1- Vericinin kemik iliðinden, anestezi altýnda, özel iðnelerle toplanabilir.

2- Dolaþan kanda, kök hücreler mevcuttur, bunlar özel bir aygýt tarafýndan damardan toplanabilir. Burada, kiþi sadece bir süre, kan verir gibi, kolundan bir serum seti takýlarak, istirahat pozisyonunda uzanýr. Acý veya sýkýntý vermez, kolay bir iþlemdir. Ýþlemden önce vericilere bir süre cilt altýndan kök hücre sayýsýný arttýrmak amacý ile bir iðne yapýlýr. Ameliyathane koþullarý gerekmez.

Toplanan hücreler -196 derecede sývý azotta saklanýr, gerektiðinde çözülerek damardan, alýcýya verilir.                                                                                                                    Kök Hücre Kaynaklarý

1- Kemik  iliði,  

2-  Damarlardaki dolaþan  kan, 

3- Göbek  kordonu  (doðum sýrasýnda  bebeðin  kök  hücreleri  buradan  alýnabilir)             Kök hücre uygulamalarý

Kök hücre uygulamalarý kaç çeþittir ?

1- Allogeneik kök hücre nakli : Bir baþka kiþiden yapýlan nakil.

2 - Otolognakil : Kiþinin kendisinden alýnan iliðin, kendisine tekrar verilmesi.

3 - Singeneik nakil : Ýkiz kardeþten yapýlan nakil.

4 -Unrelated nakil : Akraba olmayan kiþilerden nakil.

Sayýsýz, iyi ve kötü tabiatlý hastalýklarda, bazen doðumsal hastalýklarda bile denenmektedir. Bu uygulama, bir tedavi tipi olup, her hastada daima þifa saðlamaz. Uygulama sýrasýnda veya sonrasýnda hasta kaybedilebilir, hastalýk nüksedebilir. Kiþinin esas hastalýðý iyileþebilir, ancak kalýcý baþka önemli hasarlar oluþabilir. Bunlar alýcý tarafýndan çok iyi bilinmelidir.

1 - Kemik iliði kanserleri diyebileceðimiz lösemiler,

2 - Lenf bezi kanserleri olan Hodgkin hastalýðý ve Non- hodgkin lenfomalar, 

3 -Çeþitli organ kanserleri (meme, testis, akciðer kanseri gibi ) 

4 - Kemik iliðinin yetersiz çalýþtýðý veya çalýþmadýðý durumlar ( Aplastik anemi gibi ).    

Alýcýnýn savunma sistemi (immün sistem ) verilen iliði reddeder, yeni ilik çoðalýp iþ göremez. Buna, “engrafman" - yama- yetersizliði diyoruz. Hasta; kanama, infeksiyon gibi ölümcül tehlikelerle yüzyüze kalýr. 

Verilen kök hücrelerin, yerleþip, çalýþmaya baþlamasýna kadar geçen zaman içinde, trombosit azlýðý nedeniyle kanamalar,beyaz kan hücrelerinin azlýðý nedeniyle infeksiyonlar oluþabilir. Kiþinin savunma sistemi daha önce yokedildiði için, ciddi ve öldürücü infeksiyonlar olabilir, verilen antibiyotiklere raðmen infeksiyondan hastalar kaybedilebilir.

Daha da önemlisi, ilk 10 günden baþlayarak,“akut graft versus host” hastalýðý (AGVHD ) geliþebilir. Yani, verilen yeni saðlýklý hücrelerin bir kýsmý, bu yeni ortamý yabancý olarak algýlar, savunmasýz olan yeni vücuda zarar vermeye baþlar. Yani, bir anlamda, verici alýcýyý reddeder. Bu durumda, barsaklar, karaciðer, cilt ve akciðerleri öncelikle hedef alýr. Ýshaller, kanlý ishal, sarýlýk, ciltte kýrmýzý pullanmalar, yaralar oluþabilir. Tüm cilt soyulabilir. Solunum yetersizliði geliþebilir. Bu sorunlar, dýþardan, verilen destek tedaviyle aþýlabilir, aþýlamayabilir, hastayý ölüme götürebilir.

Hasta, taburcu olduktan aylar sonra veya nakili izleyen haftalarda, “Kronik GVHD” çýkabilir. Bu durum, A- Kiþinin immün sisteminin daha da zayýflamasý, büsbütün savunmasýz kalmasý demektir. Yani, kolayca, infeksiyon kapar . Örneðin basit bir “uçuktan” ya da boðaz infeksiyonundan ölebilir.Veya uzun süre hastanede yatmasý gerekebilir.B- Yanýsýra yine önemli derecede karaciðer hasarý oluþturabilir. C- Alýcýnýn aðýz ve göz kurumasi olur, tüm salgýlarý azalýr.Aðýzdan baþlayarak, tüm barsaklar boyunca hem salgýlarý azalýr, hem de yumuþak olan iç yüzey kuru sert bir doku halini alir. Mide ve barsaklar iyi çalýþamaz . D- Tüm adeleler sertleþir, hasta eklemlerini hareket ettirmekte zorlanýr, zýrh giymiþ gibi olur. E- Hastanýn cinsel aktivitesi azalýr, büyük olasýlýkla çocuk yapma yetisi kaybolur. F- Cilt esmerleþir. Gözde görme kaybýna kadar gidebilen iltihabi olaylar geliþebilir.

Tüm bunlara ek olarak, kullanýlan ilaçlara iliþkin çeþitli yan etkiler çýkabilir ve tabloyu daha da aðýrlaþtýrýr.

Ýþte, kök hücre nakline karar verirken tüm bu olasýlýklarý bilmek, iyi anlamak çok önemlidir. Bu amaçla çok iyi psikolojik destek ve tedavi planýna uymak baþarýyý artýrýr. Baþarý oraný, hatta þifa, % 50 civarýndadýr.

Bu da azýmsanmayacak bir rakamdýr. Kullanýlan ilaç ve ýþýn tedavisi nedeniyle yýllar sonra, örneðin 7-10 yýl, ikincil kanserler de ortaya çýkabilir.

1- Hasta (alýcý) ve verici için gerekli saðlýk taramalarý yapýlýr. Ýkisininde, tam olarak “görünür” bir saðlýk sorunu olmadýðýndan emin olunur. Burada bir husus akla takýlabilir; eðer alýcý saðlýklýysa, neden AKIT yapýlsýn? 1- Alýcýnýn kan ve kemik iliði, incelemelerde normal görünse de, ilk kemoterapi tüm lösemi / kanser hücrelerini yokedemez, hala vücudunda bizim göremediðimiz, kanserli hücreler bulunmaktadýr. Bu nedenle hastalýk bir süre sonra yine ortaya çýkar (nükseder). 2- Kemoterapi sýrasýnda kullandýðýmýz ilaç dozlarýný çok yükseltirsek, tüm kanserli hücreler ölebilir. Ancak, kemik iliði ve baþka dokular onarýlmaz derecede zarar görürler. Bu nedenle, elimizde saðlýklý bir kemik iliði desteði / yedeði olmadan, ilaç dozlarýný, bütün kanserli hücreleri yokedecek kadar artýramayýz. Ýþte bu yedek /destek, “saðlýklý yeni bir iliktir”. Burada, özellikle lösemide, kiþinin kendi iliði, artakalmýþ hastalýklý hücreler içerebilir kaygýsýyla, kullanýlamaz. Yani otolog nakil uygun deðildir. Aksi takdirde, hastalýk yinelenebilir !

2 - Alýcý ve verici saðlýklýysa, iþlemler baþlar; A) Alýcýya sürekli kalabilecek ve kendisini rahatsýz etmeyecek bir kateter takýlýr. Yani uygun bir damara, kalýcý bir ince tüp yerleþtirilir. Buradan gerekirse kan alýnabilir, tüm ilaçlar verilebilir. Sýk sýk damara girilme sýkýntýsý olmaz. B ) Hastaya “hazýrlama rejimi” denilen yüksek dozda antikanser ilaç verilir. Bunun nedenleri birkaç tanedir:

1 - Alýcýda artakalmýþ kanser hücrelerini öldürür.

2 - Alýcýnýn vücudundaki koruma / savunma sistemlerini susturur. Böylece, verilen yeni ve saðlýklý kök hücrelerin reddedilmesini önler.

Kiþinin saðlýksýz iliðini yokederek, yeni ve saðlýklý kök hücreler için, yerleþme yeri açar. C ) Vericiden toplanan kök hücreler, ayný gün veya daha sonra, alýcýya damardan verilir. Bu verilme iþi, hazýrlama rejiminden hemen sonra gerçekleþir.

Hasta (Alýcý); gerek hazýrlama rejiminin verilmesi, gerekse kök hücrelerin nakli sýrasýnda ve sonrasýnda, ayrý bir odada (özel bir bakým ünitesi) kalmak zorundadýr! Bu þekilde, çeþitli mikroplarýn bulaþmasý ve öldürücü iltihaplanmalar (infeksiyon) önlenebilir.

Genellikle, 14-15. gün yeni ilik yerine yerleþip, çalýþmaya baþlar. Ancak bu süre çok daha uzun olabilir. 4-5 hafta ünitede kalmak gerekebilir. Normal koþullarda, kiþi 1.5 ayda hastaneden taburcu olabilir.

Yukardaki iþlemler, her zaman yolunda gitmeyebilir! Kemik iliði, bugünkü deyimle, kök hücre nakli, filmlerde veya basýnda yeraldýðý gibi kolay bir iþlem deðildir. Özellikle, nakil sonrasý günler, aylar çok naziktir. Kýsa veya uzun dönemli, çok ciddi sorunlar oluþabilir. Nakil iþlemi ölümle bitebilir. 

OTOLOG KÖK HÜCRE NAKLÝ (OKHN ), yani kendi kök hücrelerinin, kendisine verilme iþlemi çok farklý bir yaklaþýmdýr.

Lenfomalar (lenf bezelerinin kanserleri), Solid tümörler: Meme, akciðer, yumurtalýk, testis vs kanserleri gibi kemik iliði dýþýndaki organ kanserleri baþlýca uygulama alanlarýdýr. Bazen de, uygun vericisi olmayan, iyi seçilmiþ akut lösemili hastalarda uygulanýr. Bu hastalýklarýn ilk tedavi seçenekleri, kemoterapi (özel kanser ilaçlarý) ve radyoterapi (ýþýn tedavisi) dir. Yada ikisi beraber kullanýlýr.

Ancak bu tedaviler her zaman hastalýðý yoketmez, hastalýk tekrarlayabilir, veya ilk tedavi kýsmen yararlý olur. Kullanýlan ilaçlarýn dozu yükseltilirse, hastalýk durdurulabilir. Buradaki sorun; ilaç dozlarý kanseri ortadan kaldýracak kadar artýrýlýnca, kanser hücreleriyle birlikte kiþinin kemik iliðindeki kan üreten ana hücrelerin de yokolmasýdýr. Kiþinin kanseri ortadan kalkar, ancak kemik iliði kan üretemediði için, çok ciddi ve geri dönüþü olamayan bir kemik iliði yetesizliði ortaya çýkar. Kanamalar, infeksiyonlar, ileri derecede halsizlik, bitkinlik, tüm vücutta kansýzlýða baðlý bozukluklar ölüme götürür. Ýþte bu nedenle otolog nakil ( OKHN ) gündeme gelmiþtir.

1- Kiþinin kemik iliði temizse, yani mevcut kanser kemik iliðine yayýlmamýþsa, kendi kök hücreleri toplanýr. Bu kök hücreler ya doðrudan ilikten, ya da dolaþan kandan toplanýr. Yani aynen AKHN gibidir. 

2- Bu hücreler -80 derecede dondurularak saklanýr (sývý azot tankýnda). 

3- Hastadaki kanser için kullanýlan ve etkili olduðu bilinen ilaçlar çok yüksek dozda verilir. Bu doz, kanserli hücreleri yokedecek kadar yüksek bir dozdur. Ancak, kalp, karaciðer, akciðer, böbrek gibi organlara zarar vermeyecek dozlar olmasýna da özen gösterilir. Yüksek dozdaki ilaç kanserli dokuyu yokeder, bu arada hastanýn kemik iliði de yokolur. Bizim yedeklediðimiz, kiþinin kendi kan yapýcý kök /ana hücreleri ise elimizde hazýrdýr. Yüksek doz kemoterapi sonrasý, kendi kök hücreleri kendisine geri verilir. Bunlarýn yerine tekrar yerleþmesi, iþe baþlamasý 10-20 gün alýr.

1- Ayrý ve özel bir ünite mecburiyeti yoktur. Kemik iliði ünitesi dýþýnda, tek kiþilik bir odada yapýlabilir. Yine, temizliðe aþýrý özen gösterilir. Vücut temizliði ; aðýziçi, diþler, cilt, iðne ve kateterlerin giriþ yerleri, el temizliði temel koþullardýr.

2- AGVHD ve Kronik GVHD görülmez.

3- Beyaz kan hücreleri ve trombositler daha çabuk düzelir, yani engrafman (yerleþme) daha çabuk ve az sorunlu olur.

1- Engrafman yetersizliði, AKHN ‘ne nazaran, daha seyrek görülen bir durumdur.

2- Baþarýnýn önemli bir koþulu, verilen ilikte kanser hücreleri bulunmamasýdýr. Kanser kemik iliðine yayýlmýþsa, toplanan hücreler içinde, kanserli hücrelerde olacaðý için, hastalýk çabuk tekrarlar. Bu tip hastalarda OKHN’ nin yararý kýsýtlýdýr.

3- Bu tip hastalarda, yani iliðin temiz olmadýðý kiþilerde, toplanan iliðin, kanser hücrelerinden temizlenmesi için uygulanan yöntemler, fazla yararlý olmamýþtýr.

4- Baþarýnýn önemli bir koþulu da, hastadaki kanser dokusunun, hala ilaçlara duyarlý olmasý gereðidir. Eðer, kanser hücreleri, kullanýlacak ilaca duyarlý deðilse, yüksek dozda verilmeleri de yararlý olmaz.Tersine vücuda zarar verir.

OKHN, kesin þifa garantisi deðildir, ancak çok baþarýlý sonuçlar verebilir. Bu durum, yukarda belirtildiði gibi, AKHN için de geçerlidir

Uygun kardeþ ve birinci derecede akraba vericisi olmayan kiþilere, akraba olmayan kiþilerden yapýlan kök hücre nakilleridir. Bu nakillerde, AKHN’ de görülen sorunlar, çok daha sýk ve þiddetli olarak ortaya çýkar. Doku tipi % 100 tutsada bu yüksek risk geçerlidir. Kendi ýrký dýþýnda bir ýrkýn kullanýlmasý, riske risk ekler. Baþarý oraný düþük, ölüm riski fazladýr. Bu seçenek, kesinlikle hastanýn çok arzulu olmasýný gerektirir. Ayrýca, maliyeti çok yüksektir. Yüzlerce, hatta binlerce gönüllünün taranmasý, daha nakil öncesinde, çok zaman ve para gerektirir. Nakil sonrasý sorunlar da çok fazla olacaðý için, bunlarýn tedavisi, maliyeti birkaç misli artýracak ve durumu güçleþtirecektir. Maliyet de, risk de yüksektir. Ölüm riski, % 80"e kadar çýkabilir. Sonuç olarak, Unrelated nakillerde, yarar/zarar tartýþmasý çok iyi yapýlmalý, hasta ve ailesi bunlarý çok iyi bilmelidir. Peþin olarak baþarýsýzlýðý ve hasta kaybýný gözönünde tutmalýdýr.

Tüm nakillerde, hasta ve aileler uzun ve zor bir savaþa girdiklerini, en azýndan uzun bir süre yaþamlarýnýn tümüyle deðiþeceðini bilerek, kendilerini yeni bir yaþama hazýrlamalýdýr. Ailelerin; sürekli hekimle ve hastaneyle buluþabilecek, hergün tetkik yaptýrabilecek, yaþamýndaki diðer sosyoekonomik sorunlarý geri plana atmasýný gerektiren bir yaþam þekline adým attýklarýný kavramalarý gereklidir.Yaþam yerleride buna paralel olarak deðiþebilecektir. Yani, sadece hasta deðil, aile bireyleri de, bu olayda sosyoekonomik olarak zedelenebileceklerini kabullenmelidir. Eski tabirle, “Kemik iliði nakli”, basitçe, ilik hücrelerinin alýnýp verilmesiyle bitiveren, mucize bir yaklaþým deðildir. Aksine, çok sayýda tedavi þeklini içine alan, çok sayýda uzman doktor ve labratuvar hizmeti gerektiren, bir tedaviler zinciridir. Yaþamý da, ölümü de içerir. Tüm bu zor gerçeklere karþýn, bazý hastalarda, baþka seçeneklerle kýyaslanmayacak yararlarý vardýr. Zamanlamasý iyi yapýlýrsa, teknik olanaklar yeterliyse, hastanýn performansý çok iyiyse ve uygun bir verici varsa (AKHN ‘de), iyi merkezlerde sonuçlar çok mutluluk verici olabilir.

Tedaviniz uzun sürebilir.

Çeþitli ciddi sorunlar yaþayabilirsiniz.

Beklenti dýþý bazý sorunlar da çýkabilir.

Hastalýk tekrarlayabilir.

Ýþyeri ve yaþadýðýnýz þehri deðiþtirmeniz gerekebilir. Çünkü sýk sýk kontrole gelmeniz ve belli aralýklarla kan tahlilleriniz, kemik iliði kontrolleri gerekecektir. Bu aralýklar önceden size söylenen sürelerden kýsa olabilir.