Genel Bilgiler
Ergenlik (puberte), kýzlarýn yaþamý açýsýndan vücutlarýnýn küçük bir kýz çocuðundan genç kýz olmaya doðru deðiþtiði zamandýr (Bluð Çaðý).
Ergenliðe yani bluð çaðýna giriþ için kesin bir zaman yoksa da genel olarak kýzlar 9-13 yaþ arasýnda ve erkeklerden daha erken girerler. Bu nedenle yaþamýn bu döneminde kýzlar -erkekler kendilerini yakalayýncaya kadar- birkaç yýl erkeklerden daha uzun ve daha olgundurlar.
Ergenlikte genç kýzlarda sýrasýyla öncelikle göðüsler belirginleþir (Telarj), sonra cinsel bölgelerde kýllanmalar oluþur (Pubarj), en sonda da adet görülmeye baþlanýr (Menarj).
Göðüslerin Belirginleþmesi (Telarj)
Kýzlarýn çoðunda ergenlik göðüslerin büyümesi ile baþlar. Göðüslerin büyüdüðünü genelde meme uçlarýnýn birisinin veya her ikisinin üzerinde küçük ve hassas bir kabarýklýk meydana gelmesi ile fark edilir. Bu kabarýklýk birkaç yýl içinde giderek büyüyecektir.
Baþlangýçta bir göðüs diðerinden daha büyük olabilir ve bu durum bazen göðüsler son þeklini alýncaya kadar sürebilir. Ergenlik döneminde meme geliþim aþamalarý aþaðýda þematize edilmiþtir.
Kýllarýn Oluþumu (Pubarþ)
Ergenlikle birlikte genital bölgede yumuþak kýllar görünmeye baþlayacaktýr (pubarþ). Bu kýllar daha sonra sýk ve kývrýmlý hale gelecektir.
Genital bölgedeki kýllanma ile birlikte kol altlarýnda ve bacaklarýn üzerinde de kýllar görünecektir. Bir çok kadýn bu kýllarý deðiþik yöntemlerle temizlemektedir. Aslýnda, bu iþlemin týbbi bir nedeni olmayýp tamamen kiþisel seçim konusudur. Ergenlik döneminde seksüel kýllanmanýn aþamalarý yukarýda þematize edilmiþtir.
Vücut þeklindeki deðiþimler
Zamanla kalça geniþleyecek ve bel daralacaktýr. Vücudun karýn, kalça ve bacaklarýnda yað depolamaya baþlayacaktýr. Böylelikle kadýn vücuduna özgü çizgiler meydana gelmektedir.
Vücut ölçüleri
Bu dönemde kollar, bacaklar, eller ve ayaklar vücudun geri kalan kýsýmlarýna göre daha hýzlý büyüyecektir. Diðer kýsýmlar kol ve bacaklarýnýzdaki büyümeyi yakalayýncaya kadar kiþiler kendilerini psikolojik olarak biçimsiz ve hantal hissedebilir.
Deri
Deri ergenlikle birlikte daha yaðlý hale gelir ve daha çok terleme fark edilir, çünkü ter bezleri de büyümeye baþlamýþtýr.
Yine, yüzde cildin yaðlanmasýna baðlý olarak sivilceler ortaya çýkacaktýr. Ergenlikteki bu sivilceler "akne" olarak isimlendirilir ve ergenlik dönemindeki hormonlarýn yükselmesine baðlý olduðundan genelde normal kabul edilir.
Bütün ergenlerde þu veya bu zamanda akne olacaktýr. Akneler bazen çok þiddetli olup tedavi gerektirebilir.
Psikolojik problemler
Ergenlik dönemindeki pek çok fiziksel deðiþim ve bu çaðdaki gençlerde bir takým ruhsal problemleri de beraberinde getirir. Depresyon, anksiyete (içsel sýkýntýlar), kendini çirkin hissetme, aþýrý alýnganlýk bunlardan bir kaçýdýr. Ebeveynler bu dönemi yaþayan çocuklarýyla yakinen ilgilenmeli ve destek olmalýdýr. Bazen bir çocuk psikoloðundan profesyonel destek alýmý gerekebilir.
Ýlk Menstürasyon (Ýlk adet görme, menarþ)
Ýlk adet görme veya týbbi literatürdeki adýyla "menarþ", kýz çocuklarýnýn puberte geliþimi sýrasýnda üreme çaðýna geçiþin bir iþareti olarak kabul edilir.
Kýzlarýn çoðu 9-16 yaþlarý arasýndayken ilk adet kanamasýný yaþarlar.
Adet kanamasýna eþ anlamlý olarak "mens", "menstruasyon", "ay hali" veya "regl" denilebilmektedir.
Görülen ilk adet kanamasýna ise "menarþ" denir.
Menarþ yaþý kýz çocuðunun genetik yapýsý (ýrsi özellikleri), coðrafik bölgesi, beslenmesi ve sosyokültürel yapýsý ile iliþkilidir. Ayrýca güneþ ýþýðýna daha çok maruz kalan ekvatora yakýn bölgelerde menarþ daha erken olurken, kuzey Avrupa ülkelerinde daha geçtir.
Yine, beslenme durumu iyi ve hafif topluca kýzlarda menarþ daha erken olmaktadýr.
Menarþ yani mensesin baþlamasý, kýz çocuðunun pubertal geliþiminde önemli bir aþama olup geliþim sürecinde belli bazý aþamalarý izler.
Buluð çaðýna geçiþi ifade eden puberte geliþim evrelerinde, ilk öncelikle boy uzamasý ve meme tomurcuklanmasý oluþur. Daha sonraki aþama cinsel bölge ve koltuk altýnda tüylenmedir. Bunlardan sonra ilk adet gerçekleþir.
9 yaþ öncesinde gerçekleþirse "erken menarþ" olarak deðerlendirilir. Erken menarþta altta yatan bir hormonal bozukluk olabilir. Bu nedenle doktor kontrolü gerekir. Hiçbir neden saptanamasa bile bu durumun boy kýsalýðýna neden olabileceði için tedavisi gereklidir.
Menarþýn 16 yaþýn üzerinde hala olmamasý da araþtýrmalýdýr ("gecikmiþ menarþ"). Böyle durumlarda kýz çocuðunda "ikincil cinsiyet karakterleri" denen tüylenme, meme geliþimi ve boy uzamasýnýn evresi de önemlidir.
14 yaþýna gelmesine raðmen bunlardan hiçbirinde bir deðiþiklik yoksa yani kasýk tüylenmesi ve meme geliþimi yoksa, hormon salgýlanmasý ile ilgili bir geliþim anormalliði olabilir.
Ancak ikincil seks karakterlerinde normal deðiþiklikler oluþmuþsa adet kanamasýnýn olmasý için herhangi bir müdahalede bulunmaksýzýn 16 yaþýna kadar beklenebilir.
Regl Kanamasý Nasýl Olur?
Regl yani normal adet kanamasý aslýnda sanýlanýn aksine oldukça karmaþýk bir takým olaylar süreci sonunda olur. Olayý oldukça basite indirgeyerek anlatalým.
Ergenlik dönemindeki kýzlarýn yumurtalýklarýnda diþi döllenme hücreleri olan "ovumlar" olgunlaþýr.
Ovum cinsel birleþme ile kadýn iç genital organlarýna ulaþan erkek döllenme hücresi (sperm) ile karþýlaþýrsa döllenme (birleþme) oluþur. Bu sýrada bebeðe hazýrlýk olarak rahim (uterus) iç yüzeyinde kan hücrelerini de içeren kalýn bir tabaka oluþur. Döllenen cenin rahim içindeki bu "yuvaya" yerleþir.
Eðer ovum sperm ile karþýlaþmazsa rahimdeki hazýrlýk gereksiz hale gelir ve bu doku adet kanamasý þeklinde vaginadan dökülür.
Menstürüasyon periyodu her ay benzer kanamanýn olmasý ile karakterizedir. Bir kýz çocuðunda menstrüasyonun baþlamasý artýk hamile de kalabileceði anlamýna da gelir.
Menstürasyon periyodu genellikle 2-8 gün sürmekte ve bazen daha sonrasýnda 1-2 gün renksiz bir kanama þeklinde devam edebilmektedir.
Normal menstrüasyon periyodu sýrasýnda yüzmek, ata binmek veya jimnastik yapmak gibi normal aktivitelerinizden vazgeçmenize gerek yoktur. Tam tersine örneðin egzersiz, kramplarýn ve menstürasyona baðlý diðer rahatsýzlýklarýnýzýn azalmasýna yardým edebilir.
Menstrüasyonun baþlangýç döneminde bir çok genç kýz daha sonraki kanamalarýnýn tam zamanýnda olacaðýný düþünebilir, fakat nadiren bu böyle olur.
Ýlk yýl (belki daha uzun süre) içinde adetler takvime uymaz ve bazen 3 hafta gibi kýsa süre içinde bazen ise 6-8 hafta gibi uzun bir sürelerde kanama olabilir. Bir süre sonra siklus düzene girecektir ve kýzlarýn çoðunda her 3-5 haftada bir menstüral kanama olacaktýr. Adetlerin tam olarak düzene girmesi birkaç yýlý bulabilir.
Siklus düzenli hale geldikten sonra da hastalýk, stres, aðýr egzersiz veya yetersiz beslenme gibi durumlarda adetler aksayabilir. Doðal olarak bütün bu nedenlerin yanýnda menstürasyon gecikmelerinde gebelik olabileceði de akla gelmelidir.
Normalde adet dönemleri sýrasýnda ancak 50-100 ml (ortalama 80 ml) kan kaybedilir.
Bazý kiþilerde menstürasyon kanamalarý diðerlerinden daha aðýr ve sancýlý olabilir. Bu durumda hekime baþvurmak gerekebilir.
Menstürasyon periyodu sýrasýnda, öncesinde veya sonrasýnda þu yakýnmalar görülebilir:
Kramplar Karýnda gaz birikmesi Göðüslerde hassasiyet veya þiþkinlik Baþ aðrýsý Kendini kötü hissetme ve huzursuzluk gibi ani duygusal deðiþiklikler Depresyon
Jinekoloða Baþvurulmasý Gereken Durumlar Menstürasyon periyodunda bilinen bir neden olmaksýzýn ani bir deðiþiklik olmasý3-5 gün süren ancak oldukça sancýlý veya pýhtýlý adetlerin olmasý 8-10 günden fazla süren aðýr kanamalarNormal adet harici ara kanamalarýnýn olmasý Menstürasyon baþlangýcýndan sonraki dönemde iki günden fazla süren þiddetli karýn aðrýsý olmasý Gebelik þüphesi
durumlarýnda doktora baþvurulmasý önerilir.