Genel Bilgiler
Depresyon, toplum ve bireyler tarafýndan bir hastalýk olarak algýlanmaktadýr. Sonuçlar açýsýndan bu þekilde deðerlendirme doðru olabilir. Ortaya çýkmasýndan itibaren, tabi ki bu þekilde deðerlendirilebilecek unsurlar yaþanýr. Ancak, daha geniþ bir açýdan bakýldýðýnda, kiþinin yaþama karþý bakýþ açýsý, duruþu ve deðerlendirmesinde, problemleriyle eskiden olduðu gibi baþ edemeyiþi,ile baðlantýlandýrmak mümkündür. Özellikle, bu hayata bakýþ açýsý ve duruþu, yaþama ait olumsuzluklar tam olarak belirginleþmeden bireyin bu durumun farkýna vararak, saðlýklý baþ etme yollarýna yönelmesi, çok þeyi deðiþtirebilir. Burada, kiþinin, kendisinin dýþýndaki yakýn çevresindekilerin de, kiþiye yaklaþýmý çok önemlidir. Çevresinin destekleyici ve çözümcül yaklaþýmý bu anlamda birey için çok þeyi deðiþtirebilir. Kiþi bir þekilde bu noktayý kaçýrdýðýnda veya çevresinden yeterli ve doðru desteði bulamadýðýnda depresyon sürecinin baþlamasý kaçýnýlmazdýr.
Depresyon tanýsý konulan kiþide hem davranýþsal, hem de duygulaným anlamýnda pek çok deðiþiklik olur. Öncelikle kiþinin hemen her konudaki algýlamalarýnda deðiþiklik olur. Depresif kiþi kendine güvensizlik yaþar, kendine yönelik özgüveni sarsýlmýþtýr. Umutsuzluk ve çaresizlik duygularý yoðunlaþmýþtýr. Kiþi adeta kendini cezalandýrýrcasýna hayattan kaçma eðilimi gösterir. Her türlü aktiviteye karþý inatçý bir isteksizlik hali hakimdir. Yaþamýndaki tüm ilgilerinden ve hatta tüm bireysel sorumluluklarýndan uzaklaþýrlar. Adeta kendilerine o güne kadarki davranýþlarýný yapmalarýný saðlayan düþünce sisteminden çok farklý bir düþünce sistemleri oluþmuþ gibi, o güne kadar ki hemen tüm önceliklerinden vazgeçmiþ bir görüntü sergilerler.
Depresyon yaþayan kiþide ki bu duygu-durumun ortaya çýkýþý, bazen kendisi için çok önemli olduðunu düþündüðü bir olaydan sonra baþlayabilir. Burada kiþi için önem arz eden olaylar dendiðinde, bu olaylarýn bazýlarý herkes için çok önemli olarak algýlanabilecek boyutta olabilirken, bazý olaylarda sadece kendisi için o derece önem taþýyan nitelikte olabilir. Kiþi için yaþanan bir hayal kýrýklýðý, yakýn çevreden sevilen birinin kaybý, bunlar arasýnda sayýlabilir.
Deptesif sürecin zaman zaman da deðiþik bir form olarak, gerçek bir kayýp veya önemli bir durum olmadan da ortaya çýkabildiði gözlemlenebilir. Yukarýda bahsedildiði gibi, o kiþi için büyük önem taþýyorsa, bu kiþilerde depresyon, tetikleyici bir olayla birlikte geliþebilmektedir. Kiþinin birey olarak, kendisi için çok fazla önem taþýyan bir idealin veya gerçekleþtirmek istediði bir düþüncenin ya da hedefin, olasýlýk olarak ortadan kalkmasýyla birlikte depresyon geliþmiþ olabilir.
Depresyonun ortaya çýkýþý, her zaman ayný þartlarda veya ayný türdeki bir durumu yaþayan tüm kiþilerde ortaya çýkmayabilir. Böyle durumlarda depresif sürecin baþlamasýnda “o bireyin” kiþilik özellikleri önem kazanýr. Yani, bireyin kiþilik özelliklerine baðlý olarak, farklý belirtiler farklý düzeylerde ortaya çýkabilir. Ayný türdeki yaþantýlarýn her kiþide ayný türde davranýþlarý ortaya çýkarmayýþýnýn nedeni, kiþilerin geçmiþteki yaþam olaylarýnda geliþtirdikleri ve kullandýklarý donanýmlarý ile de yakýndan ilgilidir.
Depresyonun farklý bir formu da aslýnda son derece mutlu bir olaydan sonra ortaya çýkar. Burada bahsedilen form, hamile kadýnlarýn hamilelik ve doðum sonrasý yaþadýklarý, hamilelik ve doðum sonrasý depresyonudur.
Hamilelik depresyonu, bilinen depresyon gibi bir duygu-durum bozukluðu olarak kabul edilir. Hamilelik sürecindeki vücutta oluþan hormonal deðiþimler, hamile kadýnýn beynindeki depresyon ve anskiyete(sýkýntý) ile direkt olarak baðlantýsý bulunan kimyasallarý etkileme potansiyeline sahiptir. Ýstenilen de olsa, hamilelik gibi zor yaþam olaylarý da, bu deðiþimleri tetikleyerek, hamile kadýnýn depresyon yaþantýsýna girmesi ile sonuçlanabilir.
Doðum sonrasý depresyonun bulgularý da diðer kadýnlardaki depresyondan farklý deðildir. Doðum sonrasý depresyonunda, kadýnýn ailesine karþý sevgisizlik ve bebeðine karþýt duygular hissetmesi genellikle daha ön plandadýr. Diðer belirtiler, duygu-durumun depresif olmasý, sosyal ilginin azlýðý, iþtahsýzlýk, yorgunluk, uyku bozukluklarý, bebeðin bakýmýnda sorun yaþanmasý, suçluluk duygusu, özgüvende azalma, konsantrasyon güçlüðü, gibi bir takým belirtiler sayýlabilir. Bu süreç, genellikle doðumdan sonraki 2-8. haftalar içinde baþlar ve en az 2 hafta en çok 1 yýl kadar sürer. Bu süreçte terapötik yardým almayan kadýnlarda 3 ay-1 yýl arasýnda kendiliðinden düzelir. Bu düzelmede hýzlý fizyolojik deðiþikliklerin rolü olabilir, ancak bu düzelmeyi saðlayan unsurun neden olduðu yoruma açýktýr. Bu konuda net bir bilgi yoktur.
Bununla birlikte bazý risk unsurlarýný taþýdýðý bilinen kadýnlarda doðum sonrasý depresyon daha sýk görülebilmektedir. Bu risk etmenleri arasýnda, kadýnýn ya da eþinin ekonomik sýkýntýlarý, çevrelerinden yeterli sosyal desteðin olmamasý, çiftin evlilikle ilgili sorunlarýnýn olmasý, stres yaratacak yaþamsal olaylar, istenmeyen veya planlý olmayan gebelik, kadýnýn daha önceki gebeliklerinde depresyon geçirmesi, daha önce yaþanmýþ olumsuz gebelik ve doðum deneyimleri, bebeðin bakým ile ilgili duyulan kaygýlar bunlar arasýnda sayýlabilir..
Depresyon süreci baþladýktan sonra, yukarýda bahsedildiði gibi, kiþinin kendine yönelik algýlarýnýn farklýlaþmasý türündeki psikolojik belirtilerin yaný sýra, vücutta fizyolojik bazý deðiþiklikler de ortaya çýkmaya baþlar. Bunlarýn dýþýnda, depresyonun asýl belirtilerinin haricinde, ikincil (sekonder) bazý belirtiler de ortaya çýkar, hatta kiþinin yaþamýnda daha önce göze batmayan bazý belirtiler, belirgin hale gelebilir. Bu ikincil belirtiler, yeme bozukluðu, uyku bozukluðu, konsantrasyon bozukluðu vb. gibi sýralanabilir.
Depresyon yaþayan kiþiler, depresyon sürecini acý verici bir durum olarak algýlarlar. Bu acý verici durumla baþa çýkabilme, üstesinden gelebilme, onlar için bu durumun nasýl anlamlandýrýldýðý ve kiþinin kendisine yönelik olarak düþünce yapýlarýnýn tarzý ile doðrudan ilintilidir.
Depresif kiþilerde, aðýr bir tablo oluþmadýysa, psikoterapi en iyi saðaltým seçeneklerinden biridir. Burada önemli olan, kiþinin farklýlaþan algýlamasýndaki olumsuz deðiþime yönelik çalýþýlabilmesidir. Bozulmuþ olan algýlarýn düzeltilmesi, azalmýþ olan özgüvenin istenilen düzeye gelmesine yardýmcý olmak, terapide hedeflenir. Depresyon sürecinde ortaya çýkan uyum sorunlarýna yönelik yeni bakýþ açýlarý oluþturularak geliþim saðlanmaya yönelik bir program planlanýr.
Herhangi bir kayýp nedeniyle deðil de, idealize bir beklentinin gerçekleþmeyiþi sonucunda depresif sürece giren kiþiler için depresyon saðaltýmýnýn planýný yapmak yeterli olmayacaktýr. Kiþinin depresyon sürecinin çözümlenmesinden sonra, yeni ve daha gerçekçi beklentiler oluþturmak gerekir.
Depresif kiþiler için terapötik yardým dendiðinde, bir hastalýðý deðil, depresyon süreci yaþayan bir kiþinin saðaltýmýnýn yapýldýðý kabul edilmektedir.
Depresif kiþilerde terapi planlamasý yapýlýrken, özgüvenin azalmasý, en önemli unsurlardan biri olarak görülmelidir, çünkü, depresyonda kiþi zaten hiçbir þeyden keyif alamama durumu, yani isteksizlik vardýr. Burada özgüvenin eksikliði ile isteksizliðin birbirine karýþmasý çok rahatlýkla gerçekleþebilir. Bu durumu depresif kiþide ayýramayabilir veya özgüven eksikliðini çevresinden saklayabilmek için kullanabilir. Herhangi bir iþe giriþmede, yeterli özgüven eksikliðinden mi yoksa sosyal yaþamdan uzaklaþma nedeniyle ortaya çýktýðýný çok iyi irdelemek yararlý olacaktýr. Aslýnda her iki durumda da, kiþinin desteklenmeye gereksinimi vardýr. Bu destek, hem terapistten hem de depresif kiþinin yakýn çevresindeki kiþilerden gelmelidir.
Bir depresyon terapisi planlandýðýnda, bu bireyin kiþisel özellikleri terapide önemli yer tutar. Özellikle bazý kiþilik özellikleri terapiyi kolaylaþtýran, bazý kiþilik özellikleri ise, terapiyi zorlaþtýran yapýda olabilir. Terapinin planlanmasýnda bu özellikle dikkate alýnmasý gereken bir unsur olarak düþünülür.
Depresif bir kiþinin terapisinde, baþlangýç aþamasýnda üç þey amaçlanýr;
- Kiþinin çaresizliðini ortadan kaldýracak bazý önlemler alýnmasý,
- Depresif kiþinin kendine güven duygusunun üzerinde çalýþmak ve destekleyici terapötik yaklaþým,
- Danýþanýn kendine yönelik olumsuz etkiler yaratabilecek davranýþlarýný önlemek,
bu anlamda sýralanabilir.
Depresif kiþi, yaþadýðý duygularýnýn son derece olumsuz yönde deðerlendirerek, haksýzlýða uðradýðý þeklinde yorumlar veya hisseder. Öncelikle terapötik yaklaþýmda, bu yaþadýklarýnýn doðallýðýný ve pek çok kiþinin baþýna gelebilecek bir durum olduðunu kabullenmesi saðlanmalýdýr. Burada, terapistle, terapi esnasýnda güven iliþkisi kurulmuþ olmasý çok önemlidir.
Depresyon yaþantýsýndaki bu kiþilerle yapýlan terapötik çalýþmada empatik iliþkiye girmek çok önemlidir. Danýþanýn duygu-durumunu kavramak saðaltým açýsýndan çok büyük önem taþýr. Depresif kiþilerde terapinin en önemli yanlarýndan biri, yaþamýndaki anlamlý ve deðerli þeylere yönelik farkýndalýðýný arttýrýlabilmesidir. Bunun da ötesinde, kendisinin ne derece deðerli olduðunu hissetmesini saðlayabilmektir. Depresif kiþinin bu anlamdaki gereksinimlerinin farkýna varmasýný saðlamak önemlidir. Bu gereksinimlerini öne çýkaracak kiþilik özelliklerinin desteklenmesi, terapi sürecinde çok yararlý sonuçlar verebilir. Kiþinin kendisine ve çevresine özel inançlarýnýn özellikle bu baðlamda çok anlamlý bir yeri olabilir. Özellikle, kiþinin bazý inançlarýný çarpýtmasý ve davranýþlar üzerinde anlamsýz kýsýtlamalar getirmesi olasý bir durumdur. Bunlarla ilgili yanlýþ inanýþlarýnýn üzerinde çalýþýlmasý ve yetiþkin bir kiþinin davranýþ özelliklerini göstermesi için doðru bir yönlendirmeye gidilmesi, birey için önemli ölçüde geliþme saðlar.
Terapötik yardýmdan yararlanan kiþi, sýkýntýlarýnýn hafiflemesi, sorunlarýnýn alternatif çözümlerin oluþmaya baþladýkça, uyum sorunlarýnýn da ortadan kalktýðý görülecektir. Bu süreçte aþýrý hassasiyetlerin kaynaðý gereksiz kýrýlmalarýnda artýk ortaya çýkmadýðý gözlemlenmeye baþlayabilir.
Depresif kiþiler için uyum konusunda sorun yaþanabileceðinden yukarýda da söz edildi. Bu tür durumlarda uyum sorunu yaþanmasýnýn nedeni kiþinin özgüvenine ait düþüþle birlikte, kendilik deðerinden þüphe ve kaygý duymasýdýr. Bu örüntü ancak bir travma sonrasýnda ortaya çýkabilir. Kiþinin yaþantýsýnda, daha önceki yaþam deneyimlerinden edindiði bilgilerin sorun çözmede iþe yaramadýðý durumlarda açýða çýktýðý dikkati çeker. Bu tür durumlarda, terapötik yardým esnasýnda, kiþinin acý çekmekte olduðunun farkýnda olarak bu yönde destek verilmelidir. Destek verilmesinin bir diðer yararý da kiþinin saðlýksýz düþüncelerinin süreklilik kazanmasýný önleme iþlevi görebilir.