Bana gelen danýþanlarým ile olan çalýþmalarýmda ailenin odamdaki oturuþ þekli bile çok önemlidir. Belki aileler bana çocuklarýný getirdiklerini düþünürler ama bir diðer gerçek ise kendilerini de bana getirdikleridir.. Elbette Psikiyatrist olmak demek bana insanlarýn haklarýna ve sýnýrlarýna müdahale etme yetkisini vermemektedir. Bunun bilinci içerisinde olan bir kiþi olarak, elimdeki tüm bilgiyi o aileye dolayýsýyla da gence ya da çocuða ulaþtýrmak isterim. Ama aile bir bütündür. Bir dedektif gibi gerekli tüm ipuçlarýný toplamadan sonuca ulaþamayýz. Her ailedeki sorunun yansýyýþý nasýl herkesin parmak izi farklý ise her aile içinde farklýdýr. Onun için bence fazla konuþmadan her þeyi anlamaya çalýþmak ve kanýtlar toplamak gerekir. Hiç unutmam oðlum bir gün bozulmuþ oyuncaðýný eline alarak, hemen tamir etmeye çalýþmayarak hafifçe mýrýldanýp þöyle demiþti; “ Bakalým bu araba nasýl çalýþýyormuþ” . O anda oðlum benim bile hiç aklýma gelmeyen bir þeyi hayat felsefem haline getirmiþti. Bir þeyin nasýl bozulduðuna yönelmeden önce nasýl çalýþtýðýný bilmelisin ki hatayý ya da arýzayý daha çabuk anlayabilesin. Çocuðumuz aðladýðýnda bazen bizlerde yer yer çocuðumuza “Aðlayacak ne var þimdi “diye söyleyi veririz. Hem de neden aðladýðýný anlamadan. Öncelikle beklide hepimiz çocuðumuzun neler yaþadýðýný, neler düþündüðünü, neler hissettiðini anlamadan onunla iletiþime geçmemeliyiz. Önce sabýrla anlamaya çalýþtýðýmýzda zaten çocuðunuz dinlendiðini hissettiði için kendisini deðerli ve bir o kadar da güvende hissedecektir. Elinizde iyi bir yol haritasý olursa hedefe kýsa zamanda ulaþýrsýnýz. Bu nedenle baþlangýçta elde edilecek her veriyi deðerlendirmeniz gerekir. Bende meslek hayatýmda aileye ve çocuða yararlý olabilmek için o aileyi iyi tanýmak gerektiðine inanýyorum. Hatta benim için gelen ailedeki anne ve babanýn kendi anne ve babasý ile olan iliþkisinin düzeyi ve kalitesi bile çok önemlidir. Çünkü bazen kendi ailemiz ile elde edemediðimiz ya da çözemediðimiz sorunlarý çocuklarýmýza atfederek çözmeye çalýþýr ama bundan bir haber olarak yaþarýz. Babamýzýn bize olan davranýþlarýný doðru ya da yanlýþ diye sorgulamadan ayný þekilde çocuðumuza da öyle davranarak aktarmaya çalýþýrýz. Bunun ne kadar acý olduðunu en fazla bizler yaþayarak bilmemize raðmen, ayný acýyý çocuðumuza çektirerek ne anlarýz isterseniz kýsaca sizlere bir de ondan bahsedeyim. 

Bir anne düþünün ki gençliðinde ailesi okumalýsýn demesine raðmen tam iyi bir þekilde okurken bir gence âþýk olmuþ. Okulunu aþký uðruna býrakmýþ ve tabiri caiz ise evinin kadýný olmaya karar vermiþ. Her ne kadar ailesi bu olayý tasvip etmese de bir þekilde ailesini ikna etmiþ. Hayatýnýn ileri dönemlerinde aþk ve sevgi dolu sözlerin yerini, kendisini deðersiz hissettirecek sözler duymaya baþlayýnca “ Keþke okusaydým” demeye baþlamýþ. Ama iþ iþten geçince kýzýna yönelerek “Ben yaptým sen yapma “ diyerek kýzýnýn üzerine titremeye baþlamýþ. Doðal olarak da kýz çocuðu bu duruma öfke ile karþýlýk vermiþ. Anne, geçmiþte duyduðu piþmanlýðý bu þekilde yok etmeye çalýþmaktadýr. Kýzý, kendi çocukluðu; þimdiki kendisi ise geçmiþteki anne ve babasýdýr. Geçmiþte piþmanlýk duyduðu hatayý kýzýna yaptýrmayacak olursa kendi geçmiþini de onaracak, dolayýsýyla da piþmanlýðý yok olacak kýzýný da kurtarmýþ olacaktýr. Yani geçmiþte yapmadýðýný þimdi kýzýna yaptýrarak kendi geçmiþini onaracaktýr. Bir taþla üç kuþ vurmak bu olsa gerek. Bu açýdan baktýðýmda çocuklarýnýn ellerinden tutarak dershane dershane dolaþan anneleri, sýnavlara kendileri girecekmiþ gibi aþýrý derecede heyecanlanan anneleri daha iyi anlamaktayým. Daha öncede anlattýðým gibi bir ihtiyaç ne kadar geçmiþten geliyor ve tatmin olamamýþ ise o bizi oka dar yanlýþ yönlendirir. Çevremizle sorunlar yaþamamýza neden olur. Anne baba ve çocuðun ihtiyaçlarý çatýþtýðýnda her zaman kriz olur. Buna da bizler kuþak çatýþmasý der dururuz. . Burada psikiyatrist olmam nedeni ile ahkâm kesmeye hiç niyetim yok. Ama bildiðim tek þey var ki oda; her anne – babanýn ihtiyaçlarý her anne baba için farklý olduðudur. Çok ayrý kiþiliklerimiz olduðu gibi çok farklý da aile düzenlerimiz ve tiplerimiz vardýr. Her ne kadar insanýn bazý gerçekleri duymasý hoþuna gitmese de bu kitabýn bu satýrlarýna kadar geldiðinize göre bununla bilinçlenmeye hazýr bir kiþisiniz diye düþünerek, müsaadenizle sizlere kýsaca aile tiplemelerinden bahsetmek istiyorum.

Çok sevenin yanýna koyduðum soru iþaretleri kaza ile olmadý ya da yanlýþlýkla elim deðmedi biraz sonra bunun nedenini sizlerle paylaþacaðým. Bu aileler esasýnda çok iyi niyetlidir. Herkesin en iyi anne en iyi babasý olabilirler. En iyi komþusu olabilirler. Sadece iyi olamadýklarý tek kiþi kendileridir. Herkese karþý çok verici ve duyarlýdýrlar ama kendilerine karþý ise bir o kadar da duyarsýzdýrlar. Sürekli böyle anne ve babalarýn kafalarýnda kaygýlý düþünceler vardýr. Çocuklarýnýn baþlarýna kötü bir þey geleceði düþüncesi vardýr. Bu nedenle de onlarý pek yanlarýndan ayýrmak istemezler. Kendilerine sorduðunuzda çocuklarýnýn iyiliðini düþündüklerini söyleseler de bence pek inandýrýcý gelmemektedir. Daha öncede belirttiðim gibi hepimiz hayatta kendimiz için yaþarýz ne yaparsak yapalým temelinde kendimizle buluþuruz. Ne yaparsak yapalým adý çocuklarda olsa temelde kendimiz vardýr. Allah korusun onlarýn baþlarýna bir þey gelse bizler ne oluruz? Çok üzülürüz, huzurumuz kalmaz. Bu nedenle de onlarý aþaðýya yollamaz, bakkala yollamaz kýsacasý gözümüzün önünden ayýrmayýz. Peki, ne için böyle yaparýz? Açýkçasý,kendi huzurumuz için. Kendimiz huzurlu oluruz orasý doðru, esasýnda, çocuðumuzda huzurlu olur ama ne zamana kadar? Taki anne ve/veya baba, çocuk birbirlerinden ayrýlana kadar. Ne zaman ayrýlsalar her ikisi de bu ayrýlýðý tolare edemez. Huzursuz olurlar. Aile çocuðunun baþýna bir þey geleceði belirsizliðini tolare edemez. Çocukta, tek baþýna inisiyatif kullanmayý bilemediði için, hep birileri bugüne kadar onun yerine karar verdiði için, yanlýþ yapacaðýndan, hata yapacaðýndan korkar. Kýsacasý ne ekersek onu biçeriz. Bizim kafamýzda felaket senaryolarý olduðunda çocuðumuzun kafasýnda da felaket senaryolarý olur. Peki böyle çocuklarý ileride ne gibi sýkýntýlar bekler. Öncelikle bu çocuklar “Hayýr”, “Sana katýlmýyorum”, “olmaz”, “Bu yanlýþ” , gibi kelime ya da cümleleri pek diyemezler.(2; S53) Bir çocuðu hayýr diyebilme gücünü engellemek, ömür boyu o çocuða yanýnda taþýmak zorunda kalacaðý engeller vermek anlamýna gelir. Bu çocuklarýn hayýr diyerek kendilerini korumalarý gerektiðinde adeta sözcük boðazlarýna takýlýr. Peki neden bu kelimeyi bu çocuklar diyemezler ve bireyselleþemezler. Neden birilerinin kanatlarý altýnda iken huzurlu, yalnýz kaldýklarýnda hep huzursuz olurlar. Bunun için aklýma çok sayýda neden gelse de en baþlýcalarýný sýralamak gerkirse; “ Karþýsýndakini incitme düþüncesi”; “ Terk edileme ve yalnýz kalma korkusu”, “ Bir baþkasýnýn öfkesinden korkma”, “ Utanýlacak bir duruma düþme korkusu”, “ Kiþinin kendisini eleþtiren katý vicdaný, kötü ya da bencil bir insan olarak düþünüleceði korkusu” vb. Ama bu kadar düþüncenin ya da inancýn temelinde tek bir korku vardýr. Oda ne diye sorarsanýz biraz düþündürerek yanýt vermek isterim. 

Hepimiz hayatta birilerini severiz. Peki ama ne için severiz? Karþýlýk beklemeden mi severiz? Ýnanýn ben buna hiç ama hiç inanmýyorum. Hayatta en karþýlýksýz sevgi, çocuklarýmýza karþý beslediðimiz sevgidir. Onda bile esasýnda temelinde karþýlýk vardýr. Seven bir insan ne derseniz deyin sevilmek için sever. Bu çocuklarýn en fazla korktuklarý durum, eðer hayýr derse, ya da karþý kiþinin fikrine katýlmazsa sevilmeyeceði, reddedileceði ve yalnýz kalacaðý düþüncesidir. Bu nedenle rezil olmaktan da çok fazla korkarlar. Kýsacasý en temel korkularý sevilmeme korkusudur. Bu nedenle bu çocuklar, bu kadar acýya dayanýrlar, yer yer de okulda, iþte, hatta evde çevresi tarafýndan suistimal edilmeye tahammül ederler. Bu nedenle bu çocuklara hep yumuþak baþlý denir. Yumuþak baþlýlýklarýnýn altýnda yatan maale3sef seçimleri deðil korkularýdýr. Çok acý bir tablo çizdim diye düþünüyorsanýz inanýn sonuçta ne ekersek onu biçiyoruz. Kaç kez onlara söz hakký verdiniz?, kaç kez bize katýlmýyorlar diye onlara baðýrmadýnýz?, kaç kez baþlarýna kötü bir þey gelir diye onlarý þuraya buraya yolladýnýz? Hem kendimize baðýmlý kýldýk hem de arada cesaret gelirde kendi baþlarýna bir þey yaparlarsa diye de onlarý korkuttuk. Sonrada neden benim çocuðum cesaretsiz diye yakýndýk? Kusura bakmayýn ama bu az bahþiþ verip çok fazla itibar beklemeye benzer.

Bu ailelerde çocuklarýna düþkün ve sevecendirler. Çocuðunun tüm isteklerini karþýlarlar. Çocuðunun saðlýðý ve öðrenimi için hiçbir özveriden kaçýnmaz. Dersleri ile yakýndan ilgilenir, özel ders aldýrýp kurslara yollar. Çocuðunun iyiliði için en ufacýk bir ayrýntýyý bile düþünür. Adeta kafasýnda oluþturmaya çalýþtýðý bir çocuk vardýr. Ýyimser bir ailedir ama bence yaptýðý tek hata çocuðunu çocuðu olarak kabullenmez. Kafasýnda yaratmak istediði kiþi olarak görür. Arada sýrada çocuk, sözleri ya da davranýþlarý ile o çocuðun kendisi olmadýðýný çaðrýþtýracak söz ya da davranýþlarda bulunsa da anne ya da baba bunu pek anlamak istemez. Çocuðunun kapasitesinin üzerinde beklentiler içerisindedir. Ben yýllardýr bu kadar iyimser ve verici olan bu ailelerin neden böyle yaptýklarýný düþünüp durdum. Hepimizin hayattan beklentileri vardýr. Kimisine ulaþýr kimisine ulaþamayýz. Ulaþamadým demek bazen bize çok aðýr gelir. Bazen “þimdiki aklým olsa” deriz ama þimdiki zaman o kaçan zamanda deðildir. Tam böyle düþünürken Allah bize bir çocuk verir. Ýþte fýrsat bu fýrsattýr. Allah bize kaçýrýlan fýrsatlarý, geri çevirilen imkânlarý tekrar düzeltebilme fýrsatý verilmiþtir. O yüzden çocuðumuzun, bizim yaptýðýmýz hatalarý yapmasýný istemeyiz. Kendi çocuðumuzu, kendi çocukluðumuz yapý veririz. Tekrar onun üzerinden kendi çocukluðumuzu onarmaya çalýþýrýz. Onun da kendi çocukluðumuzda yaptýðý hatalarý yapmayý tercih ettiðini sezdiðimizde de “ Senden adam olmaz vb” hakaretleri suratýna sýralayý veririz. Öfkeleniriz. Yapamadýklarýmýzý, içimizde kalanlarý hep onun üzerinden yapmaya çalýþýrýz. Çocuðumuzun kapasitesini bilmeden ona bale ya da piyano dersleri aldýrýrýz. Sýnavlara hazýrlar, yarýþmalara sokarýz. Böyle anne ya da babalar, çocuklarýna karþý verici ama bir o kadar da beklentileri yüksektirler. Peki, ne yapalým diyeceksiniz? Hiç beklentimiz olmasýn mý? Elbette beklentiniz olsun. Ama kazancýnýz çok az iken daha ev kirasýný bile ödeyemez iken villam olsun diye düþünürseniz duygunuz ne olurdu? Kaygý ve öfke olur. Çünkü yetersizliðin altýnda yatan duygu her zaman öfkedir. Böyle beklentiniz olduðunda çocuðunuza öfkelenirsiniz. Oda beklentileri yerine getiremiyorum diye kendisini suçlar ya da yapamýyorum demektense caným istemiyor demeyi tercih ederek beklentinize yanýt vermeyecek davranýþlarda bulunur. Kýsacasý en iyi ihtimal ile suyu getirmem demez ama döküp getirir. Diðer ihtimaller ise ürkek ve çekingen olur. Çocuðun kaldýrma kapasitesi otuz kilo iken ondan yüz kilo kaldýrmasýný beklemek zamanla çocuðu sakatlanmasýna neden olur. Birde aðýrlýðý kaldýramýyor diye onu aþaðýlamak, kýyaslamak artýk egosuna ve kiþiliðine de zarar verir. Bu koþullarda yetiþen bir çocuk, yeteneði varsa okulda baþarý gösterebilir, örnek öðrenci de olabilir, ancak arkadaþ iliþkilerinde çekingen olabilir. Giriþken olamayabilir, sürekli onay bekleyebilir. Kendi baþýna karar veremeyebilir, yanlýþ yapmaktan korkabilir. 

Ýleri düzeyde zihinsel bir kusuru olmadýðý sürece isteyen ve çalýþan her çocuk baþarýlý olabileceðine inanýyorum. Ama çocuðunun kapasitesini bilerek o yönde çocuða yön vermek gerekir. Bir anda yüklenmek, onun yerine kararlar vermek ve en önemlisi onu bu konuda zorlamak doðru olmayacaktýr. Çok çeþitli yollar denemek gerekir ama onu sürükleyerek deðil, ona bunu onunla yan yana hareket ederek göstermek gerekir. Düþündüðünüz doðru olabilir, yerden göðe kadarda haklý olabilirsiniz ama önce çocuða bunu fark ettirmek gerekir. Fark ettirmeden deðiþim olmayacaktýr. Hele hele kalýcý bir deðiþim asla olmayacaktýr. O zaman çok kötü bir dirençle karþýlaþýrsýnýz. Eðer dirençle karþýlaþýyorsanýz bilin ki hýzlý gidiyorsunuz demektir. Yýlmayýn devam edin ama onun hýzýna ulaþarak. Çok mu yavaþ gidiyor o zaman motivasyona ihtiyacý vardýr. Bu yavaþlama bile geçmiþte hýzlý gitmiþ olduðunuzun bir göstergesi olabilir. Çok iyi dans edebilirsiniz ama dans ettiðiniz eþinizin kapasitesini bilmeden dans ettiðinizde eþiniz bir daha sizinle dans etmek istemeyecektir. Çünkü kimse hayatta yetersizlik duygusu yaþamaktan zevk almaz. Bu durumda rahatsýzlýk veren bir nesne ya da buna sebep olan duygudan kaçarsýnýz. Bu kiþi anne ya da babanýz olsa bile.

Esasýnda her türlü iliþkide çýkan çatýþmalar hep sýnýr çatýþmasýdýr. Bu sýnýrda neymiþ diye düþünüyorsanýz bunu anlamak için bir asansöre binin ve bir insanýn yaklaþmasýndan rahatsýzlýk duyduðunuz en son noktaya kadar bekleyin. Ýþte bu sizin sýnýrýnýzdýr. Rahatsýz olduðunuz noktada asansördeki kiþi bunu bilmiyor ve hala burnunuzun dibine kadar gelmeye çalýþýyorsa yaþadýðýnýz duygu öfkedir. Tüm boþanmalar, savaþlar ve çocuklarýnýz ile olan kuþak çatýþmalarýnýzýn altýnda bu sýnýr çatýþmalarý yatmaktadýr. Ben nerede baþlýyorum karþýsý nerede bitiyor’u iyi bilmek gerekir. Kendi hayal kýrýklýklarýmýzý, kendi beklentilerimizi çocuðumuzun kapasitesini, arzularýný bilmeden onlara yaptýrmaya çalýþmak onlarý hiçe saymaktýr. Onun sýnýrlarý olduðunu düþünmeden kendi sýnýrlarýmýzý geniþletmeye çalýþmak demektir. Buna da her kim olursa olsun öfkelenir. Ýnanýn sizde buna çok öfkelenirsiniz. Çevremizle yaþadýðýmýz her sorunun altýnda bizim sýnýrlarýmýzýn ne olduðunu bilmeden yada sýnýrlarýmýzýn ne olduðunu anlamaya çalýþmadan yapýlanlar olduðunu düþünüyorum. Çünkü hep dipte ulaþacaðýmýz nokta, deðersizlik duygusudur. Bizi bu durumda öfkelendiren “Saygý gösterilmeyecek, anlaþýlmaya çalýþýlmayacak kadar deðersiz miyim?” düþüncesidir. Kýsacasý sýnýrlar duvar deðildir. Önemli olan þey, sýnýrlarýnýzýn geçiþe izin verecek kadar saydam, ancak tehlikeleri uzak tutacak kadar saðlam olmasýdýr. Sýnýrlarý evinizin kapýsý gibi düþünün, sevdiðiniz ve güvendiðiniz dostlarýnýzýn içeri girebilmesi için yerine göre açýlabilen, hýrsýzlarýn ve kötü niyetli insanlarýn içeri girmemesi için yerine göre her yerinden kilitleyebileceðiniz kadar da kapalý olmalýdýr. Sýnýrlar her türlü iliþkide en önemli kýsýmdýr. Maalesef hayatta bir türlü deðiþtiremediðimiz çoðu huyumuzun nedeni, onlarý hayatýmýzýn çok erken yýllarýnda öðrenmiþ olmamýzdan kaynaklanmaktadýr. Sýnýrsýz olduðunu düþünen, insanlarýn en sevmediði kelime genelde “Hayýr” kelimesidir. Bu nedenle çocuðunuz ile sýnýrlarýnýzýn oluþmasý, onun, çevresi ile olan sýnýrlarýnýn geliþmesi için çok önemlidir. Bu nedenle çocuðunuza bu kelimeyi arada söyleyin ve onun bunu onun tolare etmesini saðlayýn. Yoksa oda bu dünyayý içinde hiç hayýr olmayan bir Jüpiter zannedecektir. 

Bu aile yapýsýnda ise çocuðun her dediði genelde yapýlýr. Onaylanmasa da istenmese de sonuçta çocuðun dediði yapýlmýþ olunur. Çocuk her istediðini bir türlü yaptýrýr. Bu ailelerde bazen anne ve baba bu nedenle kavga ederler. Genelde çok çalýþan anne ya da babalar yumuþak kalplilik adý altýnda çocuðuna pek yaptýrým uygulayamazlar. Çocukta her ne isterse istesin isteðinin önüne serildiði bir dünyada yaþadýðýný zanneder. Genelde her istediði küçükken pek yapýlmayan babasý ile iliþkileri sýnýrlý olan ailelerde yetiþen babalar çocuklarýnýn her istediðini yaparlar. Sýnýrsýzlýðýn , çocuðunun her istediðini alýyor ya da yapýyor olmanýn en iyi annelik ya da babalýk olduðunu düþünürler. Bu ailede yetiþen çocuklar ileride aþýrý talepkar ve istekleri hiç bitmeyen çocuklar olurlar. Bir isteði olmaz ise sizden kötüsü yoktur. Yapýlanlar bir dakikada çöpe atýlýr. Böyle yetiþmiþ çocuklar, iþin kötüsü yarýn bir gün ayný davranýþý çevresinden de beklerler. Yarýn bir gün eþi yada çocuklarý da onlara istediklerini yapmazlarsa kaba olabilirler. Stresi tolare edemezler. Anýnda öfkelenirler. Yani bu çocuklara küçükken hiç hayýr denilmediði için büyüdüklerinde hayatýn bir noktasýnda hayat onlara” Hayýr” dediðinde bunu pek anlamazlar ve acý çekerler. Buna da dolayýsýyla öfkelenirler ama bu öfkenin iþe yaradýðý bir yere meslek hayatýmda pek rastlamadým. 

Bu kiþiler isteklerini kabul ettirmek için çeþitli yollar deneler ve bir kýsmý baþkalarýnýn sýnýrlarýna pek saygý göstermezler. Baþkalarýnýn haklarýný bir tank gibi çiðnemeye çalýþýrlar. Bazen sözleriyle, bazen de fiziksel olarak baþkalarýnýn haklarýný suistimal ederler. Sanki bir “Evet” dünyasýnda yaþýyor gibidirler. Orada hayýr kelimesine pek yer yoktur. Baþkalarýný deðiþtirmeye çalýþýrlar, bütün dünyayý, yaþamýn nasýl olmasý gerektiði hakkýndaki düþüncelerine uydurmaya çalýþýrlar. Bir türlü baþkalarýný olduðu gibi kabul edemezler. ( 2; 58) Bu durumda yetiþen çocuklarýn bazýlarý ise bu kadar baskýcý deðildirler. Onlarda çevresindekileri sýnýrlarýnda dýþarý çýkarmaya ikna etmeye ve evet dedirtmeye çalýþýrlar. Bazen bir arkadaþlarý için iyilik yapabilirler. Sevecen davranarak karþý taraftan sevgi göreceklerini umut ederler. Daha sonra da beklemeye geçerek yaptýðý iyiliðin karþýlýðýný görmeyi beklerler. Bu bir sevgi deðildir. Çünkü gerçek sevgi asla karþýlýk beklemez. Neden insanlar sizce hediye almaktan çok hoþlanýrlar. Bazý hediyeler vardýr ki maddi deðeri çok yüksektir ama adeta bir borçtur, bazý hediyeler de vardýr ki maddi olarak çok az deðere sahiptir ama hayatýmýz boyunca unutulmazlar. Çünkü hediye kiþiye verilen deðeri simgeler. Bu hediye ne kadar karþýlýk beklenilmeden yapýlýyorsa bizler için o hediye o kadar deðerli ve unutulmaz olacaktýr. Dolayýsýyla bir baþkasýnýn bize önem vermesi ona önem vermek, o kiþiyi kontrol etmek için kullandýðýmýz bir yöntemden baþka bir þey deðildir. Týpký gelmesi beklenilen ve borç gibi alýnan hediyeler gibi sahtedir.Böyle bir yöntemin “ diðer” tarafýnda bulunduysanýz yani yöntemi kullanan deðil, kullanýlan taraf olduysanýz neden bahsettiðimi çok daha iyi anlayabilirsiniz. Bu türde yetiþen yani her dediði yapýlarak yetiþtirilen çocuklar böyle iliþkiler yaþadýklarý içinde hep yalnýz kalýrlar. Belki çevrelerinde çok kiþi var gibi gözükebilir ama hepsi sahtedir. Bugün var yarýn yokturlar. Sonuçta kim kenisini karþýýsndakilerin isteklereini yerine getirmek için kullanýlan bir nesne gibi hissetmekten hoþlanabilir ki. 

Bu ailede yetiþen çocuklar genelde hor görülmüþtür. Bir türlü çocuk, sevgiden uzak olarak yetiþmiþtir. Aile ortamý gergindir. Bol eleþtiri, azar, aþaðýlama ve hatta bazen dayak da vardýr. Bu ailelerde yukarýda bahsetmiþ olduðum çocuðu dinlemek, anlamaya çalýþmak, davranýþýnýn nedenini araþtýrmak gibi duygusal paylaþama belirtileri pek görülmez. 

Bunlarýn çok sayýda sebebi olabilir. Çocuðun anne ya da babasý da sevgiden yoksun bir ailede yetiþmiþ olabilir. Doðal olarak da anne ve babasýndan ne görmüþse çocuðuna da onu tatbik etmeye çalýþýr. Çünkü ben anne ve babalýðýn ailede öðrenildiði düþüncesindeyim.

Ya da anne ve baba ayrýlmýþtýr ve ebeveynlerden birisi çocuðunu hiç aramýyordur. Çocukta bu durumda kendisini deðersiz hissedecektir. Ýster dayak yesin ister anne ya da babasý dýþlamýþ olsun bu duygu ile büyüyen her çocuk, kendisini deðersiz hissederek içinde bir öfke ile büyüyecektir. Buna en güzel örnek ise hiperaktif çocuklardýr. Hiperaktif olduðu için çocuk elinde olmadan aþýrý hareketlidir. Anne ve baba çocuðu kontrol etmekte zorlanýr. Yani çocuk, istemeden anne ve babasýnýn sýnýrlarýný zorlamaktadýr. Sýnýrlar zorlanýnca da her zaman çýkan duygu öfke olduðu için anne ve baba çocuðu hýrpalamaya baþlayacaktýr. Yani çocuðun biyokimyasal bir rahatsýzlýðý nedeni ile kiþiliði de zarar görmeye baþlamýþtýr. Aþýrý hareketlilik hiperaktif olan çocuklar için, ayaðýnýz kýrýldýðýnda aðrý hissetmeniz kadar doðal bir durumdur. Böyle çocuklar kendinden küçüklere saygýsýz olabilir. Kurallarý pek tanýmak istemez, engellendiðinde istediði yapýlmadýðýnda bu duruma öfke ile yanýt verir. Özellikle ergenlikte kendisi gibi kiþilerle arkadaþlýk kurmak ister. Bence en büyük tehlikede burada baþlamaktadýr. Çünkü bu çocuklar ile olan arkadaþlýklar neticesinde hayatlarýna uyuþturucu dahil her türlü kötü alýþkanlýklar girebilmektedir. 

Belki konumuzla pek alakasýz diyebilirsiniz ama aklýma gelmiþken bir noktaya da deðinmeden geçemeyeceðim. Hem psikiyatrist hem de terapist olmamdan kaynaklanýyor olsa gerek ki bana getirilen çocuklarýn ebeveynlerini de dikkatle analiz etmeye çalýþýrým. Bence en büyük sýr orada yatmaktadýr. Ayrýlmýþ çiftlerde bir ebeveyn çocuðunu hiç aramýyorsa tüm yük çocuðu ile beraber kalan ebeveynin omuzlarýna kalmýþsa o ebeveynde zamanla tükenmiþlik baþlamaktadýr. Bence tükenmiþlik hisseden bir kiþi her þeye anýnda parlayan kiþi demektir. Çocuðuna ve hayata karþý tolarebilitesi düþük insan demektir. Hem maddi sýkýntýlar, hem yaþanmýþ iliþki neticesinde ortaya çýkan piþmanlýklar ve suçluluk hisleri derken kiþinin en büyük korkusu çocuðunun da evi terk eden ebeveyne çekeceði korkusudur. Bu durumda çocuk bir þey yapmasa bile evde çocukla kalan ebeveyn tarafýndan çocuðun her davranýþý giden ebeveyne benzetilerek tartýþma çýkmaktadýr. Unutmamak gerekir ki bu çocuk öyle ya da böyle bu kiþinin de biyolojik taraflarýný taþýyacaktýr. Bu durumda benim tavsiyem öncelikle genelde evde kalan anne olduðu için anne ile de çalýþmak gerekir. Onun yükü hafifletmeye çalýþýlmalýdýr. Bu durum terapatik ortamda anneye ve çocuða gösterilmelidir. Zaten babasý tarafýndan terk edilmiþlik duygusu yaþayan çocuða birde annesi tarafýndan anlaþýlmamýþlýk duygusu yaþatýlmamalýdýr. Çünkü çocuk bu anlaþýlmýþlýðý dýþarýda arayacaktýr. Bu durumdan faydalanmak isteyen masum yüzlü canavarlarda emin olunki bu fýrsatý çok iyi deðerlendirecektir. 

Geleneksel Türk ailesinde babanýn tartýþýlmaz bir üstünlüðü vardýr. Babanýn gölgesi aðýrdýr. Evde ilk ve son sözü söyleyen odur. Baba ile tartýþmak, sözünün dýþýna çýkmak pek düþünülemez. Baba ile çocuklar arasýnda korku ile karýþýk bir saygý durumu vardýr. Çocuklar isteklerini genelde anneleri aracýlýðý ile babaya iletirler. Baba da yanýtlarýný ve tepkilerini anne üzerinden çocuklara iletmeye çalýþýr. Genelde sözler yerine bakýþlar çok daha fazla iletiþim kaynaðýdýr. Baba sevgisini çocuklarýna doðrudan deðil dolaylý yoldan belli eder. Çocuklarýn eðitiminden ve davranýþlarýndan sorumlu olan annedir. Çocuklarýn baba tarafýndan hoþa gidilmeyen ya da tasvip edinilmeyen bir davranýþý olduðunda anneye “ Senin oðlun ya da senin kýzýn diye serzeniþte bulunulur. Peki, babayý anlattýn da annenin durumu nedir? diye düþünenleriniz varsa kýsaca onlarýnda durumundan bahsetmek isterim. Anne; sessiz, çalýþkan, kendisinden önce çevresini düþünen çok sevecen bir kadýndýr. Çocuklarý için saçýný süpürge eder. Eþi eve geleceði zaman teftiþe geliniyormuþ gibi hissederek eli ayaðýna dolaþýr. Hastalanmadýkça onunda bir duygusu, isteði ve ihtiyaçlarý olduðu pek hesaba katýlmaz. Yakýnmaya pek hakký yoktur. Çocuklarýna sinirlense de çocuklar onun ne kadar yumuþak huylu olduðunu bilirler. Bu nedenle de en ufacýk sorunlarýný annelerine yansýtýrlar. Sanki bir kum torbasý gibi her kötü giden durumdan kendisi sorumluymuþ gibi her sorun ona yansýtýlýr. Bu tür aile yapýsý her ne kadar azalýyor gibi görünse de kýrsal alanlarda hala en baskýn aile yapýsýdýr. Bu ailelerde yetiþen çocuklarýn genelde kendilerine olan güvenleri düþük olup, otorite karþýsýnda sýkýntý yaþamaktadýrlar. Çocuklar genelde hayatlarý boyunca tek baþýna da bir birey olabilecekleri konusunda bir çaba içindedirler. Hele birde aile þirketi ya da ortak bir iþ içerisindeler ise sýnýrlar iyice bozulur. Çocuk kendi baþýna bir karar vermek istediðinde genelde yetersizlik ile tehdit edilir. Tabi çocukta bunun altýndaki gizli mesajý alarak geri adým atar. O mesajda “ Bizim dediðimizin dýþýna çýkarsan seni sevmeyizdir”. Sonuçta çocuk kendini bulabilmesi için sürekli özgür olmakla birey olabilmek arasýnda gider gelir. Ailelerine baðýmlý olarak yaþayanlarýn bir sorunu yoktur. Hatta bu tip çocuklar, ailenin en uyumlu ve gözde olan çocuklarýdýrlar. Evlenirken aile tarafýndan uygun olarak görülen gelin ya da damatta pek sesini çýkarmayan kiþiler arasýndan seçilir. Eðer çocuklarý yarýn bir gün sesini yükseltirse bunun sorumlusu aileye yeni katýlan gelin ya da damattýr. Baðýmlý olmayý baþaramayan ama bireysel olabilmek içinde yeteri kadar donanýmý ya da cesareti olmayan çocuklar sürekli içlerinde bastýrýlmýþ bir öfke ile yaþarlar.

Bana gelen danýþanlarým ile olan çalýþmalarýmda ailenin odamdaki oturuþ þekli bile çok önemlidir. Belki aileler bana çocuklarýný getirdiklerini düþünürler ama bir diðer gerçek ise kendilerini de bana getirdikleridir.. Elbette Psikiyatrist olmak demek bana insanlarýn haklarýna ve sýnýrlarýna müdahale etme yetkisini vermemektedir. Bunun bilinci içerisinde olan bir kiþi olarak, elimdeki tüm bilgiyi o aileye dolayýsýyla da gence ya da çocuða ulaþtýrmak isterim. Ama aile bir bütündür. Bir dedektif gibi gerekli tüm ipuçlarýný toplamadan sonuca ulaþamayýz. Her ailedeki sorunun yansýyýþý nasýl herkesin parmak izi farklý ise her aile içinde farklýdýr. Onun için bence fazla konuþmadan her þeyi anlamaya çalýþmak ve kanýtlar toplamak gerekir. Hiç unutmam oðlum bir gün bozulmuþ oyuncaðýný eline alarak, hemen tamir etmeye çalýþmayarak hafifçe mýrýldanýp þöyle demiþti; “ Bakalým bu araba nasýl çalýþýyormuþ” . O anda oðlum benim bile hiç aklýma gelmeyen bir þeyi hayat felsefem haline getirmiþti. Bir þeyin nasýl bozulduðuna yönelmeden önce nasýl çalýþtýðýný bilmelisin ki hatayý ya da arýzayý daha çabuk anlayabilesin. Çocuðumuz aðladýðýnda bazen bizlerde yer yer çocuðumuza “Aðlayacak ne var þimdi “diye söyleyi veririz. Hem de neden aðladýðýný anlamadan. Öncelikle beklide hepimiz çocuðumuzun neler yaþadýðýný, neler düþündüðünü, neler hissettiðini anlamadan onunla iletiþime geçmemeliyiz. Önce sabýrla anlamaya çalýþtýðýmýzda zaten çocuðunuz dinlendiðini hissettiði için kendisini deðerli ve bir o kadar da güvende hissedecektir. Elinizde iyi bir yol haritasý olursa hedefe kýsa zamanda ulaþýrsýnýz. Bu nedenle baþlangýçta elde edilecek her veriyi deðerlendirmeniz gerekir. Bende meslek hayatýmda aileye ve çocuða yararlý olabilmek için o aileyi iyi tanýmak gerektiðine inanýyorum. Hatta benim için gelen ailedeki anne ve babanýn kendi anne ve babasý ile olan iliþkisinin düzeyi ve kalitesi bile çok önemlidir. Çünkü bazen kendi ailemiz ile elde edemediðimiz ya da çözemediðimiz sorunlarý çocuklarýmýza atfederek çözmeye çalýþýr ama bundan bir haber olarak yaþarýz. Babamýzýn bize olan davranýþlarýný doðru ya da yanlýþ diye sorgulamadan ayný þekilde çocuðumuza da öyle davranarak aktarmaya çalýþýrýz. Bunun ne kadar acý olduðunu en fazla bizler yaþayarak bilmemize raðmen, ayný acýyý çocuðumuza çektirerek ne anlarýz isterseniz kýsaca sizlere bir de ondan bahsedeyim. 

Bir anne düþünün ki gençliðinde ailesi okumalýsýn demesine raðmen tam iyi bir þekilde okurken bir gence âþýk olmuþ. Okulunu aþký uðruna býrakmýþ ve tabiri caiz ise evinin kadýný olmaya karar vermiþ. Her ne kadar ailesi bu olayý tasvip etmese de bir þekilde ailesini ikna etmiþ. Hayatýnýn ileri dönemlerinde aþk ve sevgi dolu sözlerin yerini, kendisini deðersiz hissettirecek sözler duymaya baþlayýnca “ Keþke okusaydým” demeye baþlamýþ. Ama iþ iþten geçince kýzýna yönelerek “Ben yaptým sen yapma “ diyerek kýzýnýn üzerine titremeye baþlamýþ. Doðal olarak da kýz çocuðu bu duruma öfke ile karþýlýk vermiþ. Anne, geçmiþte duyduðu piþmanlýðý bu þekilde yok etmeye çalýþmaktadýr. Kýzý, kendi çocukluðu; þimdiki kendisi ise geçmiþteki anne ve babasýdýr. Geçmiþte piþmanlýk duyduðu hatayý kýzýna yaptýrmayacak olursa kendi geçmiþini de onaracak, dolayýsýyla da piþmanlýðý yok olacak kýzýný da kurtarmýþ olacaktýr. Yani geçmiþte yapmadýðýný þimdi kýzýna yaptýrarak kendi geçmiþini onaracaktýr. Bir taþla üç kuþ vurmak bu olsa gerek. Bu açýdan baktýðýmda çocuklarýnýn ellerinden tutarak dershane dershane dolaþan anneleri, sýnavlara kendileri girecekmiþ gibi aþýrý derecede heyecanlanan anneleri daha iyi anlamaktayým. Daha öncede anlattýðým gibi bir ihtiyaç ne kadar geçmiþten geliyor ve tatmin olamamýþ ise o bizi oka dar yanlýþ yönlendirir. Çevremizle sorunlar yaþamamýza neden olur. Anne baba ve çocuðun ihtiyaçlarý çatýþtýðýnda her zaman kriz olur. Buna da bizler kuþak çatýþmasý der dururuz. . Burada psikiyatrist olmam nedeni ile ahkâm kesmeye hiç niyetim yok. Ama bildiðim tek þey var ki oda; her anne – babanýn ihtiyaçlarý her anne baba için farklý olduðudur. Çok ayrý kiþiliklerimiz olduðu gibi çok farklý da aile düzenlerimiz ve tiplerimiz vardýr. Her ne kadar insanýn bazý gerçekleri duymasý hoþuna gitmese de bu kitabýn bu satýrlarýna kadar geldiðinize göre bununla bilinçlenmeye hazýr bir kiþisiniz diye düþünerek, müsaadenizle sizlere kýsaca aile tiplemelerinden bahsetmek istiyorum.

Çok sevenin yanýna koyduðum soru iþaretleri kaza ile olmadý ya da yanlýþlýkla elim deðmedi biraz sonra bunun nedenini sizlerle paylaþacaðým. Bu aileler esasýnda çok iyi niyetlidir. Herkesin en iyi anne en iyi babasý olabilirler. En iyi komþusu olabilirler. Sadece iyi olamadýklarý tek kiþi kendileridir. Herkese karþý çok verici ve duyarlýdýrlar ama kendilerine karþý ise bir o kadar da duyarsýzdýrlar. Sürekli böyle anne ve babalarýn kafalarýnda kaygýlý düþünceler vardýr. Çocuklarýnýn baþlarýna kötü bir þey geleceði düþüncesi vardýr. Bu nedenle de onlarý pek yanlarýndan ayýrmak istemezler. Kendilerine sorduðunuzda çocuklarýnýn iyiliðini düþündüklerini söyleseler de bence pek inandýrýcý gelmemektedir. Daha öncede belirttiðim gibi hepimiz hayatta kendimiz için yaþarýz ne yaparsak yapalým temelinde kendimizle buluþuruz. Ne yaparsak yapalým adý çocuklarda olsa temelde kendimiz vardýr. Allah korusun onlarýn baþlarýna bir þey gelse bizler ne oluruz? Çok üzülürüz, huzurumuz kalmaz. Bu nedenle de onlarý aþaðýya yollamaz, bakkala yollamaz kýsacasý gözümüzün önünden ayýrmayýz. Peki, ne için böyle yaparýz? Açýkçasý,kendi huzurumuz için. Kendimiz huzurlu oluruz orasý doðru, esasýnda, çocuðumuzda huzurlu olur ama ne zamana kadar? Taki anne ve/veya baba, çocuk birbirlerinden ayrýlana kadar. Ne zaman ayrýlsalar her ikisi de bu ayrýlýðý tolare edemez. Huzursuz olurlar. Aile çocuðunun baþýna bir þey geleceði belirsizliðini tolare edemez. Çocukta, tek baþýna inisiyatif kullanmayý bilemediði için, hep birileri bugüne kadar onun yerine karar verdiði için, yanlýþ yapacaðýndan, hata yapacaðýndan korkar. Kýsacasý ne ekersek onu biçeriz. Bizim kafamýzda felaket senaryolarý olduðunda çocuðumuzun kafasýnda da felaket senaryolarý olur. Peki böyle çocuklarý ileride ne gibi sýkýntýlar bekler. Öncelikle bu çocuklar “Hayýr”, “Sana katýlmýyorum”, “olmaz”, “Bu yanlýþ” , gibi kelime ya da cümleleri pek diyemezler.(2; S53) Bir çocuðu hayýr diyebilme gücünü engellemek, ömür boyu o çocuða yanýnda taþýmak zorunda kalacaðý engeller vermek anlamýna gelir. Bu çocuklarýn hayýr diyerek kendilerini korumalarý gerektiðinde adeta sözcük boðazlarýna takýlýr. Peki neden bu kelimeyi bu çocuklar diyemezler ve bireyselleþemezler. Neden birilerinin kanatlarý altýnda iken huzurlu, yalnýz kaldýklarýnda hep huzursuz olurlar. Bunun için aklýma çok sayýda neden gelse de en baþlýcalarýný sýralamak gerkirse; “ Karþýsýndakini incitme düþüncesi”; “ Terk edileme ve yalnýz kalma korkusu”, “ Bir baþkasýnýn öfkesinden korkma”, “ Utanýlacak bir duruma düþme korkusu”, “ Kiþinin kendisini eleþtiren katý vicdaný, kötü ya da bencil bir insan olarak düþünüleceði korkusu” vb. Ama bu kadar düþüncenin ya da inancýn temelinde tek bir korku vardýr. Oda ne diye sorarsanýz biraz düþündürerek yanýt vermek isterim. 

Hepimiz hayatta birilerini severiz. Peki ama ne için severiz? Karþýlýk beklemeden mi severiz? Ýnanýn ben buna hiç ama hiç inanmýyorum. Hayatta en karþýlýksýz sevgi, çocuklarýmýza karþý beslediðimiz sevgidir. Onda bile esasýnda temelinde karþýlýk vardýr. Seven bir insan ne derseniz deyin sevilmek için sever. Bu çocuklarýn en fazla korktuklarý durum, eðer hayýr derse, ya da karþý kiþinin fikrine katýlmazsa sevilmeyeceði, reddedileceði ve yalnýz kalacaðý düþüncesidir. Bu nedenle rezil olmaktan da çok fazla korkarlar. Kýsacasý en temel korkularý sevilmeme korkusudur. Bu nedenle bu çocuklar, bu kadar acýya dayanýrlar, yer yer de okulda, iþte, hatta evde çevresi tarafýndan suistimal edilmeye tahammül ederler. Bu nedenle bu çocuklara hep yumuþak baþlý denir. Yumuþak baþlýlýklarýnýn altýnda yatan maale3sef seçimleri deðil korkularýdýr. Çok acý bir tablo çizdim diye düþünüyorsanýz inanýn sonuçta ne ekersek onu biçiyoruz. Kaç kez onlara söz hakký verdiniz?, kaç kez bize katýlmýyorlar diye onlara baðýrmadýnýz?, kaç kez baþlarýna kötü bir þey gelir diye onlarý þuraya buraya yolladýnýz? Hem kendimize baðýmlý kýldýk hem de arada cesaret gelirde kendi baþlarýna bir þey yaparlarsa diye de onlarý korkuttuk. Sonrada neden benim çocuðum cesaretsiz diye yakýndýk? Kusura bakmayýn ama bu az bahþiþ verip çok fazla itibar beklemeye benzer.

Bu ailelerde çocuklarýna düþkün ve sevecendirler. Çocuðunun tüm isteklerini karþýlarlar. Çocuðunun saðlýðý ve öðrenimi için hiçbir özveriden kaçýnmaz. Dersleri ile yakýndan ilgilenir, özel ders aldýrýp kurslara yollar. Çocuðunun iyiliði için en ufacýk bir ayrýntýyý bile düþünür. Adeta kafasýnda oluþturmaya çalýþtýðý bir çocuk vardýr. Ýyimser bir ailedir ama bence yaptýðý tek hata çocuðunu çocuðu olarak kabullenmez. Kafasýnda yaratmak istediði kiþi olarak görür. Arada sýrada çocuk, sözleri ya da davranýþlarý ile o çocuðun kendisi olmadýðýný çaðrýþtýracak söz ya da davranýþlarda bulunsa da anne ya da baba bunu pek anlamak istemez. Çocuðunun kapasitesinin üzerinde beklentiler içerisindedir. Ben yýllardýr bu kadar iyimser ve verici olan bu ailelerin neden böyle yaptýklarýný düþünüp durdum. Hepimizin hayattan beklentileri vardýr. Kimisine ulaþýr kimisine ulaþamayýz. Ulaþamadým demek bazen bize çok aðýr gelir. Bazen “þimdiki aklým olsa” deriz ama þimdiki zaman o kaçan zamanda deðildir. Tam böyle düþünürken Allah bize bir çocuk verir. Ýþte fýrsat bu fýrsattýr. Allah bize kaçýrýlan fýrsatlarý, geri çevirilen imkânlarý tekrar düzeltebilme fýrsatý verilmiþtir. O yüzden çocuðumuzun, bizim yaptýðýmýz hatalarý yapmasýný istemeyiz. Kendi çocuðumuzu, kendi çocukluðumuz yapý veririz. Tekrar onun üzerinden kendi çocukluðumuzu onarmaya çalýþýrýz. Onun da kendi çocukluðumuzda yaptýðý hatalarý yapmayý tercih ettiðini sezdiðimizde de “ Senden adam olmaz vb” hakaretleri suratýna sýralayý veririz. Öfkeleniriz. Yapamadýklarýmýzý, içimizde kalanlarý hep onun üzerinden yapmaya çalýþýrýz. Çocuðumuzun kapasitesini bilmeden ona bale ya da piyano dersleri aldýrýrýz. Sýnavlara hazýrlar, yarýþmalara sokarýz. Böyle anne ya da babalar, çocuklarýna karþý verici ama bir o kadar da beklentileri yüksektirler. Peki, ne yapalým diyeceksiniz? Hiç beklentimiz olmasýn mý? Elbette beklentiniz olsun. Ama kazancýnýz çok az iken daha ev kirasýný bile ödeyemez iken villam olsun diye düþünürseniz duygunuz ne olurdu? Kaygý ve öfke olur. Çünkü yetersizliðin altýnda yatan duygu her zaman öfkedir. Böyle beklentiniz olduðunda çocuðunuza öfkelenirsiniz. Oda beklentileri yerine getiremiyorum diye kendisini suçlar ya da yapamýyorum demektense caným istemiyor demeyi tercih ederek beklentinize yanýt vermeyecek davranýþlarda bulunur. Kýsacasý en iyi ihtimal ile suyu getirmem demez ama döküp getirir. Diðer ihtimaller ise ürkek ve çekingen olur. Çocuðun kaldýrma kapasitesi otuz kilo iken ondan yüz kilo kaldýrmasýný beklemek zamanla çocuðu sakatlanmasýna neden olur. Birde aðýrlýðý kaldýramýyor diye onu aþaðýlamak, kýyaslamak artýk egosuna ve kiþiliðine de zarar verir. Bu koþullarda yetiþen bir çocuk, yeteneði varsa okulda baþarý gösterebilir, örnek öðrenci de olabilir, ancak arkadaþ iliþkilerinde çekingen olabilir. Giriþken olamayabilir, sürekli onay bekleyebilir. Kendi baþýna karar veremeyebilir, yanlýþ yapmaktan korkabilir. 

Ýleri düzeyde zihinsel bir kusuru olmadýðý sürece isteyen ve çalýþan her çocuk baþarýlý olabileceðine inanýyorum. Ama çocuðunun kapasitesini bilerek o yönde çocuða yön vermek gerekir. Bir anda yüklenmek, onun yerine kararlar vermek ve en önemlisi onu bu konuda zorlamak doðru olmayacaktýr. Çok çeþitli yollar denemek gerekir ama onu sürükleyerek deðil, ona bunu onunla yan yana hareket ederek göstermek gerekir. Düþündüðünüz doðru olabilir, yerden göðe kadarda haklý olabilirsiniz ama önce çocuða bunu fark ettirmek gerekir. Fark ettirmeden deðiþim olmayacaktýr. Hele hele kalýcý bir deðiþim asla olmayacaktýr. O zaman çok kötü bir dirençle karþýlaþýrsýnýz. Eðer dirençle karþýlaþýyorsanýz bilin ki hýzlý gidiyorsunuz demektir. Yýlmayýn devam edin ama onun hýzýna ulaþarak. Çok mu yavaþ gidiyor o zaman motivasyona ihtiyacý vardýr. Bu yavaþlama bile geçmiþte hýzlý gitmiþ olduðunuzun bir göstergesi olabilir. Çok iyi dans edebilirsiniz ama dans ettiðiniz eþinizin kapasitesini bilmeden dans ettiðinizde eþiniz bir daha sizinle dans etmek istemeyecektir. Çünkü kimse hayatta yetersizlik duygusu yaþamaktan zevk almaz. Bu durumda rahatsýzlýk veren bir nesne ya da buna sebep olan duygudan kaçarsýnýz. Bu kiþi anne ya da babanýz olsa bile.

Esasýnda her türlü iliþkide çýkan çatýþmalar hep sýnýr çatýþmasýdýr. Bu sýnýrda neymiþ diye düþünüyorsanýz bunu anlamak için bir asansöre binin ve bir insanýn yaklaþmasýndan rahatsýzlýk duyduðunuz en son noktaya kadar bekleyin. Ýþte bu sizin sýnýrýnýzdýr. Rahatsýz olduðunuz noktada asansördeki kiþi bunu bilmiyor ve hala burnunuzun dibine kadar gelmeye çalýþýyorsa yaþadýðýnýz duygu öfkedir. Tüm boþanmalar, savaþlar ve çocuklarýnýz ile olan kuþak çatýþmalarýnýzýn altýnda bu sýnýr çatýþmalarý yatmaktadýr. Ben nerede baþlýyorum karþýsý nerede bitiyor’u iyi bilmek gerekir. Kendi hayal kýrýklýklarýmýzý, kendi beklentilerimizi çocuðumuzun kapasitesini, arzularýný bilmeden onlara yaptýrmaya çalýþmak onlarý hiçe saymaktýr. Onun sýnýrlarý olduðunu düþünmeden kendi sýnýrlarýmýzý geniþletmeye çalýþmak demektir. Buna da her kim olursa olsun öfkelenir. Ýnanýn sizde buna çok öfkelenirsiniz. Çevremizle yaþadýðýmýz her sorunun altýnda bizim sýnýrlarýmýzýn ne olduðunu bilmeden yada sýnýrlarýmýzýn ne olduðunu anlamaya çalýþmadan yapýlanlar olduðunu düþünüyorum. Çünkü hep dipte ulaþacaðýmýz nokta, deðersizlik duygusudur. Bizi bu durumda öfkelendiren “Saygý gösterilmeyecek, anlaþýlmaya çalýþýlmayacak kadar deðersiz miyim?” düþüncesidir. Kýsacasý sýnýrlar duvar deðildir. Önemli olan þey, sýnýrlarýnýzýn geçiþe izin verecek kadar saydam, ancak tehlikeleri uzak tutacak kadar saðlam olmasýdýr. Sýnýrlarý evinizin kapýsý gibi düþünün, sevdiðiniz ve güvendiðiniz dostlarýnýzýn içeri girebilmesi için yerine göre açýlabilen, hýrsýzlarýn ve kötü niyetli insanlarýn içeri girmemesi için yerine göre her yerinden kilitleyebileceðiniz kadar da kapalý olmalýdýr. Sýnýrlar her türlü iliþkide en önemli kýsýmdýr. Maalesef hayatta bir türlü deðiþtiremediðimiz çoðu huyumuzun nedeni, onlarý hayatýmýzýn çok erken yýllarýnda öðrenmiþ olmamýzdan kaynaklanmaktadýr. Sýnýrsýz olduðunu düþünen, insanlarýn en sevmediði kelime genelde “Hayýr” kelimesidir. Bu nedenle çocuðunuz ile sýnýrlarýnýzýn oluþmasý, onun, çevresi ile olan sýnýrlarýnýn geliþmesi için çok önemlidir. Bu nedenle çocuðunuza bu kelimeyi arada söyleyin ve onun bunu onun tolare etmesini saðlayýn. Yoksa oda bu dünyayý içinde hiç hayýr olmayan bir Jüpiter zannedecektir. 

Bu aile yapýsýnda ise çocuðun her dediði genelde yapýlýr. Onaylanmasa da istenmese de sonuçta çocuðun dediði yapýlmýþ olunur. Çocuk her istediðini bir türlü yaptýrýr. Bu ailelerde bazen anne ve baba bu nedenle kavga ederler. Genelde çok çalýþan anne ya da babalar yumuþak kalplilik adý altýnda çocuðuna pek yaptýrým uygulayamazlar. Çocukta her ne isterse istesin isteðinin önüne serildiði bir dünyada yaþadýðýný zanneder. Genelde her istediði küçükken pek yapýlmayan babasý ile iliþkileri sýnýrlý olan ailelerde yetiþen babalar çocuklarýnýn her istediðini yaparlar. Sýnýrsýzlýðýn , çocuðunun her istediðini alýyor ya da yapýyor olmanýn en iyi annelik ya da babalýk olduðunu düþünürler. Bu ailede yetiþen çocuklar ileride aþýrý talepkar ve istekleri hiç bitmeyen çocuklar olurlar. Bir isteði olmaz ise sizden kötüsü yoktur. Yapýlanlar bir dakikada çöpe atýlýr. Böyle yetiþmiþ çocuklar, iþin kötüsü yarýn bir gün ayný davranýþý çevresinden de beklerler. Yarýn bir gün eþi yada çocuklarý da onlara istediklerini yapmazlarsa kaba olabilirler. Stresi tolare edemezler. Anýnda öfkelenirler. Yani bu çocuklara küçükken hiç hayýr denilmediði için büyüdüklerinde hayatýn bir noktasýnda hayat onlara” Hayýr” dediðinde bunu pek anlamazlar ve acý çekerler. Buna da dolayýsýyla öfkelenirler ama bu öfkenin iþe yaradýðý bir yere meslek hayatýmda pek rastlamadým. 

Bu kiþiler isteklerini kabul ettirmek için çeþitli yollar deneler ve bir kýsmý baþkalarýnýn sýnýrlarýna pek saygý göstermezler. Baþkalarýnýn haklarýný bir tank gibi çiðnemeye çalýþýrlar. Bazen sözleriyle, bazen de fiziksel olarak baþkalarýnýn haklarýný suistimal ederler. Sanki bir “Evet” dünyasýnda yaþýyor gibidirler. Orada hayýr kelimesine pek yer yoktur. Baþkalarýný deðiþtirmeye çalýþýrlar, bütün dünyayý, yaþamýn nasýl olmasý gerektiði hakkýndaki düþüncelerine uydurmaya çalýþýrlar. Bir türlü baþkalarýný olduðu gibi kabul edemezler. ( 2; 58) Bu durumda yetiþen çocuklarýn bazýlarý ise bu kadar baskýcý deðildirler. Onlarda çevresindekileri sýnýrlarýnda dýþarý çýkarmaya ikna etmeye ve evet dedirtmeye çalýþýrlar. Bazen bir arkadaþlarý için iyilik yapabilirler. Sevecen davranarak karþý taraftan sevgi göreceklerini umut ederler. Daha sonra da beklemeye geçerek yaptýðý iyiliðin karþýlýðýný görmeyi beklerler. Bu bir sevgi deðildir. Çünkü gerçek sevgi asla karþýlýk beklemez. Neden insanlar sizce hediye almaktan çok hoþlanýrlar. Bazý hediyeler vardýr ki maddi deðeri çok yüksektir ama adeta bir borçtur, bazý hediyeler de vardýr ki maddi olarak çok az deðere sahiptir ama hayatýmýz boyunca unutulmazlar. Çünkü hediye kiþiye verilen deðeri simgeler. Bu hediye ne kadar karþýlýk beklenilmeden yapýlýyorsa bizler için o hediye o kadar deðerli ve unutulmaz olacaktýr. Dolayýsýyla bir baþkasýnýn bize önem vermesi ona önem vermek, o kiþiyi kontrol etmek için kullandýðýmýz bir yöntemden baþka bir þey deðildir. Týpký gelmesi beklenilen ve borç gibi alýnan hediyeler gibi sahtedir.Böyle bir yöntemin “ diðer” tarafýnda bulunduysanýz yani yöntemi kullanan deðil, kullanýlan taraf olduysanýz neden bahsettiðimi çok daha iyi anlayabilirsiniz. Bu türde yetiþen yani her dediði yapýlarak yetiþtirilen çocuklar böyle iliþkiler yaþadýklarý içinde hep yalnýz kalýrlar. Belki çevrelerinde çok kiþi var gibi gözükebilir ama hepsi sahtedir. Bugün var yarýn yokturlar. Sonuçta kim kenisini karþýýsndakilerin isteklereini yerine getirmek için kullanýlan bir nesne gibi hissetmekten hoþlanabilir ki. 

Bu ailede yetiþen çocuklar genelde hor görülmüþtür. Bir türlü çocuk, sevgiden uzak olarak yetiþmiþtir. Aile ortamý gergindir. Bol eleþtiri, azar, aþaðýlama ve hatta bazen dayak da vardýr. Bu ailelerde yukarýda bahsetmiþ olduðum çocuðu dinlemek, anlamaya çalýþmak, davranýþýnýn nedenini araþtýrmak gibi duygusal paylaþama belirtileri pek görülmez. 

Bunlarýn çok sayýda sebebi olabilir. Çocuðun anne ya da babasý da sevgiden yoksun bir ailede yetiþmiþ olabilir. Doðal olarak da anne ve babasýndan ne görmüþse çocuðuna da onu tatbik etmeye çalýþýr. Çünkü ben anne ve babalýðýn ailede öðrenildiði düþüncesindeyim.

Ya da anne ve baba ayrýlmýþtýr ve ebeveynlerden birisi çocuðunu hiç aramýyordur. Çocukta bu durumda kendisini deðersiz hissedecektir. Ýster dayak yesin ister anne ya da babasý dýþlamýþ olsun bu duygu ile büyüyen her çocuk, kendisini deðersiz hissederek içinde bir öfke ile büyüyecektir. Buna en güzel örnek ise hiperaktif çocuklardýr. Hiperaktif olduðu için çocuk elinde olmadan aþýrý hareketlidir. Anne ve baba çocuðu kontrol etmekte zorlanýr. Yani çocuk, istemeden anne ve babasýnýn sýnýrlarýný zorlamaktadýr. Sýnýrlar zorlanýnca da her zaman çýkan duygu öfke olduðu için anne ve baba çocuðu hýrpalamaya baþlayacaktýr. Yani çocuðun biyokimyasal bir rahatsýzlýðý nedeni ile kiþiliði de zarar görmeye baþlamýþtýr. Aþýrý hareketlilik hiperaktif olan çocuklar için, ayaðýnýz kýrýldýðýnda aðrý hissetmeniz kadar doðal bir durumdur. Böyle çocuklar kendinden küçüklere saygýsýz olabilir. Kurallarý pek tanýmak istemez, engellendiðinde istediði yapýlmadýðýnda bu duruma öfke ile yanýt verir. Özellikle ergenlikte kendisi gibi kiþilerle arkadaþlýk kurmak ister. Bence en büyük tehlikede burada baþlamaktadýr. Çünkü bu çocuklar ile olan arkadaþlýklar neticesinde hayatlarýna uyuþturucu dahil her türlü kötü alýþkanlýklar girebilmektedir. 

Belki konumuzla pek alakasýz diyebilirsiniz ama aklýma gelmiþken bir noktaya da deðinmeden geçemeyeceðim. Hem psikiyatrist hem de terapist olmamdan kaynaklanýyor olsa gerek ki bana getirilen çocuklarýn ebeveynlerini de dikkatle analiz etmeye çalýþýrým. Bence en büyük sýr orada yatmaktadýr. Ayrýlmýþ çiftlerde bir ebeveyn çocuðunu hiç aramýyorsa tüm yük çocuðu ile beraber kalan ebeveynin omuzlarýna kalmýþsa o ebeveynde zamanla tükenmiþlik baþlamaktadýr. Bence tükenmiþlik hisseden bir kiþi her þeye anýnda parlayan kiþi demektir. Çocuðuna ve hayata karþý tolarebilitesi düþük insan demektir. Hem maddi sýkýntýlar, hem yaþanmýþ iliþki neticesinde ortaya çýkan piþmanlýklar ve suçluluk hisleri derken kiþinin en büyük korkusu çocuðunun da evi terk eden ebeveyne çekeceði korkusudur. Bu durumda çocuk bir þey yapmasa bile evde çocukla kalan ebeveyn tarafýndan çocuðun her davranýþý giden ebeveyne benzetilerek tartýþma çýkmaktadýr. Unutmamak gerekir ki bu çocuk öyle ya da böyle bu kiþinin de biyolojik taraflarýný taþýyacaktýr. Bu durumda benim tavsiyem öncelikle genelde evde kalan anne olduðu için anne ile de çalýþmak gerekir. Onun yükü hafifletmeye çalýþýlmalýdýr. Bu durum terapatik ortamda anneye ve çocuða gösterilmelidir. Zaten babasý tarafýndan terk edilmiþlik duygusu yaþayan çocuða birde annesi tarafýndan anlaþýlmamýþlýk duygusu yaþatýlmamalýdýr. Çünkü çocuk bu anlaþýlmýþlýðý dýþarýda arayacaktýr. Bu durumdan faydalanmak isteyen masum yüzlü canavarlarda emin olunki bu fýrsatý çok iyi deðerlendirecektir. 

Geleneksel Türk ailesinde babanýn tartýþýlmaz bir üstünlüðü vardýr. Babanýn gölgesi aðýrdýr. Evde ilk ve son sözü söyleyen odur. Baba ile tartýþmak, sözünün dýþýna çýkmak pek düþünülemez. Baba ile çocuklar arasýnda korku ile karýþýk bir saygý durumu vardýr. Çocuklar isteklerini genelde anneleri aracýlýðý ile babaya iletirler. Baba da yanýtlarýný ve tepkilerini anne üzerinden çocuklara iletmeye çalýþýr. Genelde sözler yerine bakýþlar çok daha fazla iletiþim kaynaðýdýr. Baba sevgisini çocuklarýna doðrudan deðil dolaylý yoldan belli eder. Çocuklarýn eðitiminden ve davranýþlarýndan sorumlu olan annedir. Çocuklarýn baba tarafýndan hoþa gidilmeyen ya da tasvip edinilmeyen bir davranýþý olduðunda anneye “ Senin oðlun ya da senin kýzýn diye serzeniþte bulunulur. Peki, babayý anlattýn da annenin durumu nedir? diye düþünenleriniz varsa kýsaca onlarýnda durumundan bahsetmek isterim. Anne; sessiz, çalýþkan, kendisinden önce çevresini düþünen çok sevecen bir kadýndýr. Çocuklarý için saçýný süpürge eder. Eþi eve geleceði zaman teftiþe geliniyormuþ gibi hissederek eli ayaðýna dolaþýr. Hastalanmadýkça onunda bir duygusu, isteði ve ihtiyaçlarý olduðu pek hesaba katýlmaz. Yakýnmaya pek hakký yoktur. Çocuklarýna sinirlense de çocuklar onun ne kadar yumuþak huylu olduðunu bilirler. Bu nedenle de en ufacýk sorunlarýný annelerine yansýtýrlar. Sanki bir kum torbasý gibi her kötü giden durumdan kendisi sorumluymuþ gibi her sorun ona yansýtýlýr. Bu tür aile yapýsý her ne kadar azalýyor gibi görünse de kýrsal alanlarda hala en baskýn aile yapýsýdýr. Bu ailelerde yetiþen çocuklarýn genelde kendilerine olan güvenleri düþük olup, otorite karþýsýnda sýkýntý yaþamaktadýrlar. Çocuklar genelde hayatlarý boyunca tek baþýna da bir birey olabilecekleri konusunda bir çaba içindedirler. Hele birde aile þirketi ya da ortak bir iþ içerisindeler ise sýnýrlar iyice bozulur. Çocuk kendi baþýna bir karar vermek istediðinde genelde yetersizlik ile tehdit edilir. Tabi çocukta bunun altýndaki gizli mesajý alarak geri adým atar. O mesajda “ Bizim dediðimizin dýþýna çýkarsan seni sevmeyizdir”. Sonuçta çocuk kendini bulabilmesi için sürekli özgür olmakla birey olabilmek arasýnda gider gelir. Ailelerine baðýmlý olarak yaþayanlarýn bir sorunu yoktur. Hatta bu tip çocuklar, ailenin en uyumlu ve gözde olan çocuklarýdýrlar. Evlenirken aile tarafýndan uygun olarak görülen gelin ya da damatta pek sesini çýkarmayan kiþiler arasýndan seçilir. Eðer çocuklarý yarýn bir gün sesini yükseltirse bunun sorumlusu aileye yeni katýlan gelin ya da damattýr. Baðýmlý olmayý baþaramayan ama bireysel olabilmek içinde yeteri kadar donanýmý ya da cesareti olmayan çocuklar sürekli içlerinde bastýrýlmýþ bir öfke ile yaþarlar.