Ölüm, hiç birimizin yadsýmadýðý ama korkuyla yadsýmaya çalýþtýðý kaçýnýlmaz son... Ölüm, sevdiklerimizin ölümü hepimizi farklý derecede etkiler. Bir cenaze evine gittiðinizde, ölenin yakýnlarýndan bazýlarýnýn feryat figan aðladýðýný, bazýlarýnýn ise köþede sessizce kendine döndüðünü görürsünüz. Kadeþler arasýnda bu davranýþ farklýlýðý çok belirgindir, çünkü ölenin en yakýnlarý onlardýr. Peki, neden kardeþler farklý tepkiler veriyor? Neden biri feryat figan aðlarken, diðeri þaþkýn bakýþlarla kendi içine dönüyor, ya da neden bir diðeri beklenenden fazla tecrübeli davranýyor?..

Ölümü ve yas reaksiyonunu açýklayan Freud’a göre; ölenin ardýndan yaþanan ilk reaksiyon inkar safhasýdýr. Bu safha kiþiden kiþiye deðiþen sürelerde yaþanmaktadýr. Bu süre, ölümün nasýl olduðu, beklenen bir ölüm olup olmadýðý, ya da ölenle hissedilen duygusal baðlantýya ve öleni “kaçýncý yaþýmýzda” kaybettiðimize göre deðiþmektedir. Bu dönemin aþýlmasý, kabullenme süreci ile suçlu arama davranýþý baþgösterir. Bu süreçte bazýlarýnýn yüksek sesle kendisini akladýðýný, diðerlerini suçladýðýný görürüz, diðerleri ise kendi içine çekilmiþ ve kendini suçlamakla suçlamamak arasýnda gidip gelmektedir. Buraya kadar olan safhalar “akut dönem” olup, fýrtýna yatýþtýðýnda herkes kendi içine çekilir ve muhasebesini yapmaya baþlar. Bu dönemde ölene karþý yaþanan duygusal çatýþmalar süreci belirleyendir. Ölenle belirgin ruhsal çatýþmasý olanlar bu süreci daha zor ve daha uzun zamanda atlatmaktadýr. Sonuçta ölene karþý hissedilen çatýþmalý duygular yatýþýr ve yas reaksiyonu sona erer...

Ölü evine baktýðýmýzda herkesin bir görevi olduðunu görüyoruz... Ölenin yakýnlarý, özellikle çocuklarý arasýnda davranýþ deðiþikliði belirgindir, kimisi feryat figan aðlarken, kimisi köþesine çekilir ve þaþkýn bakýþlarla kendi içine döner. Ölenin eþi daha metanetlidir. Ölenin uzak yakýn demeden gelen akrabalarý ölenin yakýnlarýna deðiþik davranýþlar sergilerler. Yaþlýlar bir odada çevresindekileri ölüm ve din iliþkisi hakkýnda yeniden bilgilendirir. “Ölümün Alah’ýn emri olduðu”, “Kabir Azabý”, “Dua’nýn Kerameti”, “ölümün bir son deðil, bir kavuþma olduðu” gibi konularý konuþarak çevredekilerin varoluþ kaygýlarýný azaltmaya çalýþýrlar. Ne de yaþlarý itibarý ile ölüme en yakýn olanlar onlardýr ve onlarýn metanetli olmasý örnek bir davranýþ teþkil ederek daha genç olanlarýn ölüm karþýsýnda daha güçlü olmasýna yardýmcý olur. Böylece insanlarýn kendi ölümleri ile ilgili zamansýz sorgulama yapmalarý engellenmiþ olur. Bu odadaki seromoni “yaþamýn devam etmekte” olduðunun hatýrlatýlmasý ile nihayete erdirilerek kiþilerin kendi iç gerçeklerine dönülmesi saðlanýr.

Bir diðer odada feryat figan eden kardeþe yardýmcý olmaya çalýþan birilerini görürüz. “Her anne babanýn evlatlarýný çok sevdiðini, evlatlarý arasýnda ayýrým yapmadýðýný ama evlatlarýndan birini kendine hami seçtiðini ve her fýrsatta ondan yardým aldýðýný, ona çok güvendiði hissini verdiðini” isim vermeden hatýrlatarak, kiþinin iç hesaplaþmasýnda kendine haksýzlýk etmesini önlerler. Bu sayede bu evladýn, evlat olarak kendi üzerine düþen görevleri layýkýyla yerine getirdiði hatýrlatýlmýþ olur. Bu onurlandýrma davranýþý, bu evladýn iç hesaplaþmasýný kýsa sürede atlatmasýna yardýmcý olur. Ýçe dönmüþ kardeþe kimsenin yaklaþmadýðý görülür, burada yaþanan mateme saygý duyulur. Bu kardeþ, inkar ile kabulleniþ arasýnda sýkýþmýþ, kendi hayllerinde ölene ait anýlarýný hatýrlamakla meþguldür. Aslýnda o da kimsenin kendisine bulaþmasýný istememekte olduðundan beden dili insanlarý kendinden uzak tutmakta, kendi içi ile baþbaþa kalma imkanýný yaþamaktadýr. Bu kardeþin yas reaksiyonunu atlatabilmesi için kendi iç muhasebesinde vicdaný karla çýkmasý gerekmektedir ve çoðunlukla bu saðlanýr. Bu kardeþe doðrudan bir müdahale yoktur ama ölü evine gelen gidenin kalabalýðý, ölenle yapýlan identifikasyonu beslediði için ölene duyulan saygýyý kendi üzerine çevirmekte bundan faydalanarak kendini onurlandýrmaktadýr. Bu süreç de onun iyileþmesini saðlar. 

Cenaze namazý; ölüm seromonisi devam etmektedir. Cenaze namazý cemaate ve ölenin yakýnlarýna, ölenle vedalaþma imkaný saðlamakta ve de varoluþun temel kaygýsý ile mücadele imkaný saðlamaktadýr. Dünya yaþantýsýnýn süreli olduðu, bugünü yaþamanýn tadýna varmayý, ölüm kaygýsýnýn sonu deðiþtirmeyeceði, sadece bugünden alýnan hazzý azaltacaðýný hatýrlatýr ve hem bugünü hem de yarýný düþünmemiz gerektiðini hatýrlatýr.

Cenazeyi mezara koyma iþleminde evlatlarýna bu görev verilir, böylece inkar safhasýnýn tamamiyle aþýlmasý saðlanýr. Anne ya da babasýný mezara koyan evlat, onu mezara koyarak onun öldüðü gerçeði ile mutlak surette yüzleþmekte ve böylece patolojik yasa dönüþtürmesi engellenmeye çalýþýlýr.

Görüldüðü gibi kültürümüzde yer alan “cenaze seromonisi” hem ölenin yakýnlarýna ruhsal iyileþmeyi zorunlu kýlmakta hem de ölen diðer çevresine varoluþun gerçeðini hatýrlatarak þifa imkaný saðlamaktadýr. Bu sebeple cenaze merasimlerinde aðlayanlarý susturmak, onlara ilaç vererek sakinleþtirmek doðru deðildir. Herkes kendi tarzý ile bu olayý yaþamak zorundadýr. Ama hipertansiyon, ya da diyabet gibi hayati önemi olan hastalýklardan muzdarip kiþilerin ilaçla sedatize edilmesi gerekir.

Ölüm, hiç birimizin yadsýmadýðý ama korkuyla yadsýmaya çalýþtýðý kaçýnýlmaz son... Ölüm, sevdiklerimizin ölümü hepimizi farklý derecede etkiler. Bir cenaze evine gittiðinizde, ölenin yakýnlarýndan bazýlarýnýn feryat figan aðladýðýný, bazýlarýnýn ise köþede sessizce kendine döndüðünü görürsünüz. Kadeþler arasýnda bu davranýþ farklýlýðý çok belirgindir, çünkü ölenin en yakýnlarý onlardýr. Peki, neden kardeþler farklý tepkiler veriyor? Neden biri feryat figan aðlarken, diðeri þaþkýn bakýþlarla kendi içine dönüyor, ya da neden bir diðeri beklenenden fazla tecrübeli davranýyor?..

Ölümü ve yas reaksiyonunu açýklayan Freud’a göre; ölenin ardýndan yaþanan ilk reaksiyon inkar safhasýdýr. Bu safha kiþiden kiþiye deðiþen sürelerde yaþanmaktadýr. Bu süre, ölümün nasýl olduðu, beklenen bir ölüm olup olmadýðý, ya da ölenle hissedilen duygusal baðlantýya ve öleni “kaçýncý yaþýmýzda” kaybettiðimize göre deðiþmektedir. Bu dönemin aþýlmasý, kabullenme süreci ile suçlu arama davranýþý baþgösterir. Bu süreçte bazýlarýnýn yüksek sesle kendisini akladýðýný, diðerlerini suçladýðýný görürüz, diðerleri ise kendi içine çekilmiþ ve kendini suçlamakla suçlamamak arasýnda gidip gelmektedir. Buraya kadar olan safhalar “akut dönem” olup, fýrtýna yatýþtýðýnda herkes kendi içine çekilir ve muhasebesini yapmaya baþlar. Bu dönemde ölene karþý yaþanan duygusal çatýþmalar süreci belirleyendir. Ölenle belirgin ruhsal çatýþmasý olanlar bu süreci daha zor ve daha uzun zamanda atlatmaktadýr. Sonuçta ölene karþý hissedilen çatýþmalý duygular yatýþýr ve yas reaksiyonu sona erer...

Ölü evine baktýðýmýzda herkesin bir görevi olduðunu görüyoruz... Ölenin yakýnlarý, özellikle çocuklarý arasýnda davranýþ deðiþikliði belirgindir, kimisi feryat figan aðlarken, kimisi köþesine çekilir ve þaþkýn bakýþlarla kendi içine döner. Ölenin eþi daha metanetlidir. Ölenin uzak yakýn demeden gelen akrabalarý ölenin yakýnlarýna deðiþik davranýþlar sergilerler. Yaþlýlar bir odada çevresindekileri ölüm ve din iliþkisi hakkýnda yeniden bilgilendirir. “Ölümün Alah’ýn emri olduðu”, “Kabir Azabý”, “Dua’nýn Kerameti”, “ölümün bir son deðil, bir kavuþma olduðu” gibi konularý konuþarak çevredekilerin varoluþ kaygýlarýný azaltmaya çalýþýrlar. Ne de yaþlarý itibarý ile ölüme en yakýn olanlar onlardýr ve onlarýn metanetli olmasý örnek bir davranýþ teþkil ederek daha genç olanlarýn ölüm karþýsýnda daha güçlü olmasýna yardýmcý olur. Böylece insanlarýn kendi ölümleri ile ilgili zamansýz sorgulama yapmalarý engellenmiþ olur. Bu odadaki seromoni “yaþamýn devam etmekte” olduðunun hatýrlatýlmasý ile nihayete erdirilerek kiþilerin kendi iç gerçeklerine dönülmesi saðlanýr.

Bir diðer odada feryat figan eden kardeþe yardýmcý olmaya çalýþan birilerini görürüz. “Her anne babanýn evlatlarýný çok sevdiðini, evlatlarý arasýnda ayýrým yapmadýðýný ama evlatlarýndan birini kendine hami seçtiðini ve her fýrsatta ondan yardým aldýðýný, ona çok güvendiði hissini verdiðini” isim vermeden hatýrlatarak, kiþinin iç hesaplaþmasýnda kendine haksýzlýk etmesini önlerler. Bu sayede bu evladýn, evlat olarak kendi üzerine düþen görevleri layýkýyla yerine getirdiði hatýrlatýlmýþ olur. Bu onurlandýrma davranýþý, bu evladýn iç hesaplaþmasýný kýsa sürede atlatmasýna yardýmcý olur. Ýçe dönmüþ kardeþe kimsenin yaklaþmadýðý görülür, burada yaþanan mateme saygý duyulur. Bu kardeþ, inkar ile kabulleniþ arasýnda sýkýþmýþ, kendi hayllerinde ölene ait anýlarýný hatýrlamakla meþguldür. Aslýnda o da kimsenin kendisine bulaþmasýný istememekte olduðundan beden dili insanlarý kendinden uzak tutmakta, kendi içi ile baþbaþa kalma imkanýný yaþamaktadýr. Bu kardeþin yas reaksiyonunu atlatabilmesi için kendi iç muhasebesinde vicdaný karla çýkmasý gerekmektedir ve çoðunlukla bu saðlanýr. Bu kardeþe doðrudan bir müdahale yoktur ama ölü evine gelen gidenin kalabalýðý, ölenle yapýlan identifikasyonu beslediði için ölene duyulan saygýyý kendi üzerine çevirmekte bundan faydalanarak kendini onurlandýrmaktadýr. Bu süreç de onun iyileþmesini saðlar. 

Cenaze namazý; ölüm seromonisi devam etmektedir. Cenaze namazý cemaate ve ölenin yakýnlarýna, ölenle vedalaþma imkaný saðlamakta ve de varoluþun temel kaygýsý ile mücadele imkaný saðlamaktadýr. Dünya yaþantýsýnýn süreli olduðu, bugünü yaþamanýn tadýna varmayý, ölüm kaygýsýnýn sonu deðiþtirmeyeceði, sadece bugünden alýnan hazzý azaltacaðýný hatýrlatýr ve hem bugünü hem de yarýný düþünmemiz gerektiðini hatýrlatýr.

Cenazeyi mezara koyma iþleminde evlatlarýna bu görev verilir, böylece inkar safhasýnýn tamamiyle aþýlmasý saðlanýr. Anne ya da babasýný mezara koyan evlat, onu mezara koyarak onun öldüðü gerçeði ile mutlak surette yüzleþmekte ve böylece patolojik yasa dönüþtürmesi engellenmeye çalýþýlýr.

Görüldüðü gibi kültürümüzde yer alan “cenaze seromonisi” hem ölenin yakýnlarýna ruhsal iyileþmeyi zorunlu kýlmakta hem de ölen diðer çevresine varoluþun gerçeðini hatýrlatarak þifa imkaný saðlamaktadýr. Bu sebeple cenaze merasimlerinde aðlayanlarý susturmak, onlara ilaç vererek sakinleþtirmek doðru deðildir. Herkes kendi tarzý ile bu olayý yaþamak zorundadýr. Ama hipertansiyon, ya da diyabet gibi hayati önemi olan hastalýklardan muzdarip kiþilerin ilaçla sedatize edilmesi gerekir.