Menapoz  ve Ruhsal Durum

Tüm canlý türleri içerisinde bir tek insanýn diþisine özgü olarak görülen menapoz, kadýnlarda 45-55 yaþ civarýnda izlenen ve o güne kadar adet gören kadýnda, adetin kesilmesiyle baþlayan belirli bir yaþ dönümünü ifade etmek amacýyla kullanýlmaktadýr.

Menapozun Klinik Belirtileri

A.Fizyolojik kökenli belirtiler:  Menapoz döneminde gözlemlenen belirtilerin bir kýsmý daha çok östrojen azalmasýna baðlý olarak ortaya çýkmaktadýr. Bu belirtiler;

Vazomotor Belirtiler: Sýcak basmasý, geceleri daha yoðun olarak ortaya çýkan terleme, çarpýntý, göðüste sýkýþma hissi, kan basýncýnda oynamalar.

Endokrin ve metabolik deðiþiklikler: Vücudun üst kýsmýnda daha fazla olmak üzere kilo alýmý, lokalize þiþmanlýk ya da zayýflamalar, cilt ve meme atrofisi,  osteoporoz, hýrsutizm (kýllanma), senil vajinit.

Aðrý Yakýnmalarý: Migreni taklit eden aðrýlar, yaygýn vücut aðrýlarý.

Cilt belirtileri: Cinsel organlarda daha fazla olmak üzere lokal kaþýntýlar ya da vücutta yaygýn kaþýntýlar, ciltte basmakla oluþan kýzarýklýklar.

Diðer Belirtiler: El ve kollarda uyuþma, hazýmsýzlýk, mide ekþimesi, kabýzlýk, ishal vb.

B. Psikiyatrik belirtiler: Menapoz döneminde izlenen psiþik yakýnmalarýn baþlýcalarý þunlardýr:

Huzursuzluk, iç sýkýntýsý, gerginlik.

Duygulanýmda gerginlik

Uyku bozukluðu, somatizasyon, libido azalmasý

Ender olarak kuþkuculuk, aþýrý kýskançlýk

Nasýl ki Ýnsan biyopsikososyal bir varlýk olarak tanýmlanýyorsa menopoz döneminde ortaya çýkan  psiþik belirtiler de biyolojik, çevresel, ve sosyal boyutlarýn etkileþimiyle  ortaya çýkabilmektedir.

a. Fizyolojik Etkenler:  Psikiyatrik belirtilerle östrojen azalmasý gibi hormonal deðiþimler arasýnda doðrudan bir iliþki yoktur. Genel olarak kabul edilen, fizyolojik etkenlerin daha çok altta yatan psiþik nedenleri maskeleyen ya da kiþinin yakýnmalarýný artýran belirtilerden sorumlu olduklarýdýr.

            Bizim kültürümüzde çok az rastlanmaktaysa da bu dönemin yadsýnmasý ve kiþinin kendisiyle ilgili yaþadýðý güvensizlik duygularýný gidermeye yönelik kendinden küçük kiþilerle duygusal ya da cinsel iliþkiler görülebilmektedir.

            Özellikle daha önceki yaþamýnda beklediði amaçlara eriþememiþ, geriye dönüp baktýðýnda dolu dolu yaþanmýþ bir yaþam gözlenmeyen, üretici olmamýþ ya da geride kalýcý bir þey býrakmamýþ kiþilerde bu dönem daha sorunlu ve korkutucu olmaktadýr. Çünkü kiþi daha önce yapmadýklarýný elde etmek için fýrsatý kalmadýðýný düþünmekte hatta bazý kadýnlarda geçmiþe yönelik kendini suçlayýcý duygularýn ortaya çýkmasýna neden olmaktadýr. Yaþamýný kendisinden çok baþkalarýný mutlu etmeye adamýþ, aþýrý duyarlý, baðýmlý ve aþýrý sorumluluk sahibi kadýnlarda, geçmiþe iliþkin suçlamalar çevresindeki kiþilere de yönelebilmektedir.

            Dýþ çevreyle iliþkileri kýsýtlý olan, ev yaþamý dýþýnda baþka bir etkinliðe katýlmamýþ ya da emekli olup dýþ çevreden koparak ev yaþamýna kapanmýþ kadýnlarda bu dönem daha sýkýntýlý yaþanmaktadýr.

            Daha önce cinsel iliþkisi ya da saðlýklý bir cinsel yaþamý olmamýþ kadýnlarda, menapozun “cinselliðin sona ermesi “ gibi algýlanmasý da  “kaçan son trenin” arkasýndan duyulan hüzün duygularýnýn oluþmasýna yol açmaktadýr.  Bazý kadýnlar  bu dönemde artabilen cinsel istek duygusu, kendi deðer yargýlarýyla örtüþmediði ve onu rahatsýz ettiði için hekime bu duygularýný bastýran bir ilaç için baþvurabilmektedirler.

            Bazý kadýnlar ise yaþamlarýnda çözemedikleri psikolojik sorun ya da çatýþmalarýný hiçbir geçerli neden olmadýðý halde menapoza baðlamaya çalýþýrlar.  Bu tutum bir yerde kadýn tarafýndan yaþanan temel sorunun, eþ ya da çevre tarafýndan kabul edilebilecek biçimde sunumu olarak düþünülebilmektedir.

b. Çevresel Etkenler:Bu noktada en önemli etken yakýn çevre iliþkileridir. Çocuklar büyümüþ ya da evden ayrýlmýþlardýr ve anneye artýk eskisi gibi ihtiyaçlarý kalmamýþtýr. Anne “boþ yuvada” yaþamaktadýr. Diðer taraftan o güne kadar çocuk bakýmý, eðitimi vb. nedenlerle ertelenmiþ eþler arasý sorunlar yeniden gündeme gelmeye baþlamýþ, eski defterler açýlmýþtýr. Bütün bunlar kadýnýn problem alanlarýný geniþletmektedir. Zaten içinde bulunduðu dönem nedeniyle kendisine olan güveni azalmýþ ve eþinin ilgisine her zamankinden fazla gereksinim duyan kadýn bu konuda da beklediðini bulamamaktadýr. Bu dönemde genellikle erkeklerde orta yaþ dönemini yaþamakta, o da kadýndan ilgi beklemektedir. Karþýlýklý beklentilerin yanýtsýz kalmasý,  eþlerin birbirleriyle ilgili hayal kýrýklýðý yaþamalarýna neden olarak aile içi çatýþmalarý alevlendirmektedir. Bir de bunlara eklenen ve erkeðin bazen gerekli özeni göstermeksizin yaptýðý espiri (biz artýk kardeþ gibiyiz vb.)  ya da bastýrýlmýþ öfke duygusuyla ilgili olarak eþine söyleyebileceði sözler (artýk yaþlandýn vb.) kadýnýn kendisini daha kötü hissetmesine neden olabilmektedir.

c. Sosyal Etkenler:Pek çok kültürde kadýnlýk doðurganlýkla eþ tutulmaktadýr. Bu nedenle bu gibi toplumlarda menapoz kadýnlýðýn sonu gibi algýlanabilmektedir.  Bu yaklaþým kadýnýn menapoza bakýþ açýsýný da olumsuz etkilemektedir. Buna karþýn geliþmiþ batý ülkelerindeki kadýnlarýn, bu dönemi doðurganlýðýn sona ermesi nedeniyle “kendilerine daha fazla zaman ayýrabildikleri” bir dönem olarak algýladýklarý görülmektedir. Benzer þekilde bu ülkelerdeki kadýnlarýn entelektüel düzeylerinin yüksek olmasý ve parasal olanaklar, kadýnlarýn baþka alanlara yönelmesine, diðer doyum kaynaklarýnýn artmasýna ve sonuç olarak bu dönemden daha az etkilenmelerine neden olmaktadýr. Toplum içinde menapozun bir  “kayýplar dönemi” gibi olumsuz ve kiþileri korkutucu biçimde ele alýnmasý da kadýnlarýn bu dönemdeki korkularýný artýrmaktadýr.   

 Menapozla Ýlgili Mitler ve Gerçekler

Mit: Mepozdaki kadýn mutsuz ve depresiftir.

Gerçek: Kadýnlarýn pek çoðu menapoza baðlý fiziksel deðiþikliklerle çok iyi baþa çýkabilmektedir. Ciddi ruh saðlýðý problemlerinde artýþ olmamaktadýr. Bazý kadýnlar duygusal sýkýntýlar yaþayabilmektedir ancak bunlar genellikle uyku sorunlarý ya da ateþ basmalarý nedeniyledir.

Mit: Bütün kadýnlar ateþ basmasýndan rahatsýzlýk duymaktadýrlar.

Gerçek: Kadýnlarýn yaklaþýk % 80’i menapoz sýrasýnda hiç ya da sadece hafif düzeyde bu belirtiden rahatsýzlýk duyduklarýný belirtmiþlerdir. Ateþ basmalarý ortaya çýktýðýnda pek çok kiþide hafif düzeydedir ve birkaç ay sonra kaybolmaktadýr. Nadiren iki ya da üç yýldan uzun sürmektedir.

Yapýlan bir çalýþmada, ateþ basmasý duyumsamalarýnýn sadece biyolojik parametrelerce belirlenmediðini gösterilmiþtir. Ateþ basmasý algýsý psikososyal etmenler tarafýndan çerçevelenmiþ görülmektedir. Bazý  kadýnlar için özel iþ koþullarý genellikle bu sýkýntýyý artýrmaktadýr.

Mit: Menapoz cinsel yaþamýn sonudur.

Gerçek: Libido ya da cinsel istek yaþlanma ile birlikte düþebilmektedir ancak pek çok kadýn ileriki yaþlarda da tatmin edici cinsel yaþamdan zevk almaya devam etmektedir. Bazý kadýnlar hamile kalma korkusunun geçmiþte kalmasý  nedeniyle seksi daha eðlenceli bulmaktadýr.

 Duygular ve Menapoz

Menapozal dönem boyunca duygu durum ve duygular yönetimi ele geçirebilmektedir. Bir gün çok iyi hissedilebilirken, ertesi gün alt üst olmuþ ve cesaretsiz hissedilebilmektedir. Umutsuzluða kapýlmamalýdýr. Hormon dalgalanmalarýna baðlý duygu durum deðiþiklikleri geçicidir ve bunlarý daha hafif atlatmanýn yollarý bulunmaktadýr.

Menapoz süresindeki duygusal dalgalanmalarýn beþ nedeni

Kadýnlarýn çoðunluðu menapoz sürecini sorunsuz geçirmesine karþýn duygularýn yönetimi ele geçirdiði kadýnlarda bulunmaktadýr. Eðer kendinizi daha üzgün, daha  gergin hissediyor, duygusal deðiþimleri tahmin edemiyor ve kaygý yaþýyorsanýz menapoz sýkýntýlarýnýzýn kaynaðý olabilecek beþ neden bulunmaktadýr.

1.“Hasas Tip”lerden Olabilirsiniz

Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte bazý kadýnlar hormon düzeylerindeki deðiþikliklere daha duyarlýlardýr. Eðer adet öncesi dönemde duygu durum deðiþikliklerine eðilim, doðum sonrasý depresyon ya da hamilelik sýrasýnda aþýrý derecede duygusallýk olduysa bu duyarlý tiplerden biri olabilirsiniz. Bu ruh hallerinin arkasýnda yatan nedenlerden biride hormonlardýr.

2. Kaliteli Uyku Uyumamak

Herhangi bir nedenle geceleri yeterince derin  uyku uyuyamýyorsanýz, bu sizi gergin ve kaygýlý yapacaktýr. Eðer gece terlemeleriniz oluyorsa (orta derecede olsa bile) uykunuzu etkileyebilecektir ve derin uyku gün boyunca dengede kalmanýzý saðlayacaktýr. Horlama uyku apnesinin belirtilerinden biridir ve gün boyu dengede kalmak için ihtiyaç duyulan derin uykuyu alamama nedenlerinden biridir. Sürekli endiþeli olmak da dinlenmeyi berbat eden þeylerden biridir. Eðer bunlardan biri sizde varsa doktorunuzla görüþün ve birlikte taný ve çözüm yolarýný araþtýrýn. Bedeniniz (ve beyniniz) uykuya hasretken pozitif olmanýz zordur.

3. Geçimiþte Depresyon Geçirmiþ Olmak 

Depresyon öyküsü olan kadýnlar daha büyük bir olasýlýkla  menapoz sýrasýnda duygu durum problemleri yaþayacaklardýr. Eðer daha önce antidepresan kullandýysanýz ya da majör depresyon tanýsý aldýysanýz menapoz döneminde bunlarla uðraþmanýz gerekebileceðinin farkýnda olmanýz önemlidir. Ýlk olarak, duygu durum kaymalarýnýn ilk iþaretini fark ettiðinizde doktorunuzla ilave destek ya da tedaviye ihtiyacýnýz olup olmadýðýný konuþmalýsýnýz. Depresyona erken müdahale, yaþamýnýzý ve iliþkilerinizi daha az etkileyecektir. Yaþamdan yeterince zevk almýyorsanýz, mutsuzsanýz, gergin ya da kaygýlýysanýz güvenebileceðiniz bir uzmanla baþvurma zamanýdýr.

4. Yaþamda Çok Fazla Deðiþim Olmasý

Yaþamýn bir parçasý olarak deðiþim bazen harikadýr. Ancak bunlar stresli ve yaþamýnýzda büyük deðiþiklikler yaratýyorsa duygu durumunuzu etkileyebilecektir. Yeni bir iþ, taþýnma, medeni durumunda deðiþme, çocuklarýn evden ayrýlmasý, aile bireylerinin hastalýklarý gibi deðiþiklikler genellikle orta yaþ civarýnda olmakta ve bunlardan herhangi birisi kiþinin sýnýrlarýný zorlayabilmektedir. Eðer yaþam koþullarý nedeniyle üzgün, sinirli, saplantýlý, endiþeliyseniz ve uykusuzluk yaþýyorsanýz, bu deðiþimlerle baþa çýkmanýz daha zor olacaktýr. Stresi azaltmak ve yaþamýnýzla ilgili saðlýklý kararlar vermek size yardýmcý olacaktýr. Süper kadýn olmaya çalýþmayýn. Ýnsanlara size yardýmcý olmalarý için izin vermek ve anlamlý destekler almak olumsuz duygularýn hafiflemesini saðlayacaktýr.

5. Tutumlarýnýz

Kýrklý yaþlara gelene kadar, yaþlý kadýnlar ve onlarýn neler hissettiði konusunda düþünmemiþ olabilirsiniz. Ancak kendinizi orta yaþlarýn baþýnda görmeye baþladýðýnýzda, yaþlanmayla ve özellikle yaþlý bir kadýn olma ilgili tutumlarýnýzla yüz yüze gelirsiniz. Eðer yaþlanma konusunda kendinizi umutsuz, üzgün ve kýzgýn hissediyorsanýz, duygu durumunuz yaþamýnýzýn diðer alanlarýný da araþtýrmaya baþlayacaktýr. Yaþlanmaya karþý olan gerçek üzüntü ve tepkilerinizi  menapoza baðlayarak onu suçlayabilirsiniz. Orta yaþla ilgili neler hissettiðiniz konusunda kendinizi dürüstçe inceleyin. Eðer incelemeye karþý  sabýrsýzlýk ya da bir direnç gösterirseniz, kýrk yaþ üstü olmanýn ne anlama geldiði konusundaki bakýþýnýzý yeniden gözden geçirmeniz yararlý olacaktýr. Menapoz ancak bunu görebildiðinizde pek çok güzel olasýlýðý yaþama zamanýdýr. 

Kaynaklar

Iþýk E: Psikiyatrik yönden menopoz. S Özkan, M Özkan(Eds): Konsültasyon-Liyezon Psikiyatrisi 1996-1997’de, birinci baský, Ýstanbul, 1997. 

Özkan S: Psikiyatrik Týp: Konsültasyon-Liyezon Psikiyatrisi. Birinci baský, Ýstanbul, Roche, 1993. 

Evlice, Y. E., Tamam L.,Karataþ G., Menapoz ve Tedavi Sürecinde Ortaya Çýkan Sorunlar. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 2002:3:108-112. 

 Daniel B., Jacop L., Amos P., Dov S., Eyal N., Galit, B., Roberto M. Psychological Distress Arounud Menopause. Psychosomatics 42;3. May-June 2001.

Reynolds, F. Distress and coping with hot fushes at work; implications for counsellors in occupational setting Psychology Quarterly, 1999: 12(4), 353-361 

Mood, Emeotions and Meenopause.  Eriþim: http://menopause.about.com/od/moodandmenopause/Mood_emotions_and_menopause.htmEriþim tarihi: 29.9.2010

Menopause: Myths and Realities. Eriþim: http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:jGLUa1df1nwJ:www.jos-health-network.150m.com/menopause.html+menopouse+disstres&cd=39&hl=tr&ct=clnk&gl=tr&lr=lang_en%7Clang_tr  Eriþim tarihi: 29.9.2010