Diz protezi, kýkýrdaðýn aþýndýðý (osteoartrit-kireçlenme) veya diðer bazý hastalýklara baðlý diz ekleminin bozulduðu durumlarda, uzun yýllardýr uygulanan düzeltici bir ameliyattýr. Bu ameliyatla kýkýrdaðýn bozulmuþ olan kýsýmlarý, altýndaki kemiðin bir kýsmý da içine alýnarak çýkarýlýr, diz ekleminin normal ekseni saðlanarak çeþitli metallerden oluþan protez ekleme yerleþtirilir. Protez iki metal parçadan ve aralarýnda yer alan bir plastik parçadan oluþur. Böylece normal diz eklem hareketlerini taklit eden metal bir eklem elde edilir. Ayrýca hastanýn dizinin sadece bir bölgesi bozulduðunda, özel bazý durumlarda kullanýlabilen parsiyel (kýsmi) diz protezi de vardýr. Resimde diz ekleminde osteoartriti olan bir hastanýn ameliyat öncesi ve total (tam) diz protezi uygulandýktan sonraki diz röntgen grafileri görülmektedir. 

   

  Diz protezinin temel gerekliliði aðrýdýr. Genellikle aðrý nedeniyle hastalarda günlük iþlevlerde kýsýtlýlýk, diz hareketlerinde azalma, yürüme ve merdiven inip çýkma sýrasýnda zorluklar ortaya çýkar. Ancak öncelikle aðrýnýn nedeni araþtýrýlýr ve ameliyat dýþý tedavilerle aðrý ve iþlev kýsýtlýlýðý giderilmeye çalýþýlýr. Diðer yöntemler denendikten sonra yanýt alýnamýyorsa protez ameliyatý gerekebilir.

   Diz eklem kýkýrdaðýnýn bozulduðu, sebebi bilinmeyen osteoartrit (kireçlenme) durumlarýnda, yine kýkýrdak aþýnmasýna yol açan eklem içi kýrýklar, þekil bozukluklarýna baðlý diz eklem ekseninin bozulmasýna neden olan hastalýklar, romatoid artrit gibi hastalýklar, kemik ölümü (osteonekroz) ve diz ekleminde diðer tedavilerle sonuç alýnamayan ve süreðen aðrýya yol açan hastalýklarda yapýlabilir. Diz protezinin kesin olarak uygulanmamasý gereken durum ise diz çevresindeki aktif enfeksiyonlardýr.

    Diz protezi zorunlu haller dýþýnda genç hastalara uygulanmamaktadýr. Genç hastalardaki diz problemlerinde eklemi ve kýkýrdaðýný koruyucu diðer yöntemler tercih edilir. 60 yaþ üzerinde ise diz protezi daha sýk kullanýlýr. Eski yýllarda protez teknolojisi henüz günümüzdeki kadar geliþmemiþken, protezin ömrünün yeterince uzun olmamasý nedeniyle daha genç yaþ grubunda tercih edilmemekteydi. Ancak günümüz teknolojisi insan vücuduyla daha uyumlu, daha dayanýklý, daha uzun ömürlü ve daha fazla harekete olanak tanýyan protezler ürettiði için artýk 50’li yaþlardan itibaren gerektiði durumlarda protez kullanýlabilmektedir. 

   Çok ileri yaþlarda da diz protezi hastanýn aðrýsý, günlük hayattaki iþlev kaybý ve beklentileri göz önüne alýnarak yapýlabilir. Ancak yaþ ilerledikçe ortaya çýkan ek sistemik hastalýklar (þeker hastalýðý, kalp yetersizliði, koroner damar hastalýklarý, akciðer ve böbrek hastalýklarý) ameliyatýn risklerini arttýrmaktadýr. Bu nedenle diz protezi ameliyatýna karar verildikten sonra hasta detaylý tetkiklerle taramadan (check-up) geçirilerek ek sorunlar belirlenir ve eðer bu ek sorunlar ameliyat riskini çok ciddi biçimde arttýrýyorsa ameliyatýn artý ve eksileri yeniden gözden geçirilerek karar verilir. 

    Kilolu hastalarda da yine ek sorunlarýn (þeker, yüksek tansiyon, kalp hastalýklarý) daha fazla görülmesi nedeniyle risk oluþturabilir. Ancak kilolu hastalarýn diz problemi nedeniyle hareketlerinin çok azalmasý nedeniyle kilo vermeleri zor olduðu gibi, genellikle daha fazla kilo alýnmasýna da sebep olabilir. Bu nedenle riskler gözden geçirildikten sonra eðer ameliyat olmasý çok ciddi risk oluþturmuyorsa, kilosu çok da olsa diz protezi yapýlarak hastanýn aðrýsýz hareket yeteneðinin arttýrýlmasý saðlanmasý hastanýn yararýna olacaktýr.

    Biraz önce deðinildiði gibi diz protezine aday olan hastalarda yaþla birlikte eþlik eden hastalýklar anestezi ve cerrahi için riskler oluþturabilir. Diz protezi ameliyatýnýn oluþturduðu riskler ise enfeksiyon (iltihaplanma), toplardamarlarda pýhtý oluþumu ve proteze ait mekanik sorunlardýr.

    Enfeksiyon, iyi ameliyathane koþullarýnda ve koruyucu antibiyotik kullanýmýyla oldukça düþük oranlarda görülen bir sorundur. Bunun için hastanýn vücudunun baþka bir yerinde enfeksiyon olmadýðýndan emin olunur, varsa tedavisi yapýldýktan sonra ameliyat planlanýr. Tüm hastalarda ameliyatýn hemen öncesinde koruyucu antibiyotik verilerek ameliyat sonrasý 1 gün devam ettirilir. Ameliyathane koþullarý ve ameliyat ekibinin enfeksiyona karþý önlemler almasý saðlanýr. Tüm bu önlemlere karþýn gerek ameliyat sýrasýnda, gerekse sonrasýnda hastanýn vücudunun baþka bir yerinden mikroplarýn diz eklemine gelerek protezde enfeksiyona yol açma olasýlýðý az da olsa vardýr. 

    Toplardamarlarda pýhtý oluþumu özellikle pýhtýlaþmaya eðilime yol açan bozukluklarý olan hastalarda ve uzun süreli hareketsizlikte görülebilen bir sorundur. Tüm hastalarda ameliyat sonrasý 2-4 hafta süreyle pýhtýlaþmaya engel olan ilaçlar verilerek bu sorundan korunulmaktadýr. Ayrýca ameliyattan sonra hýzla hastanýn hareket etmesi ve yürümesi saðlanarak bu sorundan kaçýnýlmaya çalýþýlýr. Tüm önlemlere karþýn bacak toplardamarlarýnda pýhtý oluþumu ve bu pýhtýdan kopan parçalarýn özellikle akciðer damarlarýný týkayarak solunum problemine yol açmasý az da olsa görülebilen bir sorundur.

    Proteze baðlý mekanik sorunlar (protezin çýkmasý, aþýnma, gevþeme) günümüzde daha nadir görülen sorunlardandýr.

    Bunlarýn dýþýnda yara iyileþmesi sorunlarý, diz hareketlerinin beklendiðinden az olmasý, herþeyin normal bulunmasýna karþýn aðrý olmasý nadiren görülebilen diðer sorunlardandýr.

    Ameliyat kararý verildikten sonra hastaneye yatýþ iþlemi yapýlarak anestezi hazýrlýklarý yapýlýr. Ek hastalýklar, kullanýlan ilaçlar ve hasta için önemli olduðu düþülen konular  hakkýnda doktorlara mutlaka bilgi verilmelidir. Kumadin, plavix gibi pýhtýlaþmayý önleyici ilaçlar kullanýlýyorsa özel bir hazýrlýk gerektirdiðinden hastaneye yatmadan önce doktorlar bilgilendirilmelidir. 

     Genel muayene, kan tetkikleri, kalp elektrokardiyogramý, akciðer grafisi, ameliyat sýrasýnda ve sonrasýnda gerekecek kan nakli için hazýrlýklar yapýlýr ve anestezi doktorlarýnýn gerek duymasý halinde diðer bölümlerden (kardiyoloji, göðüs hastalýklarý, dahiliye vs.) konsültasyonlar istenerek hastayý deðerlendirmeleri istenir. Tüm bu iþlemler 1-2 gün, bazý özel durumlarda ve ek gereksinimlerde daha uzun sürebilmektedir. 

    Hazýrlýklar tamamlandýktan sonra ameliyat gününden önceki gece saat 12‘den sonra hiçbirþey yiyip içilmez ve ameliyat sabahýna aç olarak hazýrlanýlýr.  Mutlaka alýnmasý gereken ilaçlar çok az suyla ameliyat sabahý alýnabilir. Ameliyat genellikle bel bölgesinden yapýlan iðne ile (epidural-spinal), bazen de genel anestezi ile yapýlmaktadýr. Anestezi þekline anestezi doktoru karar verir. Anestezi þekli ne olursa olsun aðrý hiç duyulmamaktadýr. Ayrýca belden anestezi yapýlan hastalara uyku hali verilen ilaçlar yapýlarak ameliyathane ortamýndan kaynaklanan rahatsýzlýk hissi ortadan kaldýrýlmaktadýr. Ameliyat genellikle bir saat civarýnda sürer, ancak ameliyathaneden hastanýn odasýna geliþi, tüm hazýrlýklar ve ameliyat sonrasý hastanýn tüm hayati bulgularý normal olana kadar ameliyathanede takip edildiðinden, birkaç saat sürebilir. Epidural anestezi yapýldýðýnda genellikle hastanýn ameliyat sonrasý aðrýsýný kendisinin de düðme aracýlýðýyla kontrol edebildiði bir sistem kurulmaktadýr. Bunun dýþýnda da ameliyata baðlý aðrýlar ilaçlarla giderilir. Ameliyattan sonra pýhtýlaþmayý önlemek amacýyla varis çorabý giydirilmektedir. 

Ameliyattan sonraki gün hastanýn genel durumu, kan deðerleri, tansiyon nabýz gibi bulgularý normal olduðunda yürüteç (walker) yardýmýyla ayaða kaldýrýlýarak yürütülür. Yürürken ameliyatlý bacaðýna tam yük vermesi saðlanýr. Birkaç kez ayaða kalktýktan sonra hasta, istediði zaman yürüteçle ayaða kalkýp dolaþabilir, tuvalete oturabilir, yemeðini koltukta oturarak yiyebilir.

  Hastaya diz eklem hareketlerini arttýrýcý ve kaslarý güçlendirici egzersizler gösterilerek gün içinde tekrar etmesi saðlanýr. Genellikle ek fizik tedaviye gerek yoktur. 

  Ameliyat sonrasý 1 gün antibiyotik tedavisi sürdürülür. Pýhtýlaþmayý önleyici ilaçlar ise týbbi engeller olmadýðý taktirde 2-4 hafta süreyle evde devam ettirilir.

    Herhangi bir sorun olmadýðý taktirde hasta ameliyat sonrasý 3. gün taburcu edilir. Evde yürüteçle yürümeye, egzersizleri yapmaya devam eder ve yazýlan ilaçlarýný kullanýr. Yara pansumaný 3 günde bir sadece iyotlu ilaçlar (betadin-baticon) kullanýlarak steril gazlý bezlerle kapatýlarak yapýlýr. Dikiþler alýnana kadar yara bölgesine su deðdirilmemelidir. Aksi söylenmedikçe ameliyattan 21 gün sonra dikiþler alýnýr, varis çoraplarý çýkarýlýr. Ameliyattan itibaren 6 hafta sonra ise hastaneye gelinerek muayene, röntgen ve gerekirse kan tetkikleriyle kontrolleri yapýlýr. Daha sonra ise 3., 6. aylarda ve 1. yýl sonunda tekrar kontrole çaðýrýlýr.

    Normal kontroller dýþýnda þiddetli aðrý, ateþ, yara yerinde akýntý, kötü koku, fazla kýzarýklýk, bacakta fazla þiþlik, nefes alamama gibi durumlarda hemen doktora baþvurulmalýdý