Uykudan aðlayarak uyanma: Uyku terörü ve Kabus

Uykudan korkarak, aðlayarak uyanma çocuklarda sýkça karþýlaþýlan bir uyku problemidir. Nadiren ortaya çýkyorsa doktora gidilmeyi gerektiren bir durum deðildir. Ancak ayda birkaç kez ya da daha sýk görülüyorsa aileyi korkutan bir durum oluþturur. Aile çocuðun çýðlýklarýyla uyandýðýnda, ne yaparsa yapsýn aðlamayý ve çocuktaki korkuyu durduramayýnca doktora baþvurma paniði baþ gösterir. Acaba çocuðumda önemli bir hastalýk var mý? Yoksa çocuðum epilepsi mi?gibi. Uyku terörü veya uyku korkusu olarak isimlendirilen bu durum parasomni denilen uyku sýrasýnda görülen davranýþsal, emosyonel ve hareketle ilgili bozukluklarýndan biridir. 

Aslýnda anne- babalarýn çoðu çocuklarýnýn nadiren uykudan aðlayarak uyandýðýný, ancak çocuðun kolaylýkla uyanýp, kendini güvende hissedip yeniden uyuyabildiði bir baþka durumu da tarif ederler. Bu durum ise halk arasýnda kabus, tpta ise nightmare olarak adlandýrýlan bir baþka parasomni tipidir. 

Gece korkusu (uyku terörü) ve kabus (korkulu rüya) birbirine benzeyen ancak farklý iki durumdur. Uyku korkusu çok daha gürültülü, dramatik, aile için daha ürkütücüdür. 

Normal bir uyku, iç yapýsý itibariyle farklý dönemlerden oluþur. Uyku dönemleri esas olarak REM ve REM dýþý uyku olarak ikiye ayrýlýr. REM dönemi adýný hýzlý göz hareketleri (Rapid Eye Movement) sözcüklerinin baþ harflerinden alýr. Bu dönemin karekteristik özelliði çok hýzlý, kaotik göz hareketlerinin görülmesidir. Bu dönem ayrýca, hatýrlanabilir rüyalarýn da görüldüðü dönemdir. Bu dönemde vücud tümüyle hareketsizdir, solunum ve kalp atýþlarý düzensiz ve genellikle çok hýzlýdýr. REM tüm gece boyunca 4 ile 6 kez ortaya çýkar ve gecenin sonlarýna doðru sýklýðý ve süresi artar. REM dýþý uyku dönemleri kendi içinde ikiye ayrýlýr: yüzeyel ve derin REM dýþý uyku. Derin REM dýþý uyku adýndan anlaþýldýðý üzere zor uyanýlan, derin bir uyku dönemidir. Bu dönemde solunum ve kalp hýzý düþük ve düzenli, göz hareketi yoktur. Hafif veya yüzeyel uyku kolay uyanýlan bir uyku dönemidir. Uykunun baþlangýç dönemlerinde daha çok hafif uyku ardýndan derin uyku dönemi gelir, bunu REM uykusu izler. Gecenin ilk üçte birlik döneminde daha çok REM dýþý uykudan oluþur. 

Uyku korkusu derin REM dýþý uyku döneminde oluþur. Uyku korkusu, kabustan farklý olarak rüya ile iliþkili deðildir, daha çok bir uyku dönemin birinden diðerine geçerken ani korkuyla uyanma ile ortaya çýkmaktadýr. Çoðunlukla uyku korkusu çocuk uykuya daldýktan 2-3 saat sonra, en derin REM dýþý uyku döneminden rüyalarýn görüldüðü REM uyku dönemine geçerken ortaya çýkar. Normalde bu geçiþ sessizce gerçekleþirken nadiren çocukta korku reaksiyonuna neden olabilir. Uyku sýrasýnda çocuk birden yatakta oturur duruma geçer ve korku iþareti olarak çýðlýk atar, ardýndan aðlamaya baþlar. Çocuk hýzlý hýzlý soluk alýp vermektedir, kalp hýzý artar, terleyebilir, ve korkuyla çýðlýk atarak kývranýr. Bu durum birkaç dakika veya daha uzun surer, çocuk daha sonra sakinleþir ve yeniden uykuya dalar. Kabustan farklý olarak çocuk ertesi gün bu olayý hatýrlamaz. Oysa kabusta çocuk ertesi gün gece gördüðü rüyayý ve korktuðunu hatýrlayabilir. Bunun nedeni REM uykusundan uyanýldýðýnda (kabus REM uykusunda oluþur) olayýn ertesi günü bunun hatýrlanabilmesi ancak derin REM dýþý uykudan uyanýldýðýnda bunun hatýrlanamamasýdýr.

Uyku korkusu 2 yaþýn üstündeki çocuklarda eriþkinlik yaþlarýna kadar olan dönemde görülmektedir. Muhtemel nedeni henüz geliþmekte olan beynin uyku dönemleri ve bir dönemden diðer döneme geçiþlerdeki ufak aksamalardýr. Uyku korkusu olan çocuklarýn çoðunluðunda aile bireylerinin en az birinde benzer bir durum söz konusudur ve bu çocuklarda uykudan sýkça uyanma ve uyurgezerlik gibi ek parasomiler bulunmaktadýr. 

Aþýrý yorgunluk, stres, ateþ, antibiyotik gibi ilaç kullanýmý, yataðýndan farklý bir yerde uyuma gibi faktörler uyku korkusu yaþanma olasýlýðýný artýrýr.

Uyku kabusu çocuklar arasýnda %3-5 arasýnda görülürken, kabus hemen hemen her çocukta sýk olmayarak görülebilen bir durumdur. Uyku korkusu çoðunlukla 4-12 yaþlar arasýnda ve erkek çocuklarda biraz daha sýkça görülmektedir. Eriþkinliðe geçiþle birlikte kaybolmaktadýr.

Uyku korkusu aile içinde paniðe kapýlmaya yol açan, korkutucu bir durumdur. Çocuk çýðlýk atmakta, elini kolunu saða sola savurmakta ve her türlü telkine kapalý bir durumda, cevap vermemektedir. Aileye düþen bunun birkaç dakika süren bir olay olduðu ve biteceðini bilerek sabýrla beklemesi, o sýrada çocuðun hareketler nedeni ile kendine zarar vermesini engellemektir. Bu süreç geçtikten sonra çocuk zaten uykuya yeniden dalacaktýr, bu nedenle çocuðu uyandýrma gayreti içinde olunmamalýdýr. Zaten uyandýrýlmak istense bile çocuk uyanmýyacaktýr, uyandýrýlabilse bile sersem ve kendinde olmayacaktýr. 

Uyku korkusu eðer çok çok sýk deðilse tedavisi gereken bir durum deðildir. Ancak uyku korkusunu artýran faktörlerin giderilmesi yararlý olur. Bunlar, çocuðun okul stresi, doðacak olan kardeþe ait tedirginliklerinin giderilmesi, aþýrý okul veya sportif yorgunluktan kaçýnýlmasý gibi basit önlemlerdir.