Genel Bilgiler

Ankilozan spondilit, omurgayý aþaðýdan yukarýya doðru veya yukarýdan aþaðýya doðru etkileyerek kademe kademe ilerleyen, iltihaplý bir eklem romatizmasýdýr. Bu hastalýðýn genetik, yani irsi bir yönü de vardýr; fakat mutad deðildir, bu yönü her zaman tespit edilemez. Bu hastalarýn çoðunda HLA-B27 pozitif bulunur; ancak ne HLA-B27’nin pozitif olmasý hastaya taný koydurucudur, ne de negatif oluþu tanýdan uzaklaþtýrýcýdýr. Bu test daha çok saha taramalarýnda ve araþtýrmalarda önemlidir. Dolayýsýyla, hastanýn bireysel muayenesinde ve tanýsýnda sadece bir ek test olarak yer alabilir.

Ankilozan spondilit öncelikle ve özellikle sakroiliak eklemleri tutar. Sakroiliak eklemler, saðrý kemiðinin (sacrum) her iki yanýnda leðen kemiði ile eklem yapan yarý oynar eklemlerdir, hareketleri sýnýrlýdýr. Bu eklemler daha çok diðer eklem hareketlerine esneyerek katýlýrlar ve destek olurlar (Kadýnlarda normal doðum sýrasýnda bu eklemin fonksiyonlarý artar, daha esnek ve hareketli hale gelirler). Yürüme sýrasýnda, yürüyüþün esnekliði ve kalitesi açýsýndan bu eklemlere büyük iþ düþer. Ankilozan spondilitli hastada ilk bozulan fonksiyonlardan biri, yürüyüþtür. Yürüyüþ zor, sýkýntýlý ve aðrýlý hale gelir. Bu eklemlerdeki bozukluk, kiþinin öne eðilmesini de etkiler ve kýsýtlar. Hastalýk aþaðýdan yukarýya geliþim gösterirse, önce bel bölgesi, daha sonra sýrt ve boyun bölgesi etkilenir ve ilgili bölge omurlarýnda eklem tutukluðu (enflamasyona baðlý olarak eklemde ödem ve hassasiyet), kireçlenme (artroz) ve dolayýsýyla hareket kýsýtlýlýklarý baþ gösterir. Sýrt omurlarýnýn etkilenmesi, beraberinde, sýrt omurlarýna eklem yapmýþ olan göðüs kafesini de etkiler ve nefes alýp-verme sýrasýnda bir kýsýtlýlýk hali ortaya çýkar. Hastalýk ilerledikçe, akciðerin solunum kapasitesi azalýr ve bu durum solunum fonksiyon testleriyle de ortaya konabilir.

Ankilozan spondilit, genellikle 20 yaþlarýnda ilk belirtilerini gösterir ve 30 yaþýna varmadan hastalýk iyice yerleþmiþ olur. Daha seyrek durumlarda, 20 yaþýndan önce de baþlangýç belirtilerini gösterebilir veya 30 yaþýna yaklaþýrken bariz hale gelebilir. Hastalýðýn seyri, kiþiden kiþiye deðiþkendir; bazen hýzlý ve yoðun bir gidiþat gösterir, bazen de hastalýk kendini çok açýk belli etmeden sinsi sinsi ilerleyebilir. Travma, stres, enfeksiyöz hastalýklar gibi bazý etkenler, hastalýðýn hem baþlangýcýný tetikleyebilir, hem de ara dönemlerde alevlenmesine yol açabilir. Hastalýk genellikle alevlenme ve uyuma peryodlarý þeklinde ilerler. Her bir dönemin uzunluðu hastaya baðlý olarak oldukça deðiþkenlik gösterir. Nadiren, 50-60 yaþýna geldiði halde hiç þiddetli þikayeti olmamýþ, bu yüzden taný konmamýþ ve bir tedavi görmemiþ hastalara rastlamak mümkündür. Bu kiþiler, hekime farklý þikayetlerle baþvurduklarýnda, geçirmiþ olduklarý hastalýk tesadüfen fark edilir. Böyle hastalarda tedaviye tabii ki ihtiyaç yoktur. Bu kiþilerde hastalýk çok hafif ve sinsi seyretmiþtir ve çok sýnýrlý arazlar býrakmýþtýr.

Hastalýðýn þikayetleri arasýnda en önemlisi, istirahat ile artan aðrýlardýr. Bir veya heriki kalçada (sakroiliak eklemlerde) meydana gelen aðrý, mutaddýr. Genellikle ilk belirtidir ve özellikle sabah tutukluðunun ana sebeplerindendir.  Aðrý ve sabah sertliði, hasta bir süre hareket ettikten sonra azalýr. Ancak gece istirahatinden sonra ertesi gün tekrar aðrý ile uyanýr. Bu durum, hastalýk aktif dönemde iken böylece devam eder. Bazen kendiliðinden, bazen de taný konulup tedaviye baþlandýðýndan, bir süre sonra azalýr. Hastalýk alevlendiðinde ise tekrar artar. Hastalýðýn aþaðýdan yukarýya yayýlým gösterdiði vak’alarda, bel hareketlerinde kýsýtlýlýk daha erken baþlar. Yukarýdan aþaðýya geliþenlerde ise, boyun eklemi daha erken tutulur ve kýsýtlýlýk daha erken ortaya çýkar.

Sakroiliak eklemler ve omurga (bel, sýrt, boyun) tutulumundan baþka, diðer büyük eklemler de hastalýðýn deðiþik evrelerinde etkilenebilir. En sýk kalça eklemi (coxa) tutulumu görülür. Sýrt omurlarýnýn tutulumundan dolayý azalan göðüs kafesi performansý ve akciðer kapasitesi, akciðer enfeksiyonlarýna yatkýnlýðý arttýrýr.

Ankilozan spondilitte taný, esas olarak muayene bulgularýna ve radyolojik bulgulara dayanarak konur. Bazý laboratuar testleri, hastalýðýn varlýðýndan çok, aktivitesi hakkýnda bilgi verir. Sakroiliak MR - eðer iyi çekilir ve doðru yorumlanabilirse – hastalýðýn erken dönemde tanýsýnda çok deðerlidir. Ancak MR’ýn yorumlanmasýnda ihtilaflar olabilmektedir. Böyle durumlarda klinik fizik muayene çok daha önem kazanýr. Röntgen bulgularý, MR’a göre daha geç dönemde belirginleþir. 25-30 yaþ arasýnda genellikle radyolojik bulgular ve muayene bulgular birbirini destekler hale gelir, tanýda yanýlma ihtimali azalýr.
Ancak ankilozan spondilitin erken tanýsý, tedavinin baþarýsý ve kalýcý sakatlýklarýn geliþiminin yavaþlatýlmasý-geciktirilmesi açýsýndan önemlidir.

Ankilozan spondilit, genellikle hastalýðýn erken dönemlerinde, baþka hastalýklarla ve durumlarla karýþtýrýlabilir. Yumuþak dokulara baðlý kalça aðrýlarý (özellikle miyofasyal aðrý sendromu), en sýk karýþtýrýlan problemlerdendir. Ancak, dikkatli ve ayrýntýlý bir muayene ile, bu durum ortaya konabilir. Belin diðer mekanik ve enflamatuar hastalýklarý da kalçaya ve sakroiliak bölgeye yayýlan aðrýlara sebep olabilir.  Muayeneyi yapan hekim, bu ve diðer karýþtýrýlabilecek hastalýklar açýsýndan ayýrýcý tanýyý yapar.

Hastalýðýn ileri yýllarýnda, omurga yaygýn olarak tutulduðunda, hareket kýsýtlýlýðýnýn þiddetine baðlý olarak, hastalýktaki kireçlenmeye zýt þekilde kemik erimesi geliþimi de görülür. Bazen tedavide kullanýlan ilaçlarýn da bunda rolü olur.  Kalça eklemi tutulumu, ileri yaþlarda kalça protezi ameliyatýný gerektirebilir.

Tedavide hekim, hastaya uygun ilaçlarý, gerekli gördüðü bir kombinasyon ile kullanýr. Hastalýðýn durumuna göre bazen biyolojik ajan denen çok güçlü, ancak çok hassasiyet gerektiren ilaçlara da baþvurabilir.

Ankilozan spondilitin tedavisinde egzersiz programlarý ve hastanýn yaþam tarzý da çok önemlidir. Uzun süre ayakta kalarak yapýlan çalýþmalardan sakýndýrýlýr. Geceleyin yastýksýz ve yüzüstü yatmasý teþvik edilir.

Kaplýca tedavisinin en fazla endike (uygun) olduðu hastalýk, ankilozan spondilittir. Hastalýðýn inaktif dönemlerinde, eklem hareketlerinin arttýrýlmasý ve kaslarýn güçlendirilmesi açýsýndan ciddi bir tedavi saðlar. Bu hastalara, uygun dönemlerde kaplýca tedavisi özendirilmelidir. Hastalýðýn þiddetine baðlý olarak, ileri yaþlarda omurga belli bölgeler halinde veya tamamen hareketsiz kalabilir ve kiþinin eðilip doðrulmasý, yahut baþ hareketleri aþýrý sýnýrlanmýþ hale gelebilir. Bu açýdan erken taný ve tedavi ankilozan spondilitte büyük önem taþýr.