Yorgunluk, günümüzde batý insanýnýn en çok þikayet ettiði konularýn baþýnda gelmektedir. Ýnsanlarýn en az %20’lik bir kýsmý yorgunluðu, yaþamlarýndaki önemli bir sorun olarak görmektedirler. Yapýlan çeþitli çalýþmalarda, genel populasyonun yaklaþýk yarýsýnýn yorgunluk bildirdiði bulunmuþtur. Ancak Kronik yorgunluk sendromu (KYS) basit bir dinlenme eksikliði deðildir.

KYS çok sayýda romatolojik, infeksiyöz ve nöropsikiyatrik semptomlarla birlikte en az 6 ay süren, ciddi zararlar verici, yorgunlukla karakterize bir durumdur. KYS pek çok insan tarafýndan bilinmeyen bir hastalýktýr. Ayrýca teþhisi  zor bir hastalýk olduðu için de  milyonlarca insan sessizce bu sorunu çekmekte olabilirler.

Týp dilinde “Stres Cevabý Disregülasyon Bozukluðu”, “Canlý Cenaze Sendromu” ya da  “Kronik Yorgunluk Sendromu” terimi bugün modern týptaki yerini almýþtýr. Muhtemelen 21. yüzyýlýn yeni ve yaygýn bir hastalýðý olacaktýr.

 KYS’nin yaygýnlýðýyla ilgili tahminler, hangi tanýmlamanýn kullanýldýðýna baðlý olarak deðiþmektedir. Genel eriþkin populasyonda KYS yaygýnlýðýyla ilgili tahminler %0,007-%2,8 arasýndadýr. Birinci basamak ve genel pratikte %0,006-%3 arasýnda olduðu bildirilmektedir. Çocuk ve ergenlerde de KYS görülebilir, fakat belirgin derecede düþük orandadýr. Genç, beyaz ve baþarýlý kadýnlarý öncelikli olarak etkilediði saptanmýþtýr. KYS tanýsý alan hastalarýn çoðu 30-40 yaþlarý arasýndadýr. Ayrýca A tipi kiþilik özellikleri gösterenler, doktorlar baþta olmak üzere saðlýk çalýþanlarý ve sorumluluðu fazla olan yönetici kadrosundakilerde fazla görüldüðü bildirilmektedir. Yapýlan araþtýrmalara göre en çok sonbahar aylarýnda ortaya çýkmaktadýr.

1994 yýlýnda olgu tanýmlamalarýnýn yeniden gözden geçirilmesiyle, günümüze daha uygun ve geniþ kullaným alaný sunan tanýmlamalar yapýlmýþtýr. Bu tanýmlama þu þekildedir.

Kiþinin aktivite düzeylerini belirgin olarak azaltan ýsrarlý yorgunluðun  en az 6 ay sürmesini gerekir.

Bu 6 aylýk süre boyunca,

 hafýza ve konsantrasyon kaybý,

boðaz aðrýsý,

hassas lenf nodlarý,

aðrýyan ve katý kaslar,

birçok eklemde aðrý,

yeni baþ aðrýsý,

rahatlatmayan uyku,

egzersiz sonrasý aðrý belirtilerinden

en az 4’ünün bulunmasý gerekir.

Yeme bozukluklarý,  depresyon gibi duygudurum bozukluklarý ve madde kullanýmý gibi týbbi nedenlerle  açýklanabilen uzamýþ yorgunluk, KYS tanýmlamasýnýn dýþýnda tutulmaktadýr. Yorgunluk þiddetini ve kriter sayýsýný tam karþýlamayan hastalarda, idiopatik kronik yorgunluk tanýmlamasý kullanýlabilmektedir.

Hastalýk öncesi genellikle  iyi bir fiziksel hastalýk ve tipik olarak grip benzeri bir durumla ani baþlangýç bildirilmektedir. Sonuç olarak KYS önemli iþlevsel bozukluklara neden olmaktadýr. Hemen hemen tüm KYS hastalarý, hastalýðýn istenmeyen diðer sonuçlarýna ek olarak sosyal iliþkilerden geri çekilme hissinden söz etmektedirler. KYS olan  hastalarýnýn 1/3’ü hiç çalýþmazken, 1/3’ ünün de yarým gün çalýþtýðý gözlenmiþtir. Topluma dayalý yapýlan çalýþmalarýn sonuçlarý, kadýn ve çalýþmayan kiþilerin, erkek , beyaz ve çalýþan kiþilere göre daha fazla iþlevsel bozukluk  ve semptom þiddetine sahip olabileceðini desteklemektedir.

KYS’nun  adýndan da anlaþýlacaðý gibi, yorgunluk bu sendrom için ana belirtidir. KYS fiziksel, duygusal ve zihinsel bulgu ve belirtileri içerir. Bu hastalýða yakalananlarýn genellikle getirdikleri yakýnmalar þu þekildedir:

A.  Fiziksel tükenmiþlik belirtileri:

Baþka bir nedene baðlý olmayan ve istirahatle geçmeyen, 6 aydan uzun süren, ortalama günlük aktiviteyi en azýndan %50 azaltacak derecede, yatak istirahati ile düzelmeyen, sürekli veya tekrarlayýcý fizik ve ruhsal bitkinlik ve tükenme hissi,

Güçsüzlük ve daha önce tolere edilebilen egzersizden sonra uzun süreli yani 24 saatten fazla bitkinlik,

Enerji kaybý,

Yýpranma,

Hastalýklara daha hassas olma,

Baþ aðrýlarý,

Bulantý,

Kas kramplarý ve miyaljiler,

Bel aðrýsý,

Denge kaybý,

Hazým sorunlarý,

Uyku bozukluklarý,

Çabuk yorulma,

Hafif ateþ veya üþüme,

Boðaz aðrýsý,

Boyunda aðrýlý lenf nodlarý,

Açýklanamayan genelleþmiþ kas zayýflýðý,

Kaslarda katýlaþma,

Gezici eklem aðrýlarý,

Farenjit,

Bazý hastalarda gribal enfeksiyon benzeri semptomlar.

B.Duygusal tükenmiþlik bulgularý:

Fotofobi,

Düþünmede zorluk,

Gözlerinin önünde beneklerin uçtuðu hissi,

Depresif duygulaným,

Desteksiz ve güvensiz hissetme,

Ümitsizlik,

Kerpetenle ensenin sýkýldýðý hissi,

Unutkanlýk,

Evde-iþte gerilim ve tartýþma artýþý,

Kýzgýnlýk,

Net görememe,

Mide ve baðýrsak sisteminde problemler,

Sabýrsýzlýk,

Huzursuzluk,

Nezaket, saygý ve arkadaþlýk gibi pozitif duygulanýmlarda azalma.

C.Zihinsel tükenmiþlik bulgularý:

Doyumsuzluk,

Kendine, iþine ve genel olarak yaþama karþý negatif tutumlar,

Ýþi býrakma,

Hafýza ve konsantrasyonda problemler,

Ýþi savsaklama.

KYS’nin patofizyolojisi ile ilgili çeþitli çalýþmalar yapýlmýþtýr. Uzamýþ yorgunluk ve KYS ile ilgili aile ve ikiz çalýþmalarýnýn sonuçlarý bu hastalýklarýn ailesel olabileceðini ve genetik etkenlerin önemini vurgulamýþtýr. Yorgunluk, dikkat, hafýza ve konsantrasyonda azalma ve baþ aðrýsýný içeren kronik yorgunluk sendromu semptomlarý, bu sendromun patogenezinde Santral Sinir Sistemi (SSS) bozukluklarýnýn olabileceðini düþündürmüþtür. KYS’unda nöroendokrin etmenleri inceleyen çalýþmalarda, hipotalamustaki azalmýþ kortikotropin salgýlayan hormon üretimi ile tutarlý olarak endokrin fonksiyonunda bozukluklar bildirilmiþtir. Amerikalý bir araþtýrmacý, virüslerin, bakterilerden gen çalarak yeni patojenlere (hastalýk yapýcý organizma) dönüþebildiklerini öne sürmüþtür.

KYS için tanýmlanmýþ uygun fizyolojik marker ve fizik bulgu tanýmlanmadýðýndan, bazý araþtýrmacýlar KYS’nun birincil olarak psikiyatrik bozukluk olduðunu savunmuþlardýr. KYS’lu kiþilerde o anda ya da yaþam boyu artmýþ Duygudurum Bozukluklarý özellikle Majör Depresyon prevalansý bulunmaktadýr. Yaygýn Anksiyete Bozukluðu ve Somatoform Bozukluk KYS’li grupta genel popülasyondan daha fazla oranda bulunmaktadýr.

Günümüze kadar KYS için taný koydurucu sensitif ve spesifik bir test yoktur. Kronik yorgun hastalarýn klinik deðerlendirmesi yorgunluðun altýnda yatan týbbi ve psikiyatrik nedenlerin araþtýrmasýný amaçlamaktadýr.

Spesifik olarak düzenlenmiþ egzersiz programlarý ve biliþsel davranýþçý tedavi gibi nonfarmakolojik tedaviler KYS sonuçlarýnda iyileþme vaat etmektedir. Bunlarýn kullanýmý KYS semptomlarýnýn sürmesinde biliþsel ve davranýþsal faktörlerin rol oynadýðýný destekleyen çalýþmalara dayanmaktadýr. Bu iliþkide depresyon, kronik sýrt ve göðüs aðrýsý gibi durumlarýn tedavisinde biliþsel davranýþçý tedaviler aktiviteyi artýrýp, etkili yöntemleri öðretebilir. KYS’nun biliþsel davranýþçý tedavisi ile ilgili erken çalýþmalar karmaþýk sonuçlara sahipken, daha yeni ve kontrollü çalýþmalar 13-16 seans biliþsel davranýþçý tedavi alan hastalarýn %70’ den fazlasýnda KYS’nin fiziksel ve diðer belirtilerinde azalma bulmuþlardýr. Görüþme ve önerilerde bulunma bile KYS tedavisinde ve birincil bakýmda yararlý olabilmektedir.

Flexibilite ve relaksasyonla karþýlaþtýrýldýðýnda düzenli aerobik egzersizlerin yorgunluk, iþlevsel durum ve saðlýkta önemli iyileþme saðladýðý bildirilmiþtir. Yorgunluða karþý egzersiz fikri baþta ters görülebilir ancak uzmanlar sürekli yorgunluk çeken kiþilerin egzersiz ile gerek dayanýklýlýklarýný gerek baðýþýk sistemlerini geliþtirebileceklerini belirtmektedirler.

     KYS tedavisinde sonuçlarý bilinmeyen tamamlatýcý tedaviler de kullanýlmaktadýr. Bunlar; multivitaminler, enerji vericiler, bitkisel tedaviler ve özel diyetlerdir.

Vitamin C, baðýþýklýk sistemini güçlendiren önemli bir antioksidandýr. Stresli durumlarda veya hastalýk durumunda baðýþýklýk sisteminin düzgün fonksiyonlarý için gereken Vitamin C miktarý artýrmaktadýr. Ayrýca  C vitamini saðlýklý adrenal fonksiyonlar için de gereklidir, bu fonksiyonlar özellikle stresli durumlarla baþa çýkabilmek için gereklidir.

 Magnezyum enerji üretimi, protein sentezi ve hücresel bölünme için gerekli olan çok önemli bir mineraldir. Günümüzde pek çok insanda magnezyum eksikliði görülmektedir.

Demir eksikliði de anemi ve kronik yorgunluða yol açan önemli bir etmendir.

Vitamin B-kompleks ailesi B6, B12 ve folik asidi de içeren 11 B Vitamininden oluþmaktadýr.  B6 vitamini eksikliði de demir gibi anemi ve kronik yorgunluk ile baðýntýlýdýr.  B12 vitamini eksikliði ise homosistein seviyelerinin artmasýna yol açmaktadýr. Yüksek homosistein seviyesi kalp hastalýklarýna yakalanma riskinin artmasý anlamýna gelmektedir. Bunun yanýnda KYS hastalarýnda homosistein seviyelerini yüksek, B kompleks vitamin seviyelerinin ise normalden düþük olduðu bulunmuþtur.

Vitamin E çok önemli bir antioksidan koruyucu olarak hücreleri toksinlerden ve serbest radikallerden korumaktadýr.

Potasyum eksikliði yorgunluk ve kas zayýflýðýna yol açmaktadýr. Bazý KYS hastalarýnda potasyum enerjinin artmasýný saðlayabilmektedir.

NADH: Özellikle depresyon ile birlikte olan yorgunluk olgularýnda iyi sonuç alýnan bir doðal destektir.

Coenzyme-Q10: Uygun dozlarda hücrenin enerji üretim merkezleri olan mitokondride enerji üretimini arttýrarak yorgunluðu azaltmaktadýr.

Siberian Ginsengi: Enerji verici etkileri nedeniyle çok yaygýn kullanýlan bir bitkisel destektir.

Liquorice: Meyan kökü ekstrelerinin yorgunluk desteði olarak kullanýmý çok eskidir. Böbrek üstü bezini destekler. Hipertansiyon sorunu olanlarýn dikkatle kullanmalarý gerekir. Glycyrrhizin aktif maddesi su ve tuz tutucu etki gösterir.

St. John’s Wort: Özellikle anksiyete ve depresyon ile birlikte olan yorgunluk sorunlarýnda iyi sonuç alýnabilir. Hypericin aktif maddesi ile çok yararlý bir bitkisel destektir.

Echinacea ve Astragalus: Uzun süreli yorgunluk sorunu olanlarda özellikle baðýþýklýk sistemi sorunlarýnýn eþlik ettiði gözlenirse bu iki bitkisel destekten yararlanýlabilir.

Bu tedavilerin etkinliðini araþtýrmak için yapýlmýþ kontrollü çalýþmalar hemen hemen hiç yoktur. Sadece randomize, çift kör plasebo kontrollü çalýþmada magnezyum sülfa’ýn saðlýk üzerine ve KYS’unda iþlevsellik üzerine pozitif etki gösteren bir madde olduðu bulunmuþtur.

Artýk çoðumuz tarafýndan bilindiði gibi yorgunluk ve halsizlikten þikayetçi olan kiþiler için en iyi seçimler sebze, meyve, baklagiller, fýndýk ve deniz ürünleri aðýrlýklý beslenmektir. Bunun yanýnda yaðlý süt ürünleri, kýrmýzý et, alkol, þeker ve kafeinli içecekleri sindirebilmek daha zordur, dolayýsýyla önerilmemektedirler.

Yorgunluk ile baþa çýkmak için en önemli etkenlerden biri ise stresi azaltmaktýr. Bu amaçla rahatlatýcý müzikler, yoga, meditasyon, pozitif imajinasyon gibi teknikler kullanýlmaktadýr.

KYS’un prognozu konusunda yapýlan uzunlamasýna çalýþmalar, KYS’unun %17-64’ünde iyileþme, %10’undan azýnda tam düzelme, %10-20’ sinde kötüleþme göstermiþtir.  Ýleri yaþ , uzun hastalýk süresi, yorgunluk þiddeti, komorbid psikiyatrik hastalýk kötü prognoz için risk faktörüdür.

 

 KAYNAKÇA

Karataþ, G. (2003). Kronik yorgunluk Sendromu. Eriþim:www. Lokman.cu.edu.tr/

Psikiyatri/egitim/abdprog/2003-abd-kronikyorgunluk.pdf.

Özeral, H. Ý. (1994). Kronik yorgunluk sendromu. Güncek kavramlar. Turgut Özal

Týp Merkezi Dergisi, 1(2), 167-174.

Sayar, K. (2002). Týbben açýklanamayan belirtiler. Türk Psikiyatri Dergisi, 2002, 13(3), 222-231.

Yorgunluk. Eriþim: www. solgar.com.tr/arastýrmalar.asp?action: Showprodcuct&product_id=14.

Kronik yorgunluk sendromu. Eriþim:www.yaþamdersleri.com/yazar.asp?nick=Hipokrat

Dinlenmeye vakit ayýrýn. Eriþim:www.dentalgazete.com/kritik.asp