Çoðu kez sinsi bir þekilde baþlayan, genellikle yavaþ ilerleyen bir tür kan kanseridir. Plazma hücrelerinin kontrolsüz çoðalmasý sonucu oluþan kemik iliði tümörüne “plazmasitom (=miyelom; miyelo: ilik, om: ur), bu urlarýn kemiklerde yaygýn bir þekilde bulunmasý ile oluþan hastalýða da “multipl miyelom” denir. Kanserleþen plazma hücreleri, normalde kan hücrelerimizin üretildiði yer olan kemik iliðinde çoðaldýklarýndan hastalýk “kemik iliði kanseri” olarak da adlandýrýlýr.

Multipl miyelom seyrek olmayarak tanýnýn konmasýnda gecikilen, oysa büyük ölçüde tedavi edilebilir bir hastalýktýr.Yeni tedavi yöntemleri ile çoðu hastada yaþam süresini uzatmak ve yaþam kalitesini yükseltmek mümkün olmaktadýr.

ABD’de her yýl 13.000 kiþiye multipl miyelom tanýsý konmaktadýr. Türkiye nüfusunu ABD’nin kinin yaklaþýk üçte biri olarak kabul edersek, her yýl yaklaþýk 4.000 kiþiye bu tanýnýn konduðunu varsayabiliriz. Multipl miyelom meme, akciðer, prostat, mide ve barsak kanserlerine göre çok daha seyrek olarak karþýmýza çýkmaktadýr.

Genellikle ileri yaþ hastalýðýdýr. En sýk görüldüðü yaþ grubu 65-70’dir. Ancak son yýllarda yaþ ortalamasý 50-55’e doðru kayma eðilimindedir. Çocuklarda görülmez. Erkeklerde kadýnlara oranla iki kat daha sýktýr. Son yýllarda hastalýðýn giderek daha genç kiþilerde görülmesinin yaný sýra, giderek daha sýk gözlendiði de bir gerçektir.

Bazý etkenlerin multipl miyelom oluþumunda rolü olduðu gösterilmiþse de, bu etkenlerle karþýlaþan her kiþide hastalýðýn görülmemesi, hastalýðýn geliþiminde kolaylaþtýrýcý faktörlerin yaný sýra koruyucu (engelleyici) faktörlerin de rol oynadýðýný düþündürmektedir. Nedenler arasýnda bazý yabancý cisimlerin vücutta uzun süre býrakýlmalarý, çok uzun süren iltihabi durumlar, toksik kimyasal maddelere maruz kalma, diðer kan kanseri türlerinde olduðu gibi radyasyon ile temas genel kabul görenlerdir. Son yýllarda bazý virüsler etken olarak ileri sürülmüþse de kesin bir sonuca ulaþýlamamýþtýr.

Özetle; hastalýðýn nedeni henüz tam olarak aydýnlanmamýþtýr.Kan ile iliþkili diðer kanser türlerinde olduðu gibi, multipl miyelom da bulaþýcý deðildir. Çok nadir istisnalar dýþýnda, kalýtým yoluyla kuþaktan kuþaða geçmez..

Hastalýðýn baþlangýç aþamasýnda hiçbir belirti olmayabileceði gibi, ileri evrelerde çok gürültülü bir klinik tablo da söz konusu olabilir. Aþaðýda sýralanan hastalýk belirtilerinin ortaya çýkabilmesi için kanserli hücre kütlesinin belirli bir hacme ulaþmasý gerekir. Bu belirtisiz dönemde hekimlerin sýkça baþvurduklarý basit bir laboratuvar testinin (sedimantasyon hýzý) anormal sonuç vermesi (sedimantasyonun hýzlanmasý) tanýya giden yolu tesadüfen açabilir.

En sýk gözlenen belirtiler kemiklerde aðrý; kansýzlýk belirtileri; tekrarlayan üst solunum yolu ve akciðer infeksiyonlarý, kanda kalsiyum düzeyinin yükselmesine (hiperkalsemi) baðlý belirtiler ve böbrek bozukluðuna (üremi) iliþkin bulgulardýr.

Aðrý tüm kemiklerde olabileceði gibi, sadece belirli bir bölgeye de sýnýrlý kalabilir. Aðrý en çok sýrt ve bel aðrýlarý þeklinde omurgayý ve göðüs kafesinde kaburgalarý ilgilendirir. Aðrý dokunmakla, basý ile, hareketle artabilir. Ýstirahatte ise azalabilir. Kemik kýrýklarý ya da sinirlere basý geliþtiðinde aðrý daha da þiddetlenir.

Hastalar kemik aðrýlarý nedeniyle öncelikle romatizma, fizik tedavi ve ortopedi uzmanlarýna baþvurur ve bazen “bel fýtýðý”, “kireçlenme”, “siyatik” gibi yanlýþ tanýlarla bir süre tedavi görebilirler. Böyle bir yaklaþým, ne yazýk ki, hastalýðýn ilerlemesine fýrsat verir.

Kanserleþen plazma hücrelerinin oluþturduðu tümörler (plazmasitom) tek (soliter) veya çok sayýda (multipl) olabilir. Kemik iliðindeki bu tümörler çevre kemik dokusunu harap ederek kemiklerin kalsiyum kaybetmelerine, böylelikle incelmelerine, zayýflamalarýna, hatta kendiliðinden veya hafif bir darbe ile kýrýlmalarýna yol açabilir. Bunlara ek olarak, bazý kemiklerde (örneðin omurlar) kýrýk oluþtuðunda sinirlere basý sonucu þiddetli aðrýlar ve bazen felçler görülebilir.

Harabiyet sonucu kemiklerden açýða çýkarak kana geçen kalsiyum hiperkalsemi tablosunu yaratabilir. Hiperkalsemi bazen organizma için çok zarar verici ve hayatý tehdit edici olabilir. Ýþtah azalmasý, bulantý, kusma, susuzluk hissi, idrar miktarýnda azalma, halsizlik, kas güçsüzlüðü, huzursuzluk ve bilinç deðiþiklikleri bu tablonun belirtileri arasýndadýr.

Miyelom hücrelerinin artýþýna baðlý olarak kemik iliðinde normal kan hücrelerinin yapýmý engellenir. Bunun sonucunda kansýzlýk, kanamalar, infeksiyonlara yatkýnlýk ortaya çýkabilir. Kansýzlýk durumunda hastalar halsizlik ve çabuk yorulmadan, bir iþ yaptýklarýnda ya da yokuþ, merdiven çýktýklarýnda çarpýntý ve nefes darlýðýndan yakýnýrlar.

Grip gibi basit infeksiyonlarýn sýk görülmesinin yaný sýra, zatürree, üst solunum yolu (bronþit) veya idrar yolu iltihabý gibi infeksiyonlara yatkýnlýðýn artýþý da hastalýðýn bir diðer önemli yönüdür.

Miyelomun en çok zarar verdiði organlarýn baþýnda böbrekler gelir. Bu nedenle hastalýðýn erken tanýsý çok önemlidir. Çok ilerlememiþse, böbreklerde meydana gelen hasar tedavi ile geri döndürülebilir ve böbrekler tekrar normal iþlevlerini kazanabilir.

Hastanýn þikayetlerinin, klinik belirtilerinin öyküsü ve muayenesi hekime hastalýk hakkýnda ilk ipuçlarýný verir. Kemik filmlerinin çekilmesi, kan ve idrar testleri ve kemik iliðinin incelenmesi ile miyelom tanýsýna kolaylýkla ulaþýlýr.

Kemik filmleri: Film incelemeleri, kemiklerin durumu hakkýnda aydýnlatýcý bilgiler verir. Kýrýklar veya zarar görmüþ, kalsiyum yitirmiþ kemikler bu yöntemle görülebilir. Ancak kemiklerde meydana gelen hasar sadece bu hastalýða özgü deðildir. Hastalýk tüm kemikleri eþit þekilde etkilemediðinden özellikle aðrýlý bölgelerin ayrýntýlý olarak röntgen veya manyetik rezonans (MR) gibi görüntüleme yöntemleri ile incelenmesi gerekir. MR kemik bulgularýnýn (özellikle omurgada) erken yakalanmasýnda çok duyarlý, ancak pahalý bir yöntemdir.

Kan ve idrar testleri: Tanýya giderken bir diðer önemli inceleme kan ve/veya idrarda miyelom hücrelerinin yaptýðý proteinin (immünglobülin) saptanmasýdýr. Kanserleþerek çoðalan plazma hücreleri normal koþullarda yapmasýný bildikleri immünglobülini bol miktarda üretirler (M proteini).

Bu proteinler serum ve/veya idrar protein elektroforezi testleri ile ortaya konur. Elektroforezde M proteini kendini dar tabanlý, yüksek ve sivri bir tepe þeklinde gösterir (Þekilde gamma bölgesinde böyle bir tepe okla gösterilmiþtir. Normalde sadece albumine ait bir sivrilik görülür). Tedaviyle kötü hücreler öldürüldükten sonra bu sivri tepe yerini alçak bir düzlüðe býrakacak ya da tamamen kaybolacaktýr. Elektroforezin ardýndan daha duyarlý yöntemlerle (immünelektroforez, immünfiksasyon) bu proteinin tipi ve miktarý saptanýr. Ýdrarda immünglobülinlerin sadece hafif zincir parçalarý çýkar (Bence Jones proteini: okunuþu: Bens Cons). Yirmidört saatlik idrar örneklerinde hafif zincir mikarý tayin edilebilir.

Bütün bu deðerler hem hastalýðýn tanýsýnýn konmasýnda, hem de tedaviye yanýtýn izlenmesinde büyük önem taþýr. M proteinleri hastalýk aktivitesinin sadýk göstergeleridir. Çok az kanserde böyle bir tümör belirteci bulunur.

Kemik iliðinin incelenmesi: Taný için üçüncü yöntem kemik iliðinin incelenmesidir. Bu amaçla göðüste iman tahtasýna (sternum kemiði) veya kalça kemiðinin arka kýsmýndaki küçük kemik çýkýntýsýna, bölge uyuþturulduktan (lokal anestezi) sonra özel bir iðne ile girilerek kemik iliði örneði alýnýr. Bu örnekler hematoloji ve/veya patoloji laboratuvarlarýnda mikroskopta incelenerek miyelom tanýsý kesinleþir (Kemik iliði aspirasyonu ile biyopsisi için bkz. týbbi terimler sözlüðü).

Kemik iliði biyopsisi, yapýlýþý sýrasýnda hastaya fazla rahatsýzlýk vermeyen, poliklinik koþullarýnda ayaktan 5-10 dakikada tamamlanan, sonradan hastada aðrý yaratmayan bir iþlemdir. Hastalar kemik iliðini “omurilik” ile karýþtýrarak giriþimden önce yersiz endiþelere kapýlmamalýdýr.

Hastalýðýn ilerleme derecesine göre üç evresi vardýr. Hastalýðýn evresine göre uygulanacak tedavi seçenekleri deðiþebilir.

Evre I. Kemik iliðinde tümör hücresi sayýsý azdýr. Kan sayýmýnda kansýzlýk yoktur. Kanda kalsiyum düzeyi normal sýnýrlardadýr. Kan ve/veya idrardaki M-protein miktarý düþüktür. Filmlerde kemik tutulumu yoktur. Bu evredeki hastalarda hastalýk belirtisi görülmeyebilir.

Evre II. Tümör hücresi sayýsý orta derecede artmýþtýr. Durumlarý birinci ve üçüncü evreye uymayan hastalar ikinci evre olarak kabul edilir.

Evre III. Hastalýk iyice ilerlemiþtir. Kansýzlýk görülebilir. Kanda kalsiyum düzeyi yükselmiþ bulunabilir. Kan ve/veya idrardaki M-protein miktarý çok yüksektir. Çok sayýda kemik hastalýða yakalanmýþtýr.

Yukardaki evrelerden herhangi birinde, birlikte böbrek yetmezliðinin de (üremi, kanda kreatinin yüksekliði) bulunmasý hastalýðýn tedavisinin daha da güç olacaðýna iþaret eder.

Tedavi öncesi hastalýðýn evrelendirilmesinin yaný sýra, bazý biyokimyasal (CRP, beta-2 mikroglobulin) ve genetik özelliklerin, olanak varsa, kromozomlarda meydana gelebilecek yapýsal deðiþikliklerin saptanmasý, hastalýðýn davranýþý ve tedaviye vereceði yanýtlarý önceden kestirmede yararlýdýr. Bu incelemelerin bir bölümü her hastanede deðil, ancak kan kanserleri konusunda uzmanlaþmýþ merkezlerde yapýlabilmektedir.