x
Genel Bilgiler
x
x
x
x
x
KADIN YAÞI ve GEBELÝK
Günümüzde kadýnlar evlilik ve gebelik yaþlarýný sürekli olarak ileriye ertelenmektedir.
Gebeliði ertelemenin nedenleri arasýnda;
Öncelikle aile düzenini oluþturmayý istemek,
Kariyer yapmak,
Maddi güvenceyi saðlama kaygýsý,
Özgürlüðüne düþkün olmak,
Zihinsel olarak anneliðe hazýr olduðundan emin olmak gibi nedenler sayýlabilir.
Basýnda gerçek dýþý bir þekilde yardýmcý üreme teknikleri ile ilgili olarak yer alan haberler de ileri yaþlarda gebe kalabilme konusunda kadýnlara güvence oluþturmaktadýr.
Önemli olan kadýnýn saðlýklý bir gebelik ve gebe kalma potansiyeli üzerine, yaþýn etkili olduðunun farkýnda olmasýdýr. Bir kadýn için aslýnda en uygun doðurganlýk yaþý 18-24 yaþlar arasýdýr.
Gebelik yaþý ertelendikçe kýsýrlýk problemleri artmakta, gebelik süreci zorlaþmakta, gebelik ve doðumun komplikasyonlarý artmaktadýr.
Bu bölüm iki ayrý isim altýnda incelenmiþtir:
Ýleri yaþýn "doðurganlýk (hamile kalabilme)" üzerine etkileri
Ýleri yaþýn "gebelik" üzerine etkileri
ÝLERÝ YAÞIN DOÐURGANLIK (FERTÝLÝTE) ÜZERÝNE ETKÝLERÝ
Týbbi literatürde kadýnlarda hamile kalabilme ve doðurganlýk "fertilite" terimi ile özdeþtir. Erkeklerde de "gebe býrakabilme" anlamýnda yine ayný terim (fertilite) kullanýlmaktadýr.
Biyolojik nedenlerden dolayý ileri yaþlarla birilikte hamilelik oranlarý (doðurganlýk, fertilite) azalýr. Otuz yaþ altýnda herhangi bir ayda gebe kalabilme þansý % 20 iken, 40 yaþ üzerinde bu þans yalnýzca % 5 olarak öngörülmektedir.
Tüp bebek gibi ileri infertilite tedavilerinde dahi 40 yaþ üzerinde gebe kalma þansý azalýrken, düþük ve anomalili bebek þansý artmaktadýr.
Doðurganlýkta olan bu deðiþiklikler; içinde bulunulan saðlýk durumu, yumurtlama fonksiyonunda oluþan deðiþiklikler ve yumurtalýktan atýlan yumurtanýn yapýsýndaki deðiþiklikler ile açýklanabilir.
Ayrýca kýrk yaþýna gelene kadar bir çok kadýnýn baþýndan doðurganlýðýný etkileyebilecek, kadýnlýk organlarý ile ilgili enfeksiyon, dýþ gebelik, appendisit, endometriosis ya da cerrahi müdahale geçebilmektedir.
Çocuk sahibi olmak isteyen çiftlerde infertilite tetkiklerine 1 yýl baþarýsýzlýktan sonra baþlanýrken, kadýnýn yaþý 40’ýn üzerinde ise bu süre 6 ay olmalýdýr.
Yaþlanmanýn Erkek Fertilitesi Üzerine Etkileri
Yaþlanma yalnýzca kadýnlarý etkilemez. Erkeklerdeki andropoz durumu, kadýnlardaki menopoz gibi olmamakla birlikte, seksüel fonksiyonlar ve gebelik oluþturma (fertilite) kabiliyetinde yaþlanma ile birlikte deðiþiklikler meydana gelir.
Erkeklerde andropoz ve yaþlanma ile birlikte testisler çok hafif bir þekilde ufalýr ve yumuþar. Sperm þekli ve hareketliliði de azalma eðilimindedir. Bu deðiþikliklere raðmen erkekler ileri yaþlarda dahi çocuk sahibi olabilme açýsýndan þanslýdýrlar.
Sýklýkla andropoz ve yaþlanma ile birlikte erkeklik hormonu olan "testosteron" düzeylerinde hafif bir azalma meydana gelir ve bu cinsel isteðin (libidonun) azalmasýna neden olabilir.
Ancak; özel bir saðlýk problemi olmayan bir çok erkeðin, yaþlanma ile birlikte cinsel yaþamýnda belirgin bir deðiþiklik olmaz ve fertiliteleri azalmakla birlikte ömür boyunca devam edicidir.
Yaþla Birlikte Gelen Kadýn Yumurtalýklarýndaki Deðiþiklikler
Beyinde bulunan hipotalamus ve hipofiz gibi yapýlar yumurtlamayý ve adet düzenini salgýladýklarý FSH ve LH gibi hormonlarla yönetirler. Kadýnlarýn çoðu ilk adet gördükleri dönemde (puberte) yumurtalýklarýnda toplam 300.000 yumurta hücresine sahiptirler.
Her adet döneminde olgunlaþarak gebelik oluþturmak üzere atýlan tek yumurta hücresi, birlikte geliþmeye baþladýðý 500 - 1000 yumurta arasýndan seçilmektedir. Geri kalan yumurtalar ise kendi kendilerine ve nedeni tam olarak bilinmeyen bazý mekanizmalar ile imha olmaktadýr (=apoptozis).
Menopoz dönemine yaklaþan bir kadýnýn yumurtalýklarýnda yalnýzca birkaç bin yumurta hücresi kalmýþtýr. Bu yumurta hücreleri ise genelde FSH ve LH hormonlarýna istendiði gibi yanýt vermezler ve beyindeki yapýlar kontrolü saðlamak için bu hormonlarýn kandaki düzeylerini arttýrýrlar.
Adetin 3. gününde FSH düzeylerinde yükseklik saptanmasý yumurta hücresindeki kalitesizliðinde indirekt bir iþaretidir.
FSH ve LH’ a azalan yumurtalýk cevabý ile birlikte, yumurtalýklardan salgýlanan östrojen ve progesteron hormonlarýnýn da seviyeleri düþer. Adetler arasýndaki süre kýsalabilir ve yumurtlamalar oluþmayarak adetlerde sekmeler görülebilir.
Yaþla Birlikte Gelen Yumurta Hücresindeki Deðiþiklikler
Yaþlanan kadýn ile birlikte "yumurta kalitesi" düþer, bu da sperm tarafýndan döllenme kabiliyetlerinin azalmasýna neden olur. Bu yumurtalarýn döllenmesi durumunda genetik bozukluklar açýsýndan daha fazla risk söz konusudur.
Örneðin, Down Sendromu (21. kromozomun iki yerine üç tane olmasý, mongol bebek) yaþlý kadýnlarýn çocuklarýnda daha sýk görülür. Mongolizm (Down sendromu) görülme sýklýðý yaþlanmayla paralel bir þekilde artmaktadýr (Aþaðýdaki tablo).
Bu nedenle son yýllarda 35 yaþ üzerindeki tüm gebe anne adaylarý down sendromu açýsýndan yüksek riskli grupta yer almakta ve bu gebelere hamileliklerinin 17-18. haftalarý arasýnda jinekologlarý tarafýndan amniyosentez iþlemi uygulanmaktadýrlar.
Anne Yaþýna Göre Yenidoðanda Kromozomal Anormallik Riski
Anne Yaþý
(yýl) Down Sendromu
Riski Toplam Kromozomal
Anomali Riski
20 1/1667 1/526
25 1/1250 1/476
30 1/952 1/385
35 1/378 1/192
40 1/106 1/66
41 1/82 1/53
42 1/63 1/42
43 1/49 1/33
44 1/38 1/26
45 1/30 1/21
46 1/23 1/16
47 1/18 1/13
48 1/14 1/10
49 1/11 1/8
Genetik problemi olan yumurtanýn döllendikten sonra büyüme ve hayatta kalma þansý çok düþüktür. Bu nedenle de 40 yaþýn üzerinde düþük yapma açýsýndan artmýþ bir risk söz konusudur.
Yaþla Birlikte Artan Düþük Yapma Olasýlýklarý
Anne Yaþý (yýl) Kendiliðinden Düþük (%)
15 - 19 19 9,9
20 - 24 9,5
25 - 29 10
30 - 34 11,7
35 - 39 17,7
40 - 44 33,8
45 ve üstü 53,2
Kýrk yaþ üzerindeki kadýnlarýn gebe kalma þanslarýndaki azalma büyük oranda yumurta hücrelerinde artan kromozomal problemler ile ilgili gözükmektedir.
Yaþlý kadýnlarda, genç kadýnlarýn yumurta hücreleri kullanýlarak yapýlan tüp bebek tedavilerindeki (oosit baðýþý) baþarýnýn, genç kadýnlarýnki ile benzer oranlarda olduðu göstermiþtir. Bu da yaþlý kadýnlarýn gebe kalmasýnýn önündeki en önemli engelin, yumurta hücrelerinde zaman içinde oluþan problemlerin olduðunu doðrulamaktadýr.
Yaþlanma ile yumurta kalitesinde meydana gelen bu bozulmayý önlemek için yapýlabilecek hiçbir þey yoktur.
Ýleri Yaþlarda Ýnfertilite Tedavilerindeki Yaklaþýmlar
Ýleri yaþtaki bir kadýn gebe kalmaya karar verirse ilk yapýlmasý gereken gebelik meydana geldiðinde oluþabilecek týbbi problemlerin ön araþtýrmasýnýn yapýlmasýdýr. Önceden saptanmayan hipertansiyon ya da þeker hastalýðý gibi durumlar gebelik sonrasýnda istenmeyen problemlere neden olabilir.
Bir kadýn 6 - 12 aylýk süre içinde gebe kalamamýþsa, bu konuda tecrübeli bir jinekolog doktor tarafýndan deðerlendirilmelidir. Gerekli ön testlerin tamamlanmasý 1 - 2 ay kadar sürer, uygun tedavi belirlenerek hemen baþlatýlýr.
Alýþýlagelen testlerle birlikte, adetin belli dönemlerinde yapýlan FSH, LH ve östradiol (E2) ölçümleri, yumurtalýklarýn durumu konusunda önemli bilgiler saðlar. Sonuçlar, kadýnýn baþarý þansý konusunda ek bilgiler verir.
Ýleri yaþ grubundaki kadýnlar, genetik problemleri bulunan gebelik þanslarýnýn genç yaþtaki kadýnlara göre daha fazla olduðunu bilmelidirler. Gebe kaldýklarýnda, gebelikte yapýlan amniosentez veya koryon villus örneklemesi gibi giriþimlerle bu durumu ortaya koymak mümkündür.
Tedaviye raðmen sonuç alýnamayan yaþlý infertil kadýnlar için yurt dýþýndaki bazý merkezlerden genç kadýn yumurtalarýnýn satýn alýnmasý bir alternatifken, bu uygulama ülkemizde legal olmadýðýndan evlat edinme düþünülebilir.
Ýleri anne yaþýna sahip gebeler de hamilelik süresince pek çok sýkýntý ile baþ etmek zorunda kalabilirler.
ÝLERÝ YAÞIN GEBELÝK ÜZERÝNE ETKÝLERÝ
Ýleri yaþtaki kadýnlarda hem infertilite ilgili sýkýntýlar artacak hem de gebe kaldýktan sonra gebelik problemleri artacaktýr. Bu problemlerin görülme riski, 35 yaþýndan sonra yaþla orantýlý olarak artmaktadýr.
Tüm insanlarda yaþla birlikte bazý hastalýklarýn görülme sýklýðýnda da artýþ olur. Bu hastalýklar arasýnda en önemlileri ve en sýk görülenleri þeker hastalýðý (diyabet) ve hipertansiyondur.
Diyabet (Þeker Hastalýðý)
Genelde yaþ ile birlikte diyabet görülme sýklýðý artar. Özellikle "tip 2 diabet" adý verilen ve halk arasýnda "yaþa baðlý þeker" olarak bilinen durum gebelikte bazý istenmeyen durumlarý beraberinde getirebilir. Diyabetik anne adaylarý "preeklampsi" denilen gebelik zehirlenmesi açýsýndan diyabetik olmayanlara göre daha yüksek risk altýndadýrlar.
Yine bu anne adaylarýnda düþükler, erken doðum, plasenta problemleri ve ölü doðumlar normalden daha fazla görülür. Diyabetik annelerden doðan bebeklerde yenidoðan döneminde daha fazla probleme rastlanýr.
Gebelik öncesi þeker hastalýðý olmayan ileri yaþtaki anne adaylarý ise "gestasyonel diyabet" adý verilen gebeliðe baðlý þeker hastalýðý açýsýndan dikkatli olmalýdýrlar. Gebelik takibi esnasýnda kan þekeri daha sýk aralýklarla kontrol edilmeli ve tarama testleri mutlaka yapýlmalýdýr.
Gestasyonel diabet tespit edildiðinde çok yüksek bir oranda diyet ile kontrol altýna alýnabilir. %15 vakada ise insülin tedavisi gerekli olur. Gebeliðin sonlanmasý ile birlikte diyabet sorunu da ortadan kalkar. Nadiren gebelik sonrasý diabet kalýcý hal alabilir.
Yüksek Tansiyon (Hipertansiyon)
Yaþla birlikte diabet gibi artan sýklýkta görülen bir diðer durum da hipertansiyon yani "yüksek tansiyon"dur. Gebelik öncesi var olan ya da gebelikte ortaya çýkan yüksek tansiyon ani bebek ölümü, plasentanýn erken ayrýlmasý (ablasyo plasenta) gibi anne ve bebek hayatýný tehlikeye atan sonuçlar doðurabilir.
Yine preeklampsi/eklampsi görülme sýklýðý ve dolayýsý ile kalýcý hasar býrakan sinir sistemi problemleri artar.
Yaþla birlikte kanser de dahil olmak üzere pek çok sistemik hastalýðýn görülme sýklýðý artar. Bu hastalýklar gebeliði olumsuz yönde etkileyebilir ya da tam tersi bu hastalýklar gebelikten olumsuz etkilenebilir. Ýleri yaþtaki gebelerin takibi bu nedenle çok daha dikkatli yapýlmalýdýr.
Yaþlanma ile Gelen Diðer Gebelik Riskleri
Çoðul Gebelik: Anne yaþýnýn artmasý ile birlikte çoðul gebelik þansýnda da artýþ olur.
Düþük: Düþüklerin en önemli nedeni "kromozomal anomaliler" olduðu ve yaþla birlikte bu anomalilerin görülme sýklýðý arttýðý için ileri yaþ anne adaylarýnda düþüðe yaklaþýk dört misli daha fazla rastlanýr.
Anomali (Bebekte sakatlýk): Yaþ ile birlikte özellikle down sendromu baþta olmak üzere kromozomal anomali riski artar. Ancak genetik geçiþ göstermeyen yarýk damak, yarýk dudak gibi þekil anomalilerinin görülme sýklýðýnda artýþ olmaz.
Dýþ gebelik: Yaþ ilerledikçe fark edilmiþ ya da edilmemiþ pelvik enfeksiyon geçirmiþ olma olasýlýðý artar. Her enfeksiyon tüplerde belirli bir miktar hasar býraktýðýndan ve yine yaþla birlikte tüplerin hareket etme potansiyeli azaldýðýndan bu anne adaylarýnda dýþ gebelik daha fazla görülür.
Plasental problemler: Yaþtaki artýþ ile birlikte "plasenta previa" sýklýðý da artar. Dolayýsý ile gebelik ve doðum sonrasý kanama riskleri artmýþtýr.
Geliþme geriliði: Ýleri yaþlarda dolaþým sistemini bozan tansiyon ve þeker hastalýklarý daha sýk görüldüðünden bu annelerin bebeklerinde rahim içi geliþme geriliðine (IUGR) daha sýk rastlanýr.
Erken doðum: Geliþme geriliðine neden olan etkenler erken doðuma da yol açabilir.
Sezaryen: Ýleri yaþ annelerinde komplikasyonlar daha sýk görüldüðünden anne ve bebek hayatýný kurtarmak için yapýlan sezaryen operasyonlarýna 2-3 misli daha fazla gereksinim olur.
Ýleri yaþta gebelik planlanýrken öneriler…
Yüksek tansiyon (hipertansiyon) ve þeker hastalýðý gibi genel saðlýk problemleriniz varsa bunlarýn gebeliðinizden önce kontrol altýna alýnmasý gerekir.
Kilo fazlanýz var ise vermelisiniz; çünkü þiþman (obes) kiþilerin gebeliklerinde problem yaþama þanslarý daha da fazladýr.
Gebelik kararýnýz ile birliktye özellikle folik asit içeren vitamin haplarýný almanýz, bebekte geliþmesi muhtemel sinir sistemi anomalilerinin görülme sýklýðýný azaltacaktýr.
Son olarakta; mutlaka perinataloloji (yüksek riskli gebelikler) konusunda deneyimli bir jinekolog (obstetrisyen) tarafýndan hamilelik izlemlerinize düzenli bir þekilde devam etmeniz önerilir.
Ýleri yaþta anne olma isteði pek çok saðlýk riskini beraberinde getirse de diðer taraftan daha olgun olan kadýnýn 20’li yaþlarýndaki gebelere göre çok daha bilinçli ve bebeðine daha fazla baðlý olma durumu da söz konusudur.