinaps adý verilen küçücük boþluklarla birbirlerine baðlanýrlar ve beynin çeþitli fonksiyonlarýný yerine getiren kümeler oluþtururlar.Doðumdan sonraki ilk sekiz ay boyunca sinir hücreleri arasýnda bað oluþumu þaþýrtýcý derecede hýzlýdýr. Sekiz ayýn sonunda yaklaþýk 1000 tirilyon sinaps oluþmuþtur. Bu sinapslarýn günlük yaþamdaki ihtiyaclara ve uyaranlara baðlý olarak bir kýsmý korunur, kullanýlmayanlar ise zamanla kaybolur ve çocuk 10 yaþlarýna geldiðinde   sinaps sayýsý eriþkinlerdeki seviyesine ( 500 tirilyon) iner.

Yaþamýn ilk aylarýnda oluþan bu baðlantýlar bebeðe dýþarýdan gelen uyaranlarla güçlendirilmekte ve kalýcý hale getirilmektedir. Bu uyaranlarý verenler de çoðunlukla bebeðin anne baba ve yakýn çevresi ile bakýmýnda yardýmcý olan kiþilerdir.

Görme ve konuþma yeteneðini oluþturan beyin sistemleri çok erken dönemlerde þekillenmektedir.(ilk 8 ay) Araþtýrmalar bebeðin doðumundan hemen sonraki erken dönemlerden baþlamak üzere gördüðü ve duyduðu tüm olaylarýn ileriki donemlerde kendi görüþ ve konuþma yetenekleri üzerinde derin bir etki býraktýðýný ve þekillendirdiðini göstermektedir.

Öðrenme yeteneði 3-10 yaþlarý arasýnda en üst seviyelere ulaþýr ancak ömür boyu devam eder.

10-18 ay arasýnda bebeðin duygularý geliþmektedir. Duygular uzun vadeli bellek ile yakýndan iliþkilidir.

Ýlk 10 yýl boyunca müzik, dil eðitimi ve diðer ömür boyu sürecek yetenekler öðrenilmektedir.

Burada kýsaca beyinin bölümlerinden de söz etmemiz gerekirse:

• Serebral Kortex: Beyinin yüzeyindeki ince kabuktur.
• Oksipital Lob:Kafanýn arka tarafýnda yer alýr ve görme iþlevi ile ilgilidir.
• Temporal Lob:Tabanda yer alýr. Duyma, konuþma ve dil geliþimi ile ilgilidir.
• Parietal Lob:Yanlarda yer alýr.Duyusal uyaranlar ile ilgilidir.
• Frontal Lob:Alýn kýsmýnda yer alýr. Konularý deðerlendirme ve problem çözme iþlevi burada yapýlýr.
• Limbik Sistem: Duygular ve uzun vadeli belleði kontrol eder.
• Beyincik:Otomatik hareketleri ve dengeyi kontrol eder.

Tüm bu geliþme sürecinde bebeðin çevresi ve yaþam koþullarý önemli rol oynamaktadýr. Evdeki sýcak iliþkiler ve mutlu ortam beyin geliþiminde olumlu rol oynayacak, bunun tersi olarak gergin ortam ise olumsuz bir rol oynayacaktýr.

Bebeðin ebeveynlerinin ve bakýmýndan sorumlu olan kiþilerin beyin geliþiminde rol oynayacaklarý kaçýnýlmazdýr. Bu sebeple aþaðýda dikkat edilmesi gereken birkaç önemli nokta verilmiþtir.

• Sýcak ve sevecen olmalýsýnýz: Çocuklar iliþkilerinde duygusaldýrlar.Bebeðinize sevgi ile yaklaþtýðýnýz takdirde sevgiyi öðrenecektir. Bebeðinize gülümseyin, onunla konuþun, ona dokunun, þarký söyleyin. Ýhmal edilen bebeklerin beyinlerinin tüm bölgeleri geliþmesini tamamlayamazlar. Ayrýca özellikle ona dokunmakla beynindeki büyüme hormonu salgýlanmasýný arttýrýrsýnýz.Günde 3 kez onbeþer dakiklýk hafif masajlar yapýn. Konuþurken cildinizin birbirinize temasýný saðlayýn.
• Bebeðinizin çýkardýðý seslere, yüz ifadelerine ve hareketlerine karþý duyarlý olun. Bebekler kendilerini ifade etmek için kelimeleri kullanamazlar. Onlarýn kendilerini ifade etme biçimi çýkardýklarý sesler, yüz ifadeleri ve hareketleridir. Bunlara karþý duyarlý olup istedikleri yanýtlarý verdiðiniz takdirde size güvenleri artacaktýr. Aðladýðýnda rahatýnýn kaçtýðýný, acýktýðýný anlayýp onu doyurun, güldüðünde oyun istediðini anlayýp onunla oynayýn.
• Bebeðinizle konuþun,hikayeler okuyun, þarkýlar söyleyin. Bebeðiniz söylediklerinizin anlamýný bilmese bile bu konuþma ve dil öðrenme kapasitesini arttýracaktýr. Araþtýrmalara göre bebeðiyle sýk sýk konuþan annelerin bebekleri 2 yaþýna geldiðinde bebekleri ile seyrek konuþan annelerin bebeklerine oranla 300 kelime daha fazla bilmektedirler. Okuma yetenekleri de geliþmektedir. Çocuðunuza resimli kitaplar okumanýz ve ona resimlerde gördüklerini sormanýz onun beyin geliþimine olumlu etki yapacaktýr.
• Belirli kalýplar ve alýþkanlýklar oluþturun: Böylece çocuklar ne beklemeleri gerektiðini öðreneceklerdir. Örneðin her gün uyuma vaktinde perdeleri kapatmanýz ve ninni söylemeniz onun yataða girme vaktini öðrenmesini saðlar.Bu tür etkileþimler çocuða ne yapmasý gerektiðini tahmin etmeyi öðretecektir.
• Çocuðunuzun oyun oynamasý, merak etmesi ve keþfetmesi için onu cesaretlendirin. Ona oyun oynarken eþlik edin ve yeni oyunlar öðretin. Biraz daha büyüdüðünde ise arkadaþlarý ile oynamasýný, meraklarýný gidermesini mümkün olduðunca engellemeyin.
• Seyrettiði TV programlarý konusunda seçici olun: Küçük çocuklarýn hayal ile gerçek arasýndaki farký yeni yeni öðrenmekte olduðunu unutmayýn. Bazý programlar çocuðun kelime hazinesini geliþtirebilir ancak bazýlarý da çocuðun kafasýný karýþtýrýr ve korkutur. Bu nedenle çocuðun seyrettiði programlar konusunda seçici olmalýsýnýz. Televizyonu asla bir bebek bakýcýsý gibi çocuðunuzu oyalayabilecek bir aracý olarak görmeyin.
• Çocuðunuzu disiplinize edin ve bazý limitler koyun:
• Çocuðunuzun ihtiyaçlarýný dile getirmesine izin verin. Onu dinlerken tarafsýz ve olumlu olun. Yapmasýný istemediðiniz þeyleri sebepleri ile birlikte sevgi ile anlatmaya gayret gösterin. Bazý davranýþlarýnýn diðer insanlarý da etkileyebileceðini anlatýn. Duygularýný, hayal kýrýklýklarýný anlatmalarýna yardýmcý olun. Olumlu davranýþlarýný onaylayýn. Verdiðiniz görevler de aþýrýya kaçmayýn.
• Her bir çocuðun bir diðerinden farklý olduðunu unutmayýn. Her çocuðun kendine özgü bir kiþiliði vardýr ve büyüme özellikleri de farklýdýr. Çocuðunuzu kardeþleri veya baþka çocuklarla kýyaslamayýn. Kendine özgü kiþiliðini yansýtmasýna yardýmcý olun.
• Çocuðunuzu kreþ veya anaokuluna vermeniz gerekiyorsa seçimde özenli olun. Bu seçim ailenin en önemli kararlarýndan biri olacaktýr.Çünkü seçtiðiniz kuruluþ çocuðunuzun erken beyin geliþiminde çok önemli rol oynayacaktýr.Öncelikle çocuðunuzu vermeyi düþündüðünüz merkezi kendiniz görün, deðerlendirin.
• Son olarak kendinize de özen gösterin. Anne-baba çocuðun yaþamýnýn en önemli parçalarýdýr. Bebeðinize tüm ihtiyaçlarýný ancak sizler saðlayabilirsiniz. Bu sebeple kendi saðlýðýnýz, mutluluðunuz çok önemlidir. Ýyi beslenin, gerekli týbbi kontrollerinizi zamanýnda yaptýrýn, egzersiz yapýn, dinlenmenize özen gösterin, kendinize de zaman ayýrýn. Ancak böyle iyi ana-baba olabilirsiniz.