Yineleyen mizaç bozukluðu", "major duygulaným bozukluðu", "major depresyon", "manik-depresif hastalýk", "Bipolar ya da Unipolar Mizaç Bozukluðu", "Ýki Uçlu ya da tek uçlu Mizaç Bozukluðu", "PMD = Periyodik Manik Depresyon" ciddi psikiyatrik durumlarýn en yaygýn grubunu tanýmlamak için kullanýlan ve ayný ya da benzer hastalýklarýn deðiþik terimleridir. Bu durumlar mizaçta, konsantrasyonda, uykuda, aktivitede ve sosyal davranýþta periyodik (aralýkla, yineleyici) bozukluklarý içerir.

Ülkemizde milyonlarca insan yaþamlarý boyunca mizaç bozukluðuna yakalanmaktadýr. Bazý vakalar, ne yazýk ki tanýnamaz ve tedavi edilemez. Bu hastalýklarýn en yaygýn tipleri:

- - Major depresyon (iki uçlu olmayan ya da tek uçlu) ve

- - Ýki uçlu bozukluk (manik-depresif)’dur.

Geçen 10 yýlda, týbbi araþtýrmalar yoluyla bu hastalýklarý daha iyi anlamak ve daha etkili tedavi yollarýný bulmak için çok fazla zaman ve emek harcanmýþtýr. Modern tedaviler, etkili ve güvenlidir ve yineleyici mizaç bozukluðu olan kiþilere faydalý ve üretken yaþam için izin vericidir.

"Duygulaným Bozukluðu Nedir?"

"Duygulaným" terimi, kiþinin mizaç ya da moralini tanýmlar. "Duygulaným bozukluðu" bir hastalýk ataðý boyunca ortaya çýkan, kendini aþýrý üzüntü (depresyon), aþýrý coþku (mani) ya da her ikisye birlikte gösteren mizaç deðiþiklikleri olarak tanýmlanýr. "Mani" anormal mutluluk ve artmýþ aktivite süreci olarak, "depresyon" ise anormal derecede üzüntü ve karamsarlýk olarak tanýmlanýr. Ayný kiþi de mani ve depresyon süreçleri bulunabilir. Nadiren, hastalýk kendini manik ve depresif belirtilerin birleþimi þeklinde gösterebilir. Eðer tedavi edilmezse, bu süreçler yaþam boyu tekrarlama ya da kesintisiz devam etme (ktronik seyir) eðilimindedir.

Belirtiler Nelerdir?

En yaygýn belirtiler uyku düzeninde, günlük aktivite ve enerji seviyesinde, iþtahda, mizaçda, özsaygýda, düþünmede, konuþmada, cinsel ilgide ve kiþiler arasý iliþkilerde görülen deðiþikliklerdir.

Coþku sürecinlde (hipomani), abartýlý bir kendini iyi hissetme duygusu (öfori) ya da öfkelenme gözlenebilir. Bu dönemde düþünme hýzý belirgin olarak artmýþtýr.

Bir depresyon süreci boyunca, görünür bir neden ya da kýzgýnlýk ve baþkalarýna düþmanlýk sözkonusu deðilken, kendini üzgün ve deðersiz, suçlu ve aðlamaklý hissetme olabilir. Zihinsel hýz ve aktivite genellikle azalmýþtýr; düþünce miktarý ve hýzý normale göre daha azdýr. Yani düþünce fakirliði vardýr ve çevreye verilen cevaplar belirgin derecede azalmýþtýr. Aile üyeleri, son dönemdeki yaþam olaylarýyla belirgin iliþkisini kuramadýklarý bu dramatik mizaç deðiþiklikleri nedeniyle þaþýrabilirler. Hemen herkeste, zaman zaman kendini iyi hissetme sürecinin yanýsýra üzüntü süreci de yaþanmasýna raðmen, duygulaným bozukluklu kiþilerde hastalýk ataðý boyunca bu duygular aþýrý derecededir.

Ataðýn 2 temel tipi vardýr: depresyon süreci ve mani süreci.

Depresyen süreci þunlarla karakterizedir:

- - Ýþtah azalmasý ve kilo kaybý ya da tam tersine iþtah artýþý ve kilo alma.

- - Enerji kaybý, aþýrý halsizlik ya da yorgunluk,

- - Aktivite seviyesinde artma ya da azalma þeklinde deðiþiklik

- - Alýþýlmýþ aktivitelerde ilgi yþa da zevk kaybý

- - Azalmýþ cinsel ilgi, istek

- - Azalmýþ düþünme ya da konsanhtrasyon yeteneði

- - Gerçekle iliþkisi olmayacak þekilde kendini deðersiz ya da suçlu hissetme (kunutu)

- - Tekrarlayýcý ölüm ya da kendine zarar verme düþüncleeri, ölme isteði ya da tasarýlarý ya da intihar giriþimi.

Hipomani süreci ya da daha þiddetli durum olan mani þunlarla karakterizedir:

- - Devamlý yüksek (öforik) ya da öfkeli mizaç durumu

- - Ýþtah bozukluðu

- - Azalmýþ uyku ihtiyacý

- - Artmýþ aktivite

- - Artmýþ cinsel ilgili

- - Basýnçlý konuþma (çok miktarda ve hýzlý konuþma)

- - Kendini kontrol ve muhakeme kaybý

Duygudurum bozukluðunun iki uçlu ya da manik-depresif formunda, depresif ve manik ataklarýn (nöbetlerin) her ikisi de bulunur. Genellikle bir depresyon süresi bir hipomani ya da mani sürecini takip eder ya da tersi olur. Bazen bunlar normal ya da normale yakýn fonksiyon dönemleriyle ayrýlmýþtýr; yani, ataklar arasýnda kiþi hastalýk öncesi iþlevselsiliðinin tamamýna yakýn düzeyini gösterebilir (ataklar arasý tam veya tama yakýn iyileþme dönemleri).

Hastalýk Nasýl Seyreder?

Duygulaným bozukluðunun ilk ataðýnýn baþlamasý, belirgin olmayabilir. Bazý kiþilerde sýk olmayarak kýsa sürelidir; orta þiddetteki ataklar tedai görmez; hatta hasta olanlar tanýnamaz. Tipik olarak, hastalýk ataðý zamanla sýnýrlýdýr. Birkaç günden birkaç aya kadar sürüp geçer ve bunu, mizacýn göreceli olarak normal olduðu süreç takip eder. Tedavi olmazsa, yýllar geçtikçe, belirtilerin þiddetinin yanýsýra hastalýk sýklýðý da artma eðilimi gösterir. Daha az sýklýkla görülse de, bazý kiþiler ömür boyu sadece bir tek hastalýk ataðý geçirebilirler. Manik ve depresif ataklar farklý kiþilerde farklý görünür; hatta, bir kiþide bir epizoddan (ataktan) diðerine farklýlýklar olabilir.

Depresyondaki bir kiþinin kendi hakkýnda hissettikleri deðiþir mi?

Duygudurumun, insanýn düþünce içeriðine olan etkisi çok güçlüdür. Depresyon dönemindeki bir kiþi, sýklýkla kendini zayýf hissettiði ya da baþarýsýzlýða uðradýðý anýlarýný abartýlý bir biçimde öne çýkarýr. "Çok deðersizim", "kimsenin umurumda deðilim", "dünya berbat" ya da "ailem benden nefret ediyor" gibi olumsuz düþünceleri kafasýndan atamaz.

Bu dönemde, kiþi, kendisine hiç kimsenin ve hiçbir þeyin yardýmý olamayacaðýný, hayattan hiç bir beklentisi kalmadýðýný, yolun sonuna geldiðini, kimseye ve kendine hiçbir faydasý olamayacaðýný düþünebilir. Sadece bu yetersizlik hiçlik ve çaresizlik duygularý ile deðil, suçluluk ve cezalandýrýlma düþünceleri ile de bocalamaktadýr; hatta kendini o derece suçlu hisseder ki, ölüm kadar aðýr bir cezaya layýk olduðunu düþüncesi ile intihar giriþiminde bulunabilir.

Bu ataklar birkaç ay ya da daha fazla sürebilir; kiþinin morali ya da özsaygýsý ciddi olarak bozulmuþ olabilir. Uzamýþ depresyon ataðý, ölme isteðine hatta kendini öldürme düþüncelerine neden olur. Bu dönemde kiþi ya çaresizlik duygularý ile kendisi doktora baþvurabilir, yada tam tersi hiç kimsenin kendisine yardým edemeyeceðine yönelik yanlýþ ve yoðun düþünce nedeniyle tedaviyi reddettiði için ailesinin zoruyla veya intihar giriþiminden sonra zorunlu olarak tedaviyi kabul edebilir.

Manik dönemler geçiren bir kiþinin kendi hakkýndaki düþünceleri ve hissettikleri deðiþir mi?

Manik-depresif hastalýðýn yüksek dönemini yaþayan bazý bireyler, kendilerini o anda yaþamlarýnýn diðer zamanlarýndan daha iyi hissettiklerini tanýmlar. Heyecanlýdýrlar, aþýrý enerjiye sahiptirler, kendilerini daha yaratýcý, daha aktif, daha zeki, daha seksi hissederler, yetenekleri dýþýnda ve hiçbir zaman mümkün olmayacak þeyler düþünürler. Uyku gereksiz görünür. Her zamankinden çok daha az uykuyla kendilerini çok enerjik hissettiklerini ve yemek yemeye fýrsat bulamadýklarýný söylerler. Yaþam planlarý ve kararlarý, sýklýkla bireylerin gerçek yetenekleri ve güçleriyle orantýsýzdýr. Yani, manik dönemdeki bir kiþi kendini olduðundan çok daha güçlü, enerjik, her þeyi yapabilecek kudrette hissedebilir ya da en önemli insan olduðuna, herkesin kendini tanýdýðýna,sevdiðine, aþýk olduðuna, büyük iþler baþarabileceðine inanýr. Söyledikleri kiþinin entellektüel kapasitesine, eðitim düzeyine, geliþme ve çevresel faktörlerine uymayacak düzeyde abartýlý olabilir. Bu yüksek duygu-durum döneminden sonra kiþi, bir keder içine düþebilir.

Manik süreç boyunca kararlar, tipik olarak içten geldiði anda ve kayýtsýzca verilir. Seksüel aþýrýlýk, alkol kullanýmýnda ve para harcamada aþýrýlýk sýktýr. Bu büyük heyecan, kendini önemli ve güçlü hissetme periyodlarý, þaþkýnlýða ve gerçekle baðlantýnýn kopmasýna neden olur.

Bu gerçek dýþý kendini iyi hissetme hali, tavsiye edilen tedaviye uymamanýn görülen en yaygýn nedenidir. Hasta kendini her zamankinden o kadar fazla iyi ve güçlü hissetmektedir ki, tedaviye ihtiyacý olduðunu kabul etmez ve ilaç reddi baþgösterir; hatta, iyilik döneminde tedaviyi kabul etmiþ ve nispeten düzenli tedavi sürdüren bir hasta, manik döneme girince tamamen iyileþtiðini düþünerek tedavisini kendisi aniden kesebilir ve yeni tedavi giriþimini de reddedebilir. Bu yanýlgý, ne yazýk ki hastalýðýn tekrarlamasýna ve kiþiyi zayýflatýp birþey yapamaz hale getirmesine neden olur

Mizaç bozukluðunun alýþýlmýþ sonlanýþý nedir?

Hastalýklý bireylerin %75’inden fazlasý, týbbi tedaviye iyi yanýt verir. Hastalarýn tamamýna yakýný, en azýndan kýsmen cevap verir. Tedavi gören ve doktorlarýnýn tavsiyelerini takip eden çoðu birey üretken, faydalý ve oldukça dengeli ve mutlu yaþayabilir. Uygun týbbi tedavinin sürdürülmediði bireylerde tekrarlayan hastalýk süreçleri, hastaneye yatýþlar ve üretim kaybý belirgin oranda yaþanýr.

Bu nedenle hem aile fertlerine hem de özellikle hasta bireylere ataklar arasý tam iyileþme dönemlerinde hastalýðýn tabiatý, gidiþi ve tedavisi hakkýnda ayrýntýlý bilgi verilmesi ve hastalýða karþý içgörü ve kabullenme saðlanmasý çok önemlidir. Ancak bu durumda ataklarýn tedavisinde ve ataklararasý önleyici tedavide baþarý oraný arttýrýlabilir. Bu tedavi baþarýsý ne derecede yüksek olursa, hastalýðýn gidiþi ve sonlanýþý da o düzeyde yüz güldürücü olacaktýr.

Mizaç bozukluklarý için tedaviler nelerdir?

Mizaç bozukluklarý, duygusal belirtilere neden olan týbbi hastalýklardýr. Genel anlayýþa göre, kiþinin kendisi tarafýndan hastalýk þeklinin nasýl tanýnacaðýnýn öðretilmesi ve onlarla baþetme yollarýnýn geliþtirilmesinin yanýsýra, týbbi belirtilerin tedavisi tedavi planýnýn temelini oluþturmaktadýr.

Tedavi ataðýn süresi ve yoðunluðunu azaltma ve tekrarlamayý önleme þeklinde yönlendirilir. Geçmiþ ataklarýn yoðunluk ve sürelerinin tam kayýtlarý, þimdiki tedavi giriþimi için karþýlaþtýrma olanaðý sunmada ve düzenli mevsimsel hastalanma olup olmadýðýný saptamada yararlýdýr.

Mevsimsel hastalanma kavramý, bu hastalýk için çok önemlidir. Bu hastalýðý olan bazý bireyler, özellikle ayný mevsimlerde atak geçirebilmektedir. Örneðin kýþ aylarýnda depresyon,bahar ve yaz aylarýnda mani ataklarýný geçirdiði belirlenen kiþilerde,bu dönemlere yakýn kontroller daha ciddi yapýlarak yeni bir ataðýn önlenmesi saðlanabilir.

Ýki uçlu bozukluk tedavisinde ne kullanýlýr?

Lityum karbonat ilacý, mani ve iki uçlu mizaç bozukluðu tedavisi için 1950’lerden önce üretilmiþtir. Güçlü mizaç düzenleyici etkiye sahiptir ve güvenli bir þekilde kullanýlabilir. Yatýþtýrýcý deðildir. Yükselme ya da alçalma þeklindeki mizaç aþýrýlýðýný önler. Lityumun asýl faydasý, bir ataðý önlemede ve bir atak baþladýktan sonra tedavi etmede görülür. Lityum, düzenli olarak alýndýðýnda manik ve depresif ataklar daha az sýklýkta ve daha az þiddetde görülür. Tekrarlayýcý manik-depresif (iki uçlu) bireyler ve tekrarlayýcý depresyon (tek uçlu) hastalýðýn bazý formlarý, sýklýkla lityum ile tedavi edilebilmektedir. Düzenli ve uygun dozda alýndýðýnda, yatýþtýrýcý ya da zihinsel fonksiyonlar üzerinde baþka etkileri yoktur.

Ýlk kez lityum kullanmaya baþlamadan önce hangi týbbi testleri yapmak gereklidir?

Týbbi bir deðerlendirme hastalýðýn hikayesi, fizik muayene, kan ve idrarýn basit laboratuar incelemelerini içerir. Lityum tuzu, böbrekler yoluyla neredeyse tamamen vücuttan atýldýðý için, lityum tedavisi baþlamadan önce ve baþladýktan sonra da düzenli aralýklarla böbrek fonksiyon testleri yapýlmalýdýr. Tiroid fonksiyon testleri de tavsiye edilir. Çünkü lityum, nadiren hipertrofi (zararsýz ve tedavi edilebilir tiroid bezi büyümesi) ya da tiroid fonksiyonlarýnda orta derecede düþmeye (hipotiroidizm) neden olabilir. Tiroid hormonlarýnýn kan seviyelerinin ölçüldüðü kan testleri, genellikle düzenli aralýklarla yapýlýr.

Bu nedenle uzun süreli lityum tedavisi sýrasýnda, aþýrý idrara çýkma ya da benzeri idrar ile ilgili yakýnmalar olduðunda rutin aralýklarla yapýlmakta olan böbrek fonksiyon testlerinin tekrarlanmasýnda fayda vardýr. Ayný þekilde Lityum tedavisi sürdürülmekteyken kiþide günlük rutin iþlere harcanan zamanda artma, genel hareketlerde yavaþlama, yorgunluk, halsizlik hissi vb. gibi yakýnmalar eklendiðinde hemen klinisyene baþvurulmalýdýr. Bu tür yakýnmalar bir depresyon ataðýnýn baþlangýç belirtileri olabileceði gibi, Lityumun tiroid bezi üzerindeki etkisi nedeniyle olan tiroid hormon azlýðýna, yani hipotiroidizm denilen geçici rahatsýzlýða baðlý da olabilir. Bu durumda tiroid fonksiyon testlerinin tekrarlanmasý uygun olacaktýr.

Lityum dozu nasýl saptanýr?

Kanda lityum seviyesini ölçen basit, ucuz testler vardýr. Öyle ki, her hasta için doðru doz tam olarak saptanabilir. Baþlangýçta, lityum seviyesi her birkaç günde bir kontrol edilir (en son akþam dozundan yaklaþýk 12 saat sonra kan örneði alýnýr). Uygun kan lityum seviyesine ulaþýldýðýnda, lityum seviyeleri aylýk olarak ya da daha az sýklýkla ölçülür. Kan testi yapýlacak günlerde test sonrasýna kadar lityum alýnmaz. Yani en son akþam alýnmýþ olan Lityum ilacýndan 12 saat sonrasý, sabah aç karnýna ve yeni Lityum ilacýný almadan kan verilmeli, sonrasýnda yemek yenip önerilen sabah Lityum ilacý alýnmalýdýr.

Ne kadar süre lityum kullanmak gerekir?

Bir kiþinin atak sonlandýktan sonra uzun süre tedavi altýnda kalýp kalmayacaðý, bazý bireysel faktörlere baðlýdýr. Bu kararýn verilmesi doktor, hasta ve aile arasýnda iliþki kurulmasýný ve tartýþýlmasýný gerektirir. Bazý bireyler, uzun dönem lityum tedavisine ihtiyaç duymaz. Eðer orta derecede hastalýðý için tedavi gören birisi ya da birkaç yýl içinde tekrarlanma olasýlýðý olmayan birisi ise, uzamýþ ilaç kullanýmýyla gelen potansiyel risklere ve masrafa maruz kalacaksa gerekli deðildir. Ne yazýk ki, bu daha uygun gruba girebilecek kiþileri güvenli bir þekilde tahmin etmek nadiren mümkün olabilmektedir.

Bazý bireyler, duygudurum hastalýðýnýn tek ataðýný geçirebilirler. Tek mani ya da hipomani ataðýný takiben ne kadar süre lityum kullanýlacaðý, dikkatli bir bireysel kararý gerektiri. Genellikle bu karar hastada önceki hastalýðýnýn þiddeti, süresi ve hastalýðýn tekrarlama modeline dayandýrýlýr. Eðer atak hafifse ya da tekrarlama aralýðý geniþse, uzun dönem tedavisi gerekli olmayabilir. Genellikle en iyisi, akut bir mani ataðýnýn iyileþmesini takiben en azýndan birkaç ay tedavinin devam ettirilmesidir; (özellikle de hastanede yatmayý gerektirecek kadar þiddetli geçmiþse). Bazý bireyler hayatlarýnýn bir döneminde tek bir mani ya da depresyon ataðý geçirip, ömür boyu bir daha baþka atak geçirnmeyebilmektedir. Bu durum gözönüne alýnarak, ilk atak sonrasý hemen Lityum koruyucu tedavisi baþlatýlmasý gerekmeyebilir. Ancak 2. bir atak olduktan sonra belirli süre Lityum sürdürüm ve koruyucu (profilaksi) tedavisi önerilir. Daha þiddetli hastalýðý olanlar ve daha sýk atak geçirenler, muhtemelen sürekli lityum kullanmak zorunda olacaklardýr. Burada hastanýn Lityum tedavisine verdiði yanýt önemlidir ve bu, Lityum tedavisinin süresini de belirleyebilir. Bazý görüþlere göre, Lityum tedavisi baþlandýktan sonra en az 3 yýl süreyle hiç atak geçirmeyenlerde tedavi sonlandýrýlabilir. Bazýlarýna göre de en az 5 yýl süreyle aralýksýz Lityum tedavisi önerilmektedir. Fakat lityum tedavisinin yararý, süresi, sonlandýrýlýp sonlandýrýlmayacaðý, sonuçta tamamen bireysel farklýlýklar gösterdiðinden, hastaya ve hastayý takip eden doktor ile uyumuna baðlýdýr. Bazý hastalarda ömür boyu Lityum vb. mizaç düzenleyici ilaçlarýn kullanýlmasý kesinlikle þart olmaktadýr.

Lityum preparatlarý nelerdir?

Lityumun çeþitli preparatlarý (ilaç olarak kullanýlabilir biçimleri) piyasada bulunur. En basiti, 300 mg’lýk lityum karbonat tablet ya da kapsülleridir. Türkiye’de bulunmayan yavaþ salýnan þekli ve lityum sitratlý sývý formlarý da bazen kullanýlan diðer Lityum preparatlarýdýr. Fakat bu son sözünü ettiðimiz iki form henüz ülkemizde kullaným alanýna girmemiþtir. Lityum içeren ilacýn seçimi, bireysel tercih ve bütçeye dayandýrýlýr. Bazen tabletler hoþ olmayan lezzete sahip olabileceðinden kapsüller tercih edilir. Ülkemizde en fazla Lityum karbonat tuzu içeren kapsül formlarý kullanýlmaktadýr.

Lityum için bireysel gereksinimler oldukça deðiþkendir. Bazý hastalar, sýkýntýya girmeksizin lityum karbonatýn 900 mg ya da 1200 mg’ý tek dozda alýrken, diðerleri bu toplam miktarý gün içinde 150 mg’dan 300 mg’a kadar küçük dozlara bölünmüþ olarak alýrlar.

Lityumun yan etkileri nelerdir? Bu yan etkiler nasýl önlenebilir?

Lityum sakinleþtirici deðildir ve yan etkileri nadirdir. Baðýmlýlýk yapmaz. Uygun dozlarda güvenlidir. Buna raðmen, aþýrý miktarda alýndýðýnda zehirlenmeye ve tehlikeli yan etkilere neden olabilir.

Genel olarak çoðu yan etki zararsýzdýr ve kolaylýkla ortadan kaldýrýlabilir. Tedaviyi durdurmak nadiren gereklidir.

Hem Lityumun kiþiye tedavi edici etkinliðini belirlemek hem de zehirli doza ulaþýp ulaþmadýðýný kontrol edebilmek amacýyla, daha önce de sözü edildiði gibi, belirli aralýklarla lityum kan düzeyine bakýlmalýdýr. Etkin Lityum kan düzeni 0.6-1.2 mEq/Lit. olarak kabul edilmekte olup, bu aralýktan daha düþük kan düzeyi, Lityum tedavisinin yeterli etki göstermediðini belirtirken, 1,2 mEq/Lit.’den yüksek kan düzeyi ise yan etki riski ve zehirlenme tablosunun ortaya çýkabileceði konusunda hekimi, hastayý ve ailesini uyarýr.

Aþaðýdaki erken dönem yan etkiler sýktýr ve genellikle birkaç günde hafifler:

- Gastro-intestinal (Mide-barsak=sindirim sistemi) belirtiler: bulantý, kusma, ishal, mide aðrýsý (Bu gibi yan etkiler ilacýn dozunun ve veriliþ zamanýnýn ayarlanmasýyla hafifletilebilir),

- El titremesi: Ýstirahat sýrasýnda ellerde ince titreme (herhangi bir zamanda görülebilmesine raðmen, genellikle tedavinin erken dönemlerinde baþlar; deðiþken olabilir; zaman içinde devam edebilir/etmeyebilir),

- Susama ve sýk idrar yapma (Sýklýkla böbreklerden Lityum atýlýmýna ek su atýlýmýnýn da artmasýna baðlý doðal etki),

- Yorgunluk, þaþkýnlýk hissi, kas zayýflýðý (Lityumun nörolojik geçici yan ekileri).

Geç dönemde görülen yan etkiler þunlardýr:

- El titremesi (Tedavinin 1. haftasýndan sonra da sürekli titremenin devam ettiði hastalar, tedavilerini kesintiye uðratmadan yani, Lityum tedavisinin kendiliklerinden kesmeden, durumu rahatlatma yolu aramalýdýr). Doktorla görüþerek etkili daha düþük doz denenmesi faydalý olabilir; eðer bu mümkün deðilse, düþük doz propranolol (Dideral) eklenmesi sýklýkla faydalý olur.

- Þiddetli susama ve sýk idrar yapma (Bu belirtiler birkaç hafta beklemekle, lityum dozunu azaltmakla ya da doktor gözetimi altýnda tiazid diüretiði (idrar sökücü)’nin dikkatli kullanýmýyla geri dönüþlü olabilir.

- Ýdrar kaçýrma (bu, bazý kadýnlarda görülebilir. Doktor tavsiyesi altýnda lityum dozunun azaltýlmasý ya da antikolinerjik etkili baþka bir ilacýn eklenmesi genellikle yardýmcý olur).

Lityum tedavinin bu yaygýn yan etkileri belki de bu ilacý kullananlarýn ancak %40’ýnda görülür. Belirtiler genellikle, tedavinin erken döneminde baþlamasýna raðmen, aylar hatta yýllar sonra bile görülebilir. Genelde büyük bir önem arzetmemesine karþýn, yine de önceden söz edildiði gibi, kan lityum seviyesinde deðiþikliðe iþaret edebileceði için derhal hekime bildirilmelidir.

Fazla miktarda lityum alýmýnýn tehlikeleri nelerdir?

Bir seferde aþýrý doz alýmý hariç tutulursa, lityum zehirlenmesi genellikle yavaþ baþlangýçlýdýr. Lityum zehirlenmesinin baþlangýç bulgularý iþtah kaybý, kusma ve ishal, halsizlik, güçsüzlük, konuþma bozukluðu, kas seyirmesi, þiddetli titremeyi içerir. Herþeye raðmen, dikkatli týbbi denetlemeyle zehirlenme nadirdir; bu belirtilerin farkýnda olmak ve onlarý tanýmak önemlidir. Þiddetli zehirlenme sara nöbetine (epileptik nöbet), þaþkýnlýða (konfüzyon), komaya ve belki de ölüme neden olabilir. Açýkçasý, günlük lityum alýmý doktora danýþýlmadan arttýrýlmamalýdýr. Herhangi bir yan etki olduðunda da mutlaka doktor ile irtibat kurulmalýdýr.

Lityum baþka ilaçlarla birlikte alýnýrsa neler olabilir?

Lityum alýmý sýrasýnda -özellikle uzun dönem kullanýmýnda- bazen baþka ilaçlarýn da kullanýmý gerekli olabilir. Bu ilaçlar, mizaç bozukluðu tedavisinde lityumu destekleyici olarak ya da ilgisiz baþka bir týbbi durumun tedavisi lityumla eþ zamanlý olarak kullanýlýyor olabilirler. Aþaðýda bu tür ilaçlarla ilgili örnekler verilmiþtir:

Lityum ve Diüretikler (idrar sökücüoler, tansiyon düþürücüler)

Lityumun vücuttan atýlýmý, sodyum tuzunun böbrekler yoluyla uzaklaþtýrýlmasýyla baðlantýlýdýr. Çoðu diüretik (idrar sökücü) sodyum ve lityumun her ikisinin de atýlým þeklini deðiþtirir. Dietle (yemeklerle) sodyum alýmýnda azalma, kanda lityum seviyesinde tehlikeli artýþ potansiyeline sahiptir. Lityum tedavisi sýrasýnda dietle aþýrý sodyum (yemek tuzu) alýmýndan kaçýnýlmalýdýr. Düþük tuz dieti (az tuzlu yemek yeme) özellikle de diüretiklerle (idrar sökücü) birlikte olduðunda vücutta zehirlenmeye iþaret eden lityum birikimine neden olabilir. Çoðu diüretik vücuttan sodyumu uzaklaþtýrýr ve lityum birikimine neden olabilir. Bu ilaçlar, doktorlar tarafýndan sýk reçete edildiði için, hastalar ve doktorlarýn bu karþýlýklý etkileþimin farkýnda olmalarý önemlidir. Diretik ilaç kullanýldýðýnda, lityum kullanýmýnýn sonlandýrýlmasý gerekmez; fakat lityum dozu, tedavi edici ama ayný zamanda da güvenli sýnýrlarda olacak þekilde azaltýlmalýdýr. Sonuç olarak Lityum tedavisi altýnda olan bir hasta baþka bir sebeple, örneðin yüksek tansiyon sebebiyle, psikiyatri dýþýnda baþka branþtan bir hekime baþvurduðunda,o hekime Lityum tedavisi altýnda olduðunu mutlaka belirtmeli ve ayný zamanda o hekimin yazdýðý reçeteyi de mutlaka Lityum tedavisini öneren ve kontrolunu sürdüren ruh ruh hekimine de göstermelidir. Bu durumda her iki hekimin birbirleriyle bilgi alýþveriþi, hastanýn ilaca baðlý yan etkiye maruz kalma riskini ortadan kaldýracaktýr.

Lityum ve Anti-psikotikler

Lityum bazen, özellikle de akut mani tedavisinin baþlangýç fazýnda, major trankilizanlar diye bilinen Melleril (Tiyoridazin), Largactil (Klorpromazin), Norodol (Haloperidol) vb. ilaçlarla ya da uzun etkili depo nöroleptikler diye adlandýrýlan Prolixin, Clopixol Fluanxol gibi ilaçlarla ya da benzodiazepinler -Valium Diazem, Nervium, Ativan gibi benzeri ilaçlar- ile birlikte kullanýlýr. Bu her iki sýnýf ilaç, binlerce hastada, yýllardýr güvenli bir þekilde birlikte kullanýlmýþtýr.

Bu tür ilaçlar, zaten sýklýkla sadece Lityum tedavisini öneren ruh hekimi tarafýndan reçete edildiðinden, güvenle kullanýlabilir. Fakat yine de, baþka bir branþ hekimi ya da eþ dost önerisi olduðunda, mutlaka ruh hekimine danýþýlmalýdýr.

Hangi durumlarda lityum kullanýlmaz?

Lityum, geliþmekte olan fötüse (cenin=ana rahmindeki bebek) zararlý olabilir. Erken gebelik süresince (gebeliðin ilk 3 ayý içinde), lityum alýmýndan kaçýnmak için her türlü çaba sarfedilmelidir. Çocuk sahibi olmayý planlayan ya da lityum kullanýrken hamile kalan kadýnlar bunu doktorlarýna derhal söylemeliler ki, lityum kullanýmý sonlandýrýlabilsin. Benzer þekilde, bir anne eðer lityum kullanýyorsa, bebeðini emzirmemelidir. Eðer doktor hamilelik süresince lityumun sonlandýrýlmasýný güvenli bulmadýðýný söylerse doz, mümkün olan en küçük fakat tedavi edici seviyeyi saðlayan miktara indirilmelidir. Tabii ki bu doz düzenlemesi sadece kendisini takip eden ruh hekiminin, kadýn doðum uzmaný ya da çocuk hastalýklarý uzmaný ile ortak kararýný gerektirir. Hasta kendiliðinden ilaç dozunda deðiþiklik yapmamalýdýr. Gebelik boyunca ve doumda lityum seviyesi, sýk aralarla kontrol edilmelidir.

Annenin kan lityum yoðunluðundaki geniþ dalgalanmalarda en iyi þekilde, tekrarlanan küçük dozlarýn kullanýmýyla ve sýk kan kontrolleriyle kaçýnýlýr.

Bazý hastalar yan etkileri ya da týbbi kontrendikasyonlardan dolayý lityum alamayabilir. Bazýlarý için lityum etkisiz olabilir ya da yetersiz bir etki saðlayabilir. Bu bireyler için alternatifler vardýr. Geçtiðimiz birkaç yýl da Japonya ve A.B.D.’de tamamlanan çalýþmalar epilepsi tedavisi için üretilmiþ 2 ilacýn -Karbamazepin (Tegretol, Temparol, Karbalex vb.) ve Valproik asit = Valproat Sodyum (Depakin, Convulex gibi) - akut mani içi etkili olabileceðini, belki bir anti-depresan özelliðe sahip olabileceklerini ve bir sonraki ataðý önlemede kullanýlabileceklerini gösteriyor. Sadece Karbamazepin kullanýmýna cevap vermeyen bazý hastalar, Lityum ve Karbamazepin’in birlikte kullanýmýna iyi cevap vermiþtir. Benzer þekilde Lityum ve Valproat birlikte kullanýmý ya da Lityum + Karbamazepin + Valproat þeklinde üçlü birliktelik de olabilmektedir. Diðer Lityuma alternatif tedaviler arasýnda Kalsiyum kanal blokerleri diye bilinen Vepapamil Hidroklorid (Ýsoptin, Ýsopamil, Veroptin vb.) beta blokerlerden Propranolol (Dideral) gibi bir takým ilaçlar da gerektiðinde ayný amaçla kullanýlabilmektedir.

Fakat sözü edilen bu alternatif tedavilerin de, gebelikte ve emzirme döneminde kullanýlmasý ile ilgili sakýncalarýn bulunduðu unutulmamalýdýr. Ayrýca aðýr böbrek yetmezliði olan hastalarda, Lityum kullanýmýndan özellikle kaçýnýlmalýdýr.

Major depresyon nasýl tedavi edilir?

Sadece depresyon ataklarý olan (seyrek ya da yineleyen) bireylerde, tek baþýna anti-depreson (depresyon giderici tedavi) tedavisi etkilidir. Araþtýrmalar, destekleyici öðütlerle birleþtirilmiþ ilaç tedavisinin diðer bir deyiþle destekleyici ve biliþsel psikoterapi ile ilaç tedavisinin birlikte sürdürülmesinin en etkili tedavi olduðunu göstermiþtir. Bazý deprese hastalar, sadece bir büyük depresyon ataðý geçirir ve asla tekrarlama olmaz. Bazý durumlarda, uzun dönem anti-depresan kullanýmý gerekli olmayabilir. Kimlerin sürekli olarak ilaç tedavisi görmesinin gerekli olduðu tam olarak tanýmlanmamýþtýr. Depresif ataklarýn sayýsý ve þiddeti, yarar ve rikslere karar vermeye yardýmcýdýr. Bazý tek uçlu hastalarda, tekrarlayýcý depresyonun nükslerini önlemede lityum kullanýlabilir.

Elektrokonvülzif tedavi (þok tedavisi), diðer tedavilere dirençli ciddi vakalarda ve özellikle yemeyen, sývý almayan ileri derecede çevreyle iletiþimini kesmiþ, ilaç reddi olan ve intihar giriþiminde bulunmuþ ya da aðýr intihar riski olan hastalarda etkili olabilir. Son zamanlardaki klinik deneyler, depresyonlarý boyunca Trisiklik antidepresan ya da Monoaminooksidaz inhibitörlerini kullanan iki uçlu hastalarda gözden kaçýrýlmamasý gereken bir duruma iþaret etmektedir: Bazý hastalar için bu tür ilaçlarýn kullanýmý hipomani ya da maninin ortaya çýkmasýna neden olabilir ve ataklarýn geliþ sýklýðýný arttýrabilir.

Akut ya da tekrarlayýcý depresyonlarýn tedavisinde çeþitli tipte antidepresanlar kullanýlýr. Bunlarýn, yan etkileri ve etki düzeyleri birbirinden farklýdýr.

Tipik antidepresanlar için,yani imipramin, (Tofranil) gibi trisiklik grubunu antidepresanlar için alýþýlmýþ günlük oral (aðýzdan alým) doz 150-300 mg civarýndadýr. Çoðu yaþ grubu için antidepresanlar tek dozda ve genellikle yatma zamanýnda güvenli bir þekilde alýnabilir. Antidepresanlardan yanýt, tipik olarak yavaþ alýnýr. Depresyonun bazý belirtilerinin rahatlamasý (özellikle enerji azlýðý ve çökkün ya da öfkeli duygudurumu) 3-4 hafta ya da daha uzun zaman alýrken, uykusuzluk birkaç gün içinde iyiye gidebilir. Bazý hastalar, kendilerini derhal daha iyi hissetmezlerse, ilaçlarýn yardýmcý olmadýðýný düþünürler; fakat onlar, yeterli kan seviyesinde en azýndan birkaç hafta ilaç alýmýný sürdürmelidirler. Çünkü sözü edilen bu tür Antidepresan ilaçlarýn yararlý etkileri ancak uygun tedavi edici dozda en az 2-3 hafta düzenli kullanýmdan sonra ortaya çýkabilmektedir.

Ülkemizdeki Anti-depresanlarýn en yaygýn tiplerinin yani en sýk olarak reçete edilenlerin bazýlarý þunlardýr:

- Amitriptyline (Amitriptilin, Laroxyl)

- Imipramine (Toframil)

- Klomipramine (Anafranil)

- Maprotiline (Maprotil, Ludiomil)

- Fluvoxamin (Faverin)

- Fluoxetin (Prozac)

- Sertralin (Lustral)

Antidepresanlarýn yan etkileri nelerdir?

Antidepresan tedavisine baþlamadan önce doktor reçete edilen antidepresanýn yan etkilerini açýklamalýdýr. Eðer açýklamadýysa hasta onlar hakkýnda hekime soru sormalýdýr.

Yukarýda örnekleri verilen trisiklik ve diðer heterosiklik antidepresanlarýn en çok görülen yan etkileri:

- Aðýz kuruluðu,

- Görme bulanýklýðý,

- Terleme,

- Oturur durumdan ayaða kalkarken baþ dönmesi (ortostatik hipotansiyon),

- Uyuklama, aþýký uyku ya da aþýrý uyanýklýk durumu, uykusuzluk,

- Ýdrar yapma güçlüü, kabýzlýk,

- Nabýz hýzlanmasý ya da yavaþlamasý, düzensiz kalp ritmi (aritmiler), Elektrokardiyografi de (EKG) zararsýz geçici deðiþiklikler,

- Titreme (özellikle ellerde hafif ince tremor),

- Kilo alma, nadiren kilo kaybý,

- Dikkat ve konsantrasyonda bozukluk (özellikle araba sürmek gibi yoðun dikkat gerektiren iþlerde sorun yaratabilir).

Bu yan etkiler sýklýkla zaman geçtikçe azalýr ya da doz azaltýlmasý veya yerine baþka bir antidepresan verilmesiyle azaltýlabilir. Genelde bu yan etkiler ilaca baþlanmasýnýn ilk 1-2 haftasýnda görülür. Bu nedenle ruh hekimi genellikle etki depresyon tedavi dozuna tedricen arttýrarak ulaþmayý, böylece rahatsýz edici yan etkilerin daha hafif düzeylerde hissedilerek ilaca uyumu saðlamayý tercih eder. Bu dönemde doktor hastasýný muhtemel yan etkiler açýsýndan ve uygun tedavi dozuna ulaþýlana kadar düþük tedavi yanýtý açýsýndan bilgilendirir. Bu nedenle bu tür antidepresan ilaç kullanýmýna baþlayan hastalar rahatsýz olduklarý yan etkiler ya da ilaçtan bekledikleri mucizevi faydayý görememekten ötürü kendiliklerinden ilacý býrakma yoluna gitmemeli, böyle bir durumda mutlaka doktorlarýna danýþmalýdýrlar.

Bu tür ilaçlarýn intihar vb. sebeplerle aþýrý dozda alýmýný önemli ve bazen ölümcül zehirlenme tablolarýna neden olduðundan, bu gibi durumlarda hiç vakit kaybetmeden doktor ile temasa geçilmeli ve derhal en yakýn acil tedavi ünitesine baþvurulmalýdýr.

Özel bir antidepresan çeþitli olarak serotonin geri alým önleyicileri

Yakýn zamanda geliþtirilen antidepresanlar arasýnda bulunan "serotonin geri alým önleyicileri" (Seretonin Reuptake Inhibitörleri=SSRÝ) bir özel nörotransmitter (sinir hücresinin verdiði mesajý diðer bir sinir hücresine iletilmesini saðlayan beyindeki bir takým Seretonin, Noradrenalin gibi maddeler) sisteminde seçici etki gösterir. Citalopram 5cipram), Fluoxetine (Prozac, Depreks gibi), Sertraline (Lustral, Seralin, Serdep gibi), Paroxetine (Seroxat) ve Fluvoksamin (Faverin) serotonerjik sistemde direkt olarak etki gösterir; göreceli olarak daha az yan etkiye sahiptir ve bu nedenle yaygýn olarak reçete edilmektedir. Antidepresan etki için genellikle 3-5 hafta kadar zaman gereklidir. Ama yine de bilinen tipik trisiklik antidepresanlara göre daha hýzlý, fakat biraz daha az etkinlik ortaya çýkardýklarý bilinmektedir.

Ülkemizde bulunan ve özellikle son 5 yýl içinde yaygýn kullanýma giren diðer antidepresanlardan, Serotonin geri alýnýmýný arttýrarak etki gösteren Tianeptin (Stablon) hem Noradrenalin hem de Seretonin geri alýnýmýný önleyen (=SNRÝ) Venlafaxine (Efexor), Noradrenalin ve Seratonin seçici serbestleþtirici (=NaSSA) Mirtazepin (Remeron) Nefazodon (Serzone) vb. sayýlabilir. Bu tür ilaçlarýn muhtemel yan etkileri baþ aðrýsý, bulantý-kusma, ellerde ve bazen vücutta titreme, iþtahsýzlýk ve kilo kaybý, nadiren iþtah artýþý, uykusuzluk ve nadiren uyuklama hissi gibi gelip geçici, kalýcý sorun yaratmayan ve aþýrý rahatsýzlýk vermeyen etkilerdir. Bazen cinsel fonksiyonlarda ve istekte azalma görülebilirse de, bu yan etki de tedavinin sonlandýrýlmasýndan sonra kendiliðinden geçeceði için hiçbir tetkike ve üdahaleye ihtiyaç göstermez.

Deðiþik ilaç gruplarýndan (Trisiklik, SSRÝ, SNRÝ vb. gibi) bir diðerine geçiþ gerektiðinde eðer doktor deðiþikliði söz konusu ise, bazý ilaç etkileþimleri olabileceðinden, mutlaka yeni hekim, bir önceki hekimin tedavi þekli açýsýndan hasta, hasta yakýnlarý ya da önceki hekim tarafýndan bilgilendirilmelidir.

Sýklýkla Seretonin üzerinden etkili olan ilaçlarýn aþýrý doz alýnýmýnda (zehirlenmelerde), trisiklik antidepresanlara göre daha güvenli olduðu, yani ölümcül tablolara sebep olamayabileceði bilinmektedir. Fakat tüm ilaçlarla olduðu gibi, bunlarla da bireysel farklýlýklar olabileceðinden, böyle zehirlenme durumlarýnda acil tedaviye mutlaka baþvurulmalýdýr

Monoamin Oksidaz Ýnhibitörleri (MAOÝ)

Monoamin oksidaz inhibitörelri sýklýkla sýkýntý, aþýrý uyuma ve yeme ile görülen atipik depresyonlu bireylerde ve zihni sürekli saðlýðýyla meþgul olanlar (hipokondriyazis), sinirlilik, agorafobi (açýk ya da kalabalýk yerlerden korkma), sosyal fobi ya da enerji kaybýnda etkilidir.

MAO inhibitörlerinin olasý yan etkileri nelerdir?

Aþaðýda sözü edeceðimiz yan etkiler, Monoaminooksidaz enzim engelleyici ilaçlarýn, bu emzirme kalýcý baðlanarak etki eden, bu nedenle kullanýmýnda belirgin risk taþýyan ilaçlara baðlý geliþen yan etkilerdir. Her ne kadar bu ilaçlarýn (Fenelzin gibi) ülkemizde satýþý yasaklanmýþsa da, abzý hekimlerin ülke dýþýndan getirtilebilmesi ya da ülke dýþýnda bir süre yaþamýþ ve orada bu tür tedaviye baþlanmýþ olan hastalarýmýz için bilgilendirme gereði duyulduðundan dolayý anlatýlmýþtýr.

- Postural hipotansiyon (oturur durumdan ayaða kalkýldýðýnda baþ dönmesi)

- Baþ aðrýsý

- Yüz kýzarmasý

- Uyuklama

- Þiddetli yüksek kan basýncý (hipertansif kriz) (Tiramin içeren yiyecek (peynir, þarap) ya da ilaçlar alýndýðýnda).

MAO inhibitörleri kullanýrken ne zaman diet ve ilaç kýsýtlamasý gerekir?

- Bazý yiyecek ve ilaçlarla MAO inhibitörleri arasýnda potansiyel olarak tehlikeli yüksek kan basýncýna neden olan etkileþimler olabilir.

Bu yiyecekler:

o Bayat peynir (köy peyniri ve krem peynir güvenlidir)

o Bira ve þarap

o Karaciðer ezmesi

o Salamura ringa balýðý

o Mayalý ürünler

o Ekþimiþ krema ve yoðurt

o Çikolata

o MAO inhibitörleri ile birlikte kullanýldýðýnda hipertansif krize neden olabilen ilaçlar (uyarýcýlar ve anti-astma ilaçlar dahil)

Bu yiyecek ve ilaçlardan kaçýnýlmalýdýr. Sayýlan ilaçlarla karþýlaþýldýðýnda (uyku haplarý ve soðuk algýnlýðý tabletleri dahil) ya da reçete edilen herhangi bir ilaçla karþýlaþýldýðýnda psikiyatrist ya da aile doktoruna kontrol ettirilmeden kullanýlmamalýdýr.

Günümüzde MAO engelleyici ilaçlarýn enzime kalýcý deðil de geçici olarak baðlanan ve yukarda sözü edilen yiyecek ve ilaçlarla birlikte alýnýmýnda oluþan yan etkilere tedavi doz aralýðýnda neden olmadýðý bilinen, daha seçici (MAO-A enzimine özgün) olarak enzimi engelleyen formlarý bulunmuþtur. Bunlardan sadece MAO-A enzimini geçici olarak baðlayan RÝMA (Reversible Inhibitör MAO-A) grubu ilaç olan Moklobemid (Aurorix) ülkemizde bulunmakta ve son derece güvenle kullanýlmaktadýr. Aþýrý doz alýnýmýnda da nispeten daha güvenlidir.

Mizaç bozukluklarý ile ilgili unutulmamasý gereken noktalar:

1- Mizaç bozukluklarý, tedavisi mümkün olan ruh hastalýklarýdýr.

2- Tekrarlayýcý niteliði olduðundan,

3- Ailesinde mizaç bozukluðu hastasý olan kiþiler, hastalýk hakkýnda ayrýntýlý bilgi almalý ve tedaviye destek olmalýdýrlar.

4- Ataklar arasýnda kiþi iþ, aile ve çevre iliþkilerinde ve performansýnda normal düzeyde iþlevsellik gösterebileceðinden, bu iyilik dönemlerini uzatabilmek için doktoruyla tam bir uyum içinde olmalý ve önerilen tedavi þartlarýna tamamen önem göstermelidir.

5- Lityum vb. ilaç tedavisinin dozunu ve süresini sadece hastayý takip eden doktor belirler.

6- Sýk doktor ve tedavi deðiþiklikleri hastalýðý olumsuz etkiler. Doktor deðiþikliði þart olduðu durumlarda, yeni hekim önceki tedavi þekli hakkýnda ayrýntýlý olarak bilgilendirilmelidir.

7- Lityum ve Karbamazepin, Valproat gibi ilaçlarýn kullanýmý sýrasýnda doktor önerisi dýþýnda hiçbir ani karar alýnmamalý ve mutlaka düzenli kan kontrolleri yapýlmalýdýr.

8- Kullanýlan ilaç ile ilgili herhangi bir yan etki görüldüðünde hýzla doktora danýþýlmalýdýr.

9- Aþýrý ilaç alýmlarýnda, doktorla hemen temasa geçip, acil tedavi ünitesine vakit kaybetmeden baþvurulmalýdýr.

10- Mevsimsel hastalýðý olduðu bilinen bireylerin hem kendisi hem de ailesi, belirli aylarda doktor kontrollerinin sýklaþtýrýlmasý ya da ihmal edilmemesi gerektiðini unutmamalýdýr.

11- Uyku bozukluðu, iþtah deðiþikliði, tutum ve davranýþlarda öncekine göre (duygu ve hareket azlýðý veya fazlalýðý açýsýndan) abartý ya da ilaç reddi görüldüðünde yeni bir atak baþlangýcý olabileceðinden hasta hemen kontrole getirilmelidir.

12- Ölüm düþüncesi; Ýntihar veya ölümden bahsetme, vedalaþma, teþekkür etmelerde artýþ, hediyeler verme, eþyalarýný daðýtma vb. muhtemel bir intihar giriþimi habercileri olabilir. Unutmayýnýz, sevdiklerinizin her çeþit ölüm veya intihar hakkýndaki sözleri ya da sözettiðimiz ipuçlarý çok ciddiye alýnmalý ve hemen doktor ile temasa geçilmelidir.

13- Mizaç bozukluklarý, hastalarý, unutmayýnýz!

Hastalýðýnýz, týpký kalp, þeker, böbrek vb. hastalýklar gibi ciddi bir hastalýktýr. Fakat tedavisi mümkündür. Nasýl bir þeker (Diabet) hastasý ömür boyu diyet yapmak ya da ilaç kullanmak zorundaysa, sizin de uzun süre, belki ömür boyu ilaç kullanmanýz ve doktor kontrolünde olmanýz gerekebilir. Bunu kabul edip, uygulayanlar, þanslý gruptan olanlardýr.

14- Hastalýðýnýzdan utanmak, önemsememek, kabul etmemek, hastalýk gerçeðinden kaçmak ya da ilaç reddi öncelikle kendinize, sonra da yakýn çevrenize verebileceðiniz en büyük zarar olacaktýr.

15- Evlilik çaðýndaki bayan hastalak gebelik ve emzirme dönemlerinde doktorlarýnýn önerileri dýþýna hiçbir þekilde çýkmamalý ve doktor kontrollerini arttýrmalýdýrlar.

16- Mizaç bozukluðu tedavisinde olanlar, baþka nedenlerle deðiþik branþ doktorlarýna muayene olduklarýnda önerilen tedavileri mutlaka kendi ruh doktorlarýna bildirmelidirler.

Herþeyden önce:

Hasta - doktor - aile üçgeninde gerçek ve uyumli bir iliþki sürdürülebildiði ölçüde hastalýðýn seyri yüzgüldürücü olacaktýr.

Yineleyen mizaç bozukluðu", "major duygulaným bozukluðu", "major depresyon", "manik-depresif hastalýk", "Bipolar ya da Unipolar Mizaç Bozukluðu", "Ýki Uçlu ya da tek uçlu Mizaç Bozukluðu", "PMD = Periyodik Manik Depresyon" ciddi psikiyatrik durumlarýn en yaygýn grubunu tanýmlamak için kullanýlan ve ayný ya da benzer hastalýklarýn deðiþik terimleridir. Bu durumlar mizaçta, konsantrasyonda, uykuda, aktivitede ve sosyal davranýþta periyodik (aralýkla, yineleyici) bozukluklarý içerir.

Ülkemizde milyonlarca insan yaþamlarý boyunca mizaç bozukluðuna yakalanmaktadýr. Bazý vakalar, ne yazýk ki tanýnamaz ve tedavi edilemez. Bu hastalýklarýn en yaygýn tipleri:

- - Major depresyon (iki uçlu olmayan ya da tek uçlu) ve

- - Ýki uçlu bozukluk (manik-depresif)’dur.

Geçen 10 yýlda, týbbi araþtýrmalar yoluyla bu hastalýklarý daha iyi anlamak ve daha etkili tedavi yollarýný bulmak için çok fazla zaman ve emek harcanmýþtýr. Modern tedaviler, etkili ve güvenlidir ve yineleyici mizaç bozukluðu olan kiþilere faydalý ve üretken yaþam için izin vericidir.

"Duygulaným Bozukluðu Nedir?"

"Duygulaným" terimi, kiþinin mizaç ya da moralini tanýmlar. "Duygulaným bozukluðu" bir hastalýk ataðý boyunca ortaya çýkan, kendini aþýrý üzüntü (depresyon), aþýrý coþku (mani) ya da her ikisye birlikte gösteren mizaç deðiþiklikleri olarak tanýmlanýr. "Mani" anormal mutluluk ve artmýþ aktivite süreci olarak, "depresyon" ise anormal derecede üzüntü ve karamsarlýk olarak tanýmlanýr. Ayný kiþi de mani ve depresyon süreçleri bulunabilir. Nadiren, hastalýk kendini manik ve depresif belirtilerin birleþimi þeklinde gösterebilir. Eðer tedavi edilmezse, bu süreçler yaþam boyu tekrarlama ya da kesintisiz devam etme (ktronik seyir) eðilimindedir.

Belirtiler Nelerdir?

En yaygýn belirtiler uyku düzeninde, günlük aktivite ve enerji seviyesinde, iþtahda, mizaçda, özsaygýda, düþünmede, konuþmada, cinsel ilgide ve kiþiler arasý iliþkilerde görülen deðiþikliklerdir.

Coþku sürecinlde (hipomani), abartýlý bir kendini iyi hissetme duygusu (öfori) ya da öfkelenme gözlenebilir. Bu dönemde düþünme hýzý belirgin olarak artmýþtýr.

Bir depresyon süreci boyunca, görünür bir neden ya da kýzgýnlýk ve baþkalarýna düþmanlýk sözkonusu deðilken, kendini üzgün ve deðersiz, suçlu ve aðlamaklý hissetme olabilir. Zihinsel hýz ve aktivite genellikle azalmýþtýr; düþünce miktarý ve hýzý normale göre daha azdýr. Yani düþünce fakirliði vardýr ve çevreye verilen cevaplar belirgin derecede azalmýþtýr. Aile üyeleri, son dönemdeki yaþam olaylarýyla belirgin iliþkisini kuramadýklarý bu dramatik mizaç deðiþiklikleri nedeniyle þaþýrabilirler. Hemen herkeste, zaman zaman kendini iyi hissetme sürecinin yanýsýra üzüntü süreci de yaþanmasýna raðmen, duygulaným bozukluklu kiþilerde hastalýk ataðý boyunca bu duygular aþýrý derecededir.

Ataðýn 2 temel tipi vardýr: depresyon süreci ve mani süreci.

Depresyen süreci þunlarla karakterizedir:

- - Ýþtah azalmasý ve kilo kaybý ya da tam tersine iþtah artýþý ve kilo alma.

- - Enerji kaybý, aþýrý halsizlik ya da yorgunluk,

- - Aktivite seviyesinde artma ya da azalma þeklinde deðiþiklik

- - Alýþýlmýþ aktivitelerde ilgi yþa da zevk kaybý

- - Azalmýþ cinsel ilgi, istek

- - Azalmýþ düþünme ya da konsanhtrasyon yeteneði

- - Gerçekle iliþkisi olmayacak þekilde kendini deðersiz ya da suçlu hissetme (kunutu)

- - Tekrarlayýcý ölüm ya da kendine zarar verme düþüncleeri, ölme isteði ya da tasarýlarý ya da intihar giriþimi.

Hipomani süreci ya da daha þiddetli durum olan mani þunlarla karakterizedir:

- - Devamlý yüksek (öforik) ya da öfkeli mizaç durumu

- - Ýþtah bozukluðu

- - Azalmýþ uyku ihtiyacý

- - Artmýþ aktivite

- - Artmýþ cinsel ilgili

- - Basýnçlý konuþma (çok miktarda ve hýzlý konuþma)

- - Kendini kontrol ve muhakeme kaybý

Duygudurum bozukluðunun iki uçlu ya da manik-depresif formunda, depresif ve manik ataklarýn (nöbetlerin) her ikisi de bulunur. Genellikle bir depresyon süresi bir hipomani ya da mani sürecini takip eder ya da tersi olur. Bazen bunlar normal ya da normale yakýn fonksiyon dönemleriyle ayrýlmýþtýr; yani, ataklar arasýnda kiþi hastalýk öncesi iþlevselsiliðinin tamamýna yakýn düzeyini gösterebilir (ataklar arasý tam veya tama yakýn iyileþme dönemleri).

Hastalýk Nasýl Seyreder?

Duygulaným bozukluðunun ilk ataðýnýn baþlamasý, belirgin olmayabilir. Bazý kiþilerde sýk olmayarak kýsa sürelidir; orta þiddetteki ataklar tedai görmez; hatta hasta olanlar tanýnamaz. Tipik olarak, hastalýk ataðý zamanla sýnýrlýdýr. Birkaç günden birkaç aya kadar sürüp geçer ve bunu, mizacýn göreceli olarak normal olduðu süreç takip eder. Tedavi olmazsa, yýllar geçtikçe, belirtilerin þiddetinin yanýsýra hastalýk sýklýðý da artma eðilimi gösterir. Daha az sýklýkla görülse de, bazý kiþiler ömür boyu sadece bir tek hastalýk ataðý geçirebilirler. Manik ve depresif ataklar farklý kiþilerde farklý görünür; hatta, bir kiþide bir epizoddan (ataktan) diðerine farklýlýklar olabilir.

Depresyondaki bir kiþinin kendi hakkýnda hissettikleri deðiþir mi?

Duygudurumun, insanýn düþünce içeriðine olan etkisi çok güçlüdür. Depresyon dönemindeki bir kiþi, sýklýkla kendini zayýf hissettiði ya da baþarýsýzlýða uðradýðý anýlarýný abartýlý bir biçimde öne çýkarýr. "Çok deðersizim", "kimsenin umurumda deðilim", "dünya berbat" ya da "ailem benden nefret ediyor" gibi olumsuz düþünceleri kafasýndan atamaz.

Bu dönemde, kiþi, kendisine hiç kimsenin ve hiçbir þeyin yardýmý olamayacaðýný, hayattan hiç bir beklentisi kalmadýðýný, yolun sonuna geldiðini, kimseye ve kendine hiçbir faydasý olamayacaðýný düþünebilir. Sadece bu yetersizlik hiçlik ve çaresizlik duygularý ile deðil, suçluluk ve cezalandýrýlma düþünceleri ile de bocalamaktadýr; hatta kendini o derece suçlu hisseder ki, ölüm kadar aðýr bir cezaya layýk olduðunu düþüncesi ile intihar giriþiminde bulunabilir.

Bu ataklar birkaç ay ya da daha fazla sürebilir; kiþinin morali ya da özsaygýsý ciddi olarak bozulmuþ olabilir. Uzamýþ depresyon ataðý, ölme isteðine hatta kendini öldürme düþüncelerine neden olur. Bu dönemde kiþi ya çaresizlik duygularý ile kendisi doktora baþvurabilir, yada tam tersi hiç kimsenin kendisine yardým edemeyeceðine yönelik yanlýþ ve yoðun düþünce nedeniyle tedaviyi reddettiði için ailesinin zoruyla veya intihar giriþiminden sonra zorunlu olarak tedaviyi kabul edebilir.

Manik dönemler geçiren bir kiþinin kendi hakkýndaki düþünceleri ve hissettikleri deðiþir mi?

Manik-depresif hastalýðýn yüksek dönemini yaþayan bazý bireyler, kendilerini o anda yaþamlarýnýn diðer zamanlarýndan daha iyi hissettiklerini tanýmlar. Heyecanlýdýrlar, aþýrý enerjiye sahiptirler, kendilerini daha yaratýcý, daha aktif, daha zeki, daha seksi hissederler, yetenekleri dýþýnda ve hiçbir zaman mümkün olmayacak þeyler düþünürler. Uyku gereksiz görünür. Her zamankinden çok daha az uykuyla kendilerini çok enerjik hissettiklerini ve yemek yemeye fýrsat bulamadýklarýný söylerler. Yaþam planlarý ve kararlarý, sýklýkla bireylerin gerçek yetenekleri ve güçleriyle orantýsýzdýr. Yani, manik dönemdeki bir kiþi kendini olduðundan çok daha güçlü, enerjik, her þeyi yapabilecek kudrette hissedebilir ya da en önemli insan olduðuna, herkesin kendini tanýdýðýna,sevdiðine, aþýk olduðuna, büyük iþler baþarabileceðine inanýr. Söyledikleri kiþinin entellektüel kapasitesine, eðitim düzeyine, geliþme ve çevresel faktörlerine uymayacak düzeyde abartýlý olabilir. Bu yüksek duygu-durum döneminden sonra kiþi, bir keder içine düþebilir.

Manik süreç boyunca kararlar, tipik olarak içten geldiði anda ve kayýtsýzca verilir. Seksüel aþýrýlýk, alkol kullanýmýnda ve para harcamada aþýrýlýk sýktýr. Bu büyük heyecan, kendini önemli ve güçlü hissetme periyodlarý, þaþkýnlýða ve gerçekle baðlantýnýn kopmasýna neden olur.

Bu gerçek dýþý kendini iyi hissetme hali, tavsiye edilen tedaviye uymamanýn görülen en yaygýn nedenidir. Hasta kendini her zamankinden o kadar fazla iyi ve güçlü hissetmektedir ki, tedaviye ihtiyacý olduðunu kabul etmez ve ilaç reddi baþgösterir; hatta, iyilik döneminde tedaviyi kabul etmiþ ve nispeten düzenli tedavi sürdüren bir hasta, manik döneme girince tamamen iyileþtiðini düþünerek tedavisini kendisi aniden kesebilir ve yeni tedavi giriþimini de reddedebilir. Bu yanýlgý, ne yazýk ki hastalýðýn tekrarlamasýna ve kiþiyi zayýflatýp birþey yapamaz hale getirmesine neden olur

Mizaç bozukluðunun alýþýlmýþ sonlanýþý nedir?

Hastalýklý bireylerin %75’inden fazlasý, týbbi tedaviye iyi yanýt verir. Hastalarýn tamamýna yakýný, en azýndan kýsmen cevap verir. Tedavi gören ve doktorlarýnýn tavsiyelerini takip eden çoðu birey üretken, faydalý ve oldukça dengeli ve mutlu yaþayabilir. Uygun týbbi tedavinin sürdürülmediði bireylerde tekrarlayan hastalýk süreçleri, hastaneye yatýþlar ve üretim kaybý belirgin oranda yaþanýr.

Bu nedenle hem aile fertlerine hem de özellikle hasta bireylere ataklar arasý tam iyileþme dönemlerinde hastalýðýn tabiatý, gidiþi ve tedavisi hakkýnda ayrýntýlý bilgi verilmesi ve hastalýða karþý içgörü ve kabullenme saðlanmasý çok önemlidir. Ancak bu durumda ataklarýn tedavisinde ve ataklararasý önleyici tedavide baþarý oraný arttýrýlabilir. Bu tedavi baþarýsý ne derecede yüksek olursa, hastalýðýn gidiþi ve sonlanýþý da o düzeyde yüz güldürücü olacaktýr.

Mizaç bozukluklarý için tedaviler nelerdir?

Mizaç bozukluklarý, duygusal belirtilere neden olan týbbi hastalýklardýr. Genel anlayýþa göre, kiþinin kendisi tarafýndan hastalýk þeklinin nasýl tanýnacaðýnýn öðretilmesi ve onlarla baþetme yollarýnýn geliþtirilmesinin yanýsýra, týbbi belirtilerin tedavisi tedavi planýnýn temelini oluþturmaktadýr.

Tedavi ataðýn süresi ve yoðunluðunu azaltma ve tekrarlamayý önleme þeklinde yönlendirilir. Geçmiþ ataklarýn yoðunluk ve sürelerinin tam kayýtlarý, þimdiki tedavi giriþimi için karþýlaþtýrma olanaðý sunmada ve düzenli mevsimsel hastalanma olup olmadýðýný saptamada yararlýdýr.

Mevsimsel hastalanma kavramý, bu hastalýk için çok önemlidir. Bu hastalýðý olan bazý bireyler, özellikle ayný mevsimlerde atak geçirebilmektedir. Örneðin kýþ aylarýnda depresyon,bahar ve yaz aylarýnda mani ataklarýný geçirdiði belirlenen kiþilerde,bu dönemlere yakýn kontroller daha ciddi yapýlarak yeni bir ataðýn önlenmesi saðlanabilir.

Ýki uçlu bozukluk tedavisinde ne kullanýlýr?

Lityum karbonat ilacý, mani ve iki uçlu mizaç bozukluðu tedavisi için 1950’lerden önce üretilmiþtir. Güçlü mizaç düzenleyici etkiye sahiptir ve güvenli bir þekilde kullanýlabilir. Yatýþtýrýcý deðildir. Yükselme ya da alçalma þeklindeki mizaç aþýrýlýðýný önler. Lityumun asýl faydasý, bir ataðý önlemede ve bir atak baþladýktan sonra tedavi etmede görülür. Lityum, düzenli olarak alýndýðýnda manik ve depresif ataklar daha az sýklýkta ve daha az þiddetde görülür. Tekrarlayýcý manik-depresif (iki uçlu) bireyler ve tekrarlayýcý depresyon (tek uçlu) hastalýðýn bazý formlarý, sýklýkla lityum ile tedavi edilebilmektedir. Düzenli ve uygun dozda alýndýðýnda, yatýþtýrýcý ya da zihinsel fonksiyonlar üzerinde baþka etkileri yoktur.

Ýlk kez lityum kullanmaya baþlamadan önce hangi týbbi testleri yapmak gereklidir?

Týbbi bir deðerlendirme hastalýðýn hikayesi, fizik muayene, kan ve idrarýn basit laboratuar incelemelerini içerir. Lityum tuzu, böbrekler yoluyla neredeyse tamamen vücuttan atýldýðý için, lityum tedavisi baþlamadan önce ve baþladýktan sonra da düzenli aralýklarla böbrek fonksiyon testleri yapýlmalýdýr. Tiroid fonksiyon testleri de tavsiye edilir. Çünkü lityum, nadiren hipertrofi (zararsýz ve tedavi edilebilir tiroid bezi büyümesi) ya da tiroid fonksiyonlarýnda orta derecede düþmeye (hipotiroidizm) neden olabilir. Tiroid hormonlarýnýn kan seviyelerinin ölçüldüðü kan testleri, genellikle düzenli aralýklarla yapýlýr.

Bu nedenle uzun süreli lityum tedavisi sýrasýnda, aþýrý idrara çýkma ya da benzeri idrar ile ilgili yakýnmalar olduðunda rutin aralýklarla yapýlmakta olan böbrek fonksiyon testlerinin tekrarlanmasýnda fayda vardýr. Ayný þekilde Lityum tedavisi sürdürülmekteyken kiþide günlük rutin iþlere harcanan zamanda artma, genel hareketlerde yavaþlama, yorgunluk, halsizlik hissi vb. gibi yakýnmalar eklendiðinde hemen klinisyene baþvurulmalýdýr. Bu tür yakýnmalar bir depresyon ataðýnýn baþlangýç belirtileri olabileceði gibi, Lityumun tiroid bezi üzerindeki etkisi nedeniyle olan tiroid hormon azlýðýna, yani hipotiroidizm denilen geçici rahatsýzlýða baðlý da olabilir. Bu durumda tiroid fonksiyon testlerinin tekrarlanmasý uygun olacaktýr.

Lityum dozu nasýl saptanýr?

Kanda lityum seviyesini ölçen basit, ucuz testler vardýr. Öyle ki, her hasta için doðru doz tam olarak saptanabilir. Baþlangýçta, lityum seviyesi her birkaç günde bir kontrol edilir (en son akþam dozundan yaklaþýk 12 saat sonra kan örneði alýnýr). Uygun kan lityum seviyesine ulaþýldýðýnda, lityum seviyeleri aylýk olarak ya da daha az sýklýkla ölçülür. Kan testi yapýlacak günlerde test sonrasýna kadar lityum alýnmaz. Yani en son akþam alýnmýþ olan Lityum ilacýndan 12 saat sonrasý, sabah aç karnýna ve yeni Lityum ilacýný almadan kan verilmeli, sonrasýnda yemek yenip önerilen sabah Lityum ilacý alýnmalýdýr.

Ne kadar süre lityum kullanmak gerekir?

Bir kiþinin atak sonlandýktan sonra uzun süre tedavi altýnda kalýp kalmayacaðý, bazý bireysel faktörlere baðlýdýr. Bu kararýn verilmesi doktor, hasta ve aile arasýnda iliþki kurulmasýný ve tartýþýlmasýný gerektirir. Bazý bireyler, uzun dönem lityum tedavisine ihtiyaç duymaz. Eðer orta derecede hastalýðý için tedavi gören birisi ya da birkaç yýl içinde tekrarlanma olasýlýðý olmayan birisi ise, uzamýþ ilaç kullanýmýyla gelen potansiyel risklere ve masrafa maruz kalacaksa gerekli deðildir. Ne yazýk ki, bu daha uygun gruba girebilecek kiþileri güvenli bir þekilde tahmin etmek nadiren mümkün olabilmektedir.

Bazý bireyler, duygudurum hastalýðýnýn tek ataðýný geçirebilirler. Tek mani ya da hipomani ataðýný takiben ne kadar süre lityum kullanýlacaðý, dikkatli bir bireysel kararý gerektiri. Genellikle bu karar hastada önceki hastalýðýnýn þiddeti, süresi ve hastalýðýn tekrarlama modeline dayandýrýlýr. Eðer atak hafifse ya da tekrarlama aralýðý geniþse, uzun dönem tedavisi gerekli olmayabilir. Genellikle en iyisi, akut bir mani ataðýnýn iyileþmesini takiben en azýndan birkaç ay tedavinin devam ettirilmesidir; (özellikle de hastanede yatmayý gerektirecek kadar þiddetli geçmiþse). Bazý bireyler hayatlarýnýn bir döneminde tek bir mani ya da depresyon ataðý geçirip, ömür boyu bir daha baþka atak geçirnmeyebilmektedir. Bu durum gözönüne alýnarak, ilk atak sonrasý hemen Lityum koruyucu tedavisi baþlatýlmasý gerekmeyebilir. Ancak 2. bir atak olduktan sonra belirli süre Lityum sürdürüm ve koruyucu (profilaksi) tedavisi önerilir. Daha þiddetli hastalýðý olanlar ve daha sýk atak geçirenler, muhtemelen sürekli lityum kullanmak zorunda olacaklardýr. Burada hastanýn Lityum tedavisine verdiði yanýt önemlidir ve bu, Lityum tedavisinin süresini de belirleyebilir. Bazý görüþlere göre, Lityum tedavisi baþlandýktan sonra en az 3 yýl süreyle hiç atak geçirmeyenlerde tedavi sonlandýrýlabilir. Bazýlarýna göre de en az 5 yýl süreyle aralýksýz Lityum tedavisi önerilmektedir. Fakat lityum tedavisinin yararý, süresi, sonlandýrýlýp sonlandýrýlmayacaðý, sonuçta tamamen bireysel farklýlýklar gösterdiðinden, hastaya ve hastayý takip eden doktor ile uyumuna baðlýdýr. Bazý hastalarda ömür boyu Lityum vb. mizaç düzenleyici ilaçlarýn kullanýlmasý kesinlikle þart olmaktadýr.

Lityum preparatlarý nelerdir?

Lityumun çeþitli preparatlarý (ilaç olarak kullanýlabilir biçimleri) piyasada bulunur. En basiti, 300 mg’lýk lityum karbonat tablet ya da kapsülleridir. Türkiye’de bulunmayan yavaþ salýnan þekli ve lityum sitratlý sývý formlarý da bazen kullanýlan diðer Lityum preparatlarýdýr. Fakat bu son sözünü ettiðimiz iki form henüz ülkemizde kullaným alanýna girmemiþtir. Lityum içeren ilacýn seçimi, bireysel tercih ve bütçeye dayandýrýlýr. Bazen tabletler hoþ olmayan lezzete sahip olabileceðinden kapsüller tercih edilir. Ülkemizde en fazla Lityum karbonat tuzu içeren kapsül formlarý kullanýlmaktadýr.

Lityum için bireysel gereksinimler oldukça deðiþkendir. Bazý hastalar, sýkýntýya girmeksizin lityum karbonatýn 900 mg ya da 1200 mg’ý tek dozda alýrken, diðerleri bu toplam miktarý gün içinde 150 mg’dan 300 mg’a kadar küçük dozlara bölünmüþ olarak alýrlar.

Lityumun yan etkileri nelerdir? Bu yan etkiler nasýl önlenebilir?

Lityum sakinleþtirici deðildir ve yan etkileri nadirdir. Baðýmlýlýk yapmaz. Uygun dozlarda güvenlidir. Buna raðmen, aþýrý miktarda alýndýðýnda zehirlenmeye ve tehlikeli yan etkilere neden olabilir.

Genel olarak çoðu yan etki zararsýzdýr ve kolaylýkla ortadan kaldýrýlabilir. Tedaviyi durdurmak nadiren gereklidir.

Hem Lityumun kiþiye tedavi edici etkinliðini belirlemek hem de zehirli doza ulaþýp ulaþmadýðýný kontrol edebilmek amacýyla, daha önce de sözü edildiði gibi, belirli aralýklarla lityum kan düzeyine bakýlmalýdýr. Etkin Lityum kan düzeni 0.6-1.2 mEq/Lit. olarak kabul edilmekte olup, bu aralýktan daha düþük kan düzeyi, Lityum tedavisinin yeterli etki göstermediðini belirtirken, 1,2 mEq/Lit.’den yüksek kan düzeyi ise yan etki riski ve zehirlenme tablosunun ortaya çýkabileceði konusunda hekimi, hastayý ve ailesini uyarýr.

Aþaðýdaki erken dönem yan etkiler sýktýr ve genellikle birkaç günde hafifler:

- Gastro-intestinal (Mide-barsak=sindirim sistemi) belirtiler: bulantý, kusma, ishal, mide aðrýsý (Bu gibi yan etkiler ilacýn dozunun ve veriliþ zamanýnýn ayarlanmasýyla hafifletilebilir),

- El titremesi: Ýstirahat sýrasýnda ellerde ince titreme (herhangi bir zamanda görülebilmesine raðmen, genellikle tedavinin erken dönemlerinde baþlar; deðiþken olabilir; zaman içinde devam edebilir/etmeyebilir),

- Susama ve sýk idrar yapma (Sýklýkla böbreklerden Lityum atýlýmýna ek su atýlýmýnýn da artmasýna baðlý doðal etki),

- Yorgunluk, þaþkýnlýk hissi, kas zayýflýðý (Lityumun nörolojik geçici yan ekileri).

Geç dönemde görülen yan etkiler þunlardýr:

- El titremesi (Tedavinin 1. haftasýndan sonra da sürekli titremenin devam ettiði hastalar, tedavilerini kesintiye uðratmadan yani, Lityum tedavisinin kendiliklerinden kesmeden, durumu rahatlatma yolu aramalýdýr). Doktorla görüþerek etkili daha düþük doz denenmesi faydalý olabilir; eðer bu mümkün deðilse, düþük doz propranolol (Dideral) eklenmesi sýklýkla faydalý olur.

- Þiddetli susama ve sýk idrar yapma (Bu belirtiler birkaç hafta beklemekle, lityum dozunu azaltmakla ya da doktor gözetimi altýnda tiazid diüretiði (idrar sökücü)’nin dikkatli kullanýmýyla geri dönüþlü olabilir.

- Ýdrar kaçýrma (bu, bazý kadýnlarda görülebilir. Doktor tavsiyesi altýnda lityum dozunun azaltýlmasý ya da antikolinerjik etkili baþka bir ilacýn eklenmesi genellikle yardýmcý olur).

Lityum tedavinin bu yaygýn yan etkileri belki de bu ilacý kullananlarýn ancak %40’ýnda görülür. Belirtiler genellikle, tedavinin erken döneminde baþlamasýna raðmen, aylar hatta yýllar sonra bile görülebilir. Genelde büyük bir önem arzetmemesine karþýn, yine de önceden söz edildiði gibi, kan lityum seviyesinde deðiþikliðe iþaret edebileceði için derhal hekime bildirilmelidir.

Fazla miktarda lityum alýmýnýn tehlikeleri nelerdir?

Bir seferde aþýrý doz alýmý hariç tutulursa, lityum zehirlenmesi genellikle yavaþ baþlangýçlýdýr. Lityum zehirlenmesinin baþlangýç bulgularý iþtah kaybý, kusma ve ishal, halsizlik, güçsüzlük, konuþma bozukluðu, kas seyirmesi, þiddetli titremeyi içerir. Herþeye raðmen, dikkatli týbbi denetlemeyle zehirlenme nadirdir; bu belirtilerin farkýnda olmak ve onlarý tanýmak önemlidir. Þiddetli zehirlenme sara nöbetine (epileptik nöbet), þaþkýnlýða (konfüzyon), komaya ve belki de ölüme neden olabilir. Açýkçasý, günlük lityum alýmý doktora danýþýlmadan arttýrýlmamalýdýr. Herhangi bir yan etki olduðunda da mutlaka doktor ile irtibat kurulmalýdýr.

Lityum baþka ilaçlarla birlikte alýnýrsa neler olabilir?

Lityum alýmý sýrasýnda -özellikle uzun dönem kullanýmýnda- bazen baþka ilaçlarýn da kullanýmý gerekli olabilir. Bu ilaçlar, mizaç bozukluðu tedavisinde lityumu destekleyici olarak ya da ilgisiz baþka bir týbbi durumun tedavisi lityumla eþ zamanlý olarak kullanýlýyor olabilirler. Aþaðýda bu tür ilaçlarla ilgili örnekler verilmiþtir:

Lityum ve Diüretikler (idrar sökücüoler, tansiyon düþürücüler)

Lityumun vücuttan atýlýmý, sodyum tuzunun böbrekler yoluyla uzaklaþtýrýlmasýyla baðlantýlýdýr. Çoðu diüretik (idrar sökücü) sodyum ve lityumun her ikisinin de atýlým þeklini deðiþtirir. Dietle (yemeklerle) sodyum alýmýnda azalma, kanda lityum seviyesinde tehlikeli artýþ potansiyeline sahiptir. Lityum tedavisi sýrasýnda dietle aþýrý sodyum (yemek tuzu) alýmýndan kaçýnýlmalýdýr. Düþük tuz dieti (az tuzlu yemek yeme) özellikle de diüretiklerle (idrar sökücü) birlikte olduðunda vücutta zehirlenmeye iþaret eden lityum birikimine neden olabilir. Çoðu diüretik vücuttan sodyumu uzaklaþtýrýr ve lityum birikimine neden olabilir. Bu ilaçlar, doktorlar tarafýndan sýk reçete edildiði için, hastalar ve doktorlarýn bu karþýlýklý etkileþimin farkýnda olmalarý önemlidir. Diretik ilaç kullanýldýðýnda, lityum kullanýmýnýn sonlandýrýlmasý gerekmez; fakat lityum dozu, tedavi edici ama ayný zamanda da güvenli sýnýrlarda olacak þekilde azaltýlmalýdýr. Sonuç olarak Lityum tedavisi altýnda olan bir hasta baþka bir sebeple, örneðin yüksek tansiyon sebebiyle, psikiyatri dýþýnda baþka branþtan bir hekime baþvurduðunda,o hekime Lityum tedavisi altýnda olduðunu mutlaka belirtmeli ve ayný zamanda o hekimin yazdýðý reçeteyi de mutlaka Lityum tedavisini öneren ve kontrolunu sürdüren ruh ruh hekimine de göstermelidir. Bu durumda her iki hekimin birbirleriyle bilgi alýþveriþi, hastanýn ilaca baðlý yan etkiye maruz kalma riskini ortadan kaldýracaktýr.

Lityum ve Anti-psikotikler

Lityum bazen, özellikle de akut mani tedavisinin baþlangýç fazýnda, major trankilizanlar diye bilinen Melleril (Tiyoridazin), Largactil (Klorpromazin), Norodol (Haloperidol) vb. ilaçlarla ya da uzun etkili depo nöroleptikler diye adlandýrýlan Prolixin, Clopixol Fluanxol gibi ilaçlarla ya da benzodiazepinler -Valium Diazem, Nervium, Ativan gibi benzeri ilaçlar- ile birlikte kullanýlýr. Bu her iki sýnýf ilaç, binlerce hastada, yýllardýr güvenli bir þekilde birlikte kullanýlmýþtýr.

Bu tür ilaçlar, zaten sýklýkla sadece Lityum tedavisini öneren ruh hekimi tarafýndan reçete edildiðinden, güvenle kullanýlabilir. Fakat yine de, baþka bir branþ hekimi ya da eþ dost önerisi olduðunda, mutlaka ruh hekimine danýþýlmalýdýr.

Hangi durumlarda lityum kullanýlmaz?

Lityum, geliþmekte olan fötüse (cenin=ana rahmindeki bebek) zararlý olabilir. Erken gebelik süresince (gebeliðin ilk 3 ayý içinde), lityum alýmýndan kaçýnmak için her türlü çaba sarfedilmelidir. Çocuk sahibi olmayý planlayan ya da lityum kullanýrken hamile kalan kadýnlar bunu doktorlarýna derhal söylemeliler ki, lityum kullanýmý sonlandýrýlabilsin. Benzer þekilde, bir anne eðer lityum kullanýyorsa, bebeðini emzirmemelidir. Eðer doktor hamilelik süresince lityumun sonlandýrýlmasýný güvenli bulmadýðýný söylerse doz, mümkün olan en küçük fakat tedavi edici seviyeyi saðlayan miktara indirilmelidir. Tabii ki bu doz düzenlemesi sadece kendisini takip eden ruh hekiminin, kadýn doðum uzmaný ya da çocuk hastalýklarý uzmaný ile ortak kararýný gerektirir. Hasta kendiliðinden ilaç dozunda deðiþiklik yapmamalýdýr. Gebelik boyunca ve doumda lityum seviyesi, sýk aralarla kontrol edilmelidir.

Annenin kan lityum yoðunluðundaki geniþ dalgalanmalarda en iyi þekilde, tekrarlanan küçük dozlarýn kullanýmýyla ve sýk kan kontrolleriyle kaçýnýlýr.

Bazý hastalar yan etkileri ya da týbbi kontrendikasyonlardan dolayý lityum alamayabilir. Bazýlarý için lityum etkisiz olabilir ya da yetersiz bir etki saðlayabilir. Bu bireyler için alternatifler vardýr. Geçtiðimiz birkaç yýl da Japonya ve A.B.D.’de tamamlanan çalýþmalar epilepsi tedavisi için üretilmiþ 2 ilacýn -Karbamazepin (Tegretol, Temparol, Karbalex vb.) ve Valproik asit = Valproat Sodyum (Depakin, Convulex gibi) - akut mani içi etkili olabileceðini, belki bir anti-depresan özelliðe sahip olabileceklerini ve bir sonraki ataðý önlemede kullanýlabileceklerini gösteriyor. Sadece Karbamazepin kullanýmýna cevap vermeyen bazý hastalar, Lityum ve Karbamazepin’in birlikte kullanýmýna iyi cevap vermiþtir. Benzer þekilde Lityum ve Valproat birlikte kullanýmý ya da Lityum + Karbamazepin + Valproat þeklinde üçlü birliktelik de olabilmektedir. Diðer Lityuma alternatif tedaviler arasýnda Kalsiyum kanal blokerleri diye bilinen Vepapamil Hidroklorid (Ýsoptin, Ýsopamil, Veroptin vb.) beta blokerlerden Propranolol (Dideral) gibi bir takým ilaçlar da gerektiðinde ayný amaçla kullanýlabilmektedir.

Fakat sözü edilen bu alternatif tedavilerin de, gebelikte ve emzirme döneminde kullanýlmasý ile ilgili sakýncalarýn bulunduðu unutulmamalýdýr. Ayrýca aðýr böbrek yetmezliði olan hastalarda, Lityum kullanýmýndan özellikle kaçýnýlmalýdýr.

Major depresyon nasýl tedavi edilir?

Sadece depresyon ataklarý olan (seyrek ya da yineleyen) bireylerde, tek baþýna anti-depreson (depresyon giderici tedavi) tedavisi etkilidir. Araþtýrmalar, destekleyici öðütlerle birleþtirilmiþ ilaç tedavisinin diðer bir deyiþle destekleyici ve biliþsel psikoterapi ile ilaç tedavisinin birlikte sürdürülmesinin en etkili tedavi olduðunu göstermiþtir. Bazý deprese hastalar, sadece bir büyük depresyon ataðý geçirir ve asla tekrarlama olmaz. Bazý durumlarda, uzun dönem anti-depresan kullanýmý gerekli olmayabilir. Kimlerin sürekli olarak ilaç tedavisi görmesinin gerekli olduðu tam olarak tanýmlanmamýþtýr. Depresif ataklarýn sayýsý ve þiddeti, yarar ve rikslere karar vermeye yardýmcýdýr. Bazý tek uçlu hastalarda, tekrarlayýcý depresyonun nükslerini önlemede lityum kullanýlabilir.

Elektrokonvülzif tedavi (þok tedavisi), diðer tedavilere dirençli ciddi vakalarda ve özellikle yemeyen, sývý almayan ileri derecede çevreyle iletiþimini kesmiþ, ilaç reddi olan ve intihar giriþiminde bulunmuþ ya da aðýr intihar riski olan hastalarda etkili olabilir. Son zamanlardaki klinik deneyler, depresyonlarý boyunca Trisiklik antidepresan ya da Monoaminooksidaz inhibitörlerini kullanan iki uçlu hastalarda gözden kaçýrýlmamasý gereken bir duruma iþaret etmektedir: Bazý hastalar için bu tür ilaçlarýn kullanýmý hipomani ya da maninin ortaya çýkmasýna neden olabilir ve ataklarýn geliþ sýklýðýný arttýrabilir.

Akut ya da tekrarlayýcý depresyonlarýn tedavisinde çeþitli tipte antidepresanlar kullanýlýr. Bunlarýn, yan etkileri ve etki düzeyleri birbirinden farklýdýr.

Tipik antidepresanlar için,yani imipramin, (Tofranil) gibi trisiklik grubunu antidepresanlar için alýþýlmýþ günlük oral (aðýzdan alým) doz 150-300 mg civarýndadýr. Çoðu yaþ grubu için antidepresanlar tek dozda ve genellikle yatma zamanýnda güvenli bir þekilde alýnabilir. Antidepresanlardan yanýt, tipik olarak yavaþ alýnýr. Depresyonun bazý belirtilerinin rahatlamasý (özellikle enerji azlýðý ve çökkün ya da öfkeli duygudurumu) 3-4 hafta ya da daha uzun zaman alýrken, uykusuzluk birkaç gün içinde iyiye gidebilir. Bazý hastalar, kendilerini derhal daha iyi hissetmezlerse, ilaçlarýn yardýmcý olmadýðýný düþünürler; fakat onlar, yeterli kan seviyesinde en azýndan birkaç hafta ilaç alýmýný sürdürmelidirler. Çünkü sözü edilen bu tür Antidepresan ilaçlarýn yararlý etkileri ancak uygun tedavi edici dozda en az 2-3 hafta düzenli kullanýmdan sonra ortaya çýkabilmektedir.

Ülkemizdeki Anti-depresanlarýn en yaygýn tiplerinin yani en sýk olarak reçete edilenlerin bazýlarý þunlardýr:

- Amitriptyline (Amitriptilin, Laroxyl)

- Imipramine (Toframil)

- Klomipramine (Anafranil)

- Maprotiline (Maprotil, Ludiomil)

- Fluvoxamin (Faverin)

- Fluoxetin (Prozac)

- Sertralin (Lustral)

Antidepresanlarýn yan etkileri nelerdir?

Antidepresan tedavisine baþlamadan önce doktor reçete edilen antidepresanýn yan etkilerini açýklamalýdýr. Eðer açýklamadýysa hasta onlar hakkýnda hekime soru sormalýdýr.

Yukarýda örnekleri verilen trisiklik ve diðer heterosiklik antidepresanlarýn en çok görülen yan etkileri:

- Aðýz kuruluðu,

- Görme bulanýklýðý,

- Terleme,

- Oturur durumdan ayaða kalkarken baþ dönmesi (ortostatik hipotansiyon),

- Uyuklama, aþýký uyku ya da aþýrý uyanýklýk durumu, uykusuzluk,

- Ýdrar yapma güçlüü, kabýzlýk,

- Nabýz hýzlanmasý ya da yavaþlamasý, düzensiz kalp ritmi (aritmiler), Elektrokardiyografi de (EKG) zararsýz geçici deðiþiklikler,

- Titreme (özellikle ellerde hafif ince tremor),

- Kilo alma, nadiren kilo kaybý,

- Dikkat ve konsantrasyonda bozukluk (özellikle araba sürmek gibi yoðun dikkat gerektiren iþlerde sorun yaratabilir).

Bu yan etkiler sýklýkla zaman geçtikçe azalýr ya da doz azaltýlmasý veya yerine baþka bir antidepresan verilmesiyle azaltýlabilir. Genelde bu yan etkiler ilaca baþlanmasýnýn ilk 1-2 haftasýnda görülür. Bu nedenle ruh hekimi genellikle etki depresyon tedavi dozuna tedricen arttýrarak ulaþmayý, böylece rahatsýz edici yan etkilerin daha hafif düzeylerde hissedilerek ilaca uyumu saðlamayý tercih eder. Bu dönemde doktor hastasýný muhtemel yan etkiler açýsýndan ve uygun tedavi dozuna ulaþýlana kadar düþük tedavi yanýtý açýsýndan bilgilendirir. Bu nedenle bu tür antidepresan ilaç kullanýmýna baþlayan hastalar rahatsýz olduklarý yan etkiler ya da ilaçtan bekledikleri mucizevi faydayý görememekten ötürü kendiliklerinden ilacý býrakma yoluna gitmemeli, böyle bir durumda mutlaka doktorlarýna danýþmalýdýrlar.

Bu tür ilaçlarýn intihar vb. sebeplerle aþýrý dozda alýmýný önemli ve bazen ölümcül zehirlenme tablolarýna neden olduðundan, bu gibi durumlarda hiç vakit kaybetmeden doktor ile temasa geçilmeli ve derhal en yakýn acil tedavi ünitesine baþvurulmalýdýr.

Özel bir antidepresan çeþitli olarak serotonin geri alým önleyicileri

Yakýn zamanda geliþtirilen antidepresanlar arasýnda bulunan "serotonin geri alým önleyicileri" (Seretonin Reuptake Inhibitörleri=SSRÝ) bir özel nörotransmitter (sinir hücresinin verdiði mesajý diðer bir sinir hücresine iletilmesini saðlayan beyindeki bir takým Seretonin, Noradrenalin gibi maddeler) sisteminde seçici etki gösterir. Citalopram 5cipram), Fluoxetine (Prozac, Depreks gibi), Sertraline (Lustral, Seralin, Serdep gibi), Paroxetine (Seroxat) ve Fluvoksamin (Faverin) serotonerjik sistemde direkt olarak etki gösterir; göreceli olarak daha az yan etkiye sahiptir ve bu nedenle yaygýn olarak reçete edilmektedir. Antidepresan etki için genellikle 3-5 hafta kadar zaman gereklidir. Ama yine de bilinen tipik trisiklik antidepresanlara göre daha hýzlý, fakat biraz daha az etkinlik ortaya çýkardýklarý bilinmektedir.

Ülkemizde bulunan ve özellikle son 5 yýl içinde yaygýn kullanýma giren diðer antidepresanlardan, Serotonin geri alýnýmýný arttýrarak etki gösteren Tianeptin (Stablon) hem Noradrenalin hem de Seretonin geri alýnýmýný önleyen (=SNRÝ) Venlafaxine (Efexor), Noradrenalin ve Seratonin seçici serbestleþtirici (=NaSSA) Mirtazepin (Remeron) Nefazodon (Serzone) vb. sayýlabilir. Bu tür ilaçlarýn muhtemel yan etkileri baþ aðrýsý, bulantý-kusma, ellerde ve bazen vücutta titreme, iþtahsýzlýk ve kilo kaybý, nadiren iþtah artýþý, uykusuzluk ve nadiren uyuklama hissi gibi gelip geçici, kalýcý sorun yaratmayan ve aþýrý rahatsýzlýk vermeyen etkilerdir. Bazen cinsel fonksiyonlarda ve istekte azalma görülebilirse de, bu yan etki de tedavinin sonlandýrýlmasýndan sonra kendiliðinden geçeceði için hiçbir tetkike ve üdahaleye ihtiyaç göstermez.

Deðiþik ilaç gruplarýndan (Trisiklik, SSRÝ, SNRÝ vb. gibi) bir diðerine geçiþ gerektiðinde eðer doktor deðiþikliði söz konusu ise, bazý ilaç etkileþimleri olabileceðinden, mutlaka yeni hekim, bir önceki hekimin tedavi þekli açýsýndan hasta, hasta yakýnlarý ya da önceki hekim tarafýndan bilgilendirilmelidir.

Sýklýkla Seretonin üzerinden etkili olan ilaçlarýn aþýrý doz alýnýmýnda (zehirlenmelerde), trisiklik antidepresanlara göre daha güvenli olduðu, yani ölümcül tablolara sebep olamayabileceði bilinmektedir. Fakat tüm ilaçlarla olduðu gibi, bunlarla da bireysel farklýlýklar olabileceðinden, böyle zehirlenme durumlarýnda acil tedaviye mutlaka baþvurulmalýdýr

Monoamin Oksidaz Ýnhibitörleri (MAOÝ)

Monoamin oksidaz inhibitörelri sýklýkla sýkýntý, aþýrý uyuma ve yeme ile görülen atipik depresyonlu bireylerde ve zihni sürekli saðlýðýyla meþgul olanlar (hipokondriyazis), sinirlilik, agorafobi (açýk ya da kalabalýk yerlerden korkma), sosyal fobi ya da enerji kaybýnda etkilidir.

MAO inhibitörlerinin olasý yan etkileri nelerdir?

Aþaðýda sözü edeceðimiz yan etkiler, Monoaminooksidaz enzim engelleyici ilaçlarýn, bu emzirme kalýcý baðlanarak etki eden, bu nedenle kullanýmýnda belirgin risk taþýyan ilaçlara baðlý geliþen yan etkilerdir. Her ne kadar bu ilaçlarýn (Fenelzin gibi) ülkemizde satýþý yasaklanmýþsa da, abzý hekimlerin ülke dýþýndan getirtilebilmesi ya da ülke dýþýnda bir süre yaþamýþ ve orada bu tür tedaviye baþlanmýþ olan hastalarýmýz için bilgilendirme gereði duyulduðundan dolayý anlatýlmýþtýr.

- Postural hipotansiyon (oturur durumdan ayaða kalkýldýðýnda baþ dönmesi)

- Baþ aðrýsý

- Yüz kýzarmasý

- Uyuklama

- Þiddetli yüksek kan basýncý (hipertansif kriz) (Tiramin içeren yiyecek (peynir, þarap) ya da ilaçlar alýndýðýnda).

MAO inhibitörleri kullanýrken ne zaman diet ve ilaç kýsýtlamasý gerekir?

- Bazý yiyecek ve ilaçlarla MAO inhibitörleri arasýnda potansiyel olarak tehlikeli yüksek kan basýncýna neden olan etkileþimler olabilir.

Bu yiyecekler:

o Bayat peynir (köy peyniri ve krem peynir güvenlidir)

o Bira ve þarap

o Karaciðer ezmesi

o Salamura ringa balýðý

o Mayalý ürünler

o Ekþimiþ krema ve yoðurt

o Çikolata

o MAO inhibitörleri ile birlikte kullanýldýðýnda hipertansif krize neden olabilen ilaçlar (uyarýcýlar ve anti-astma ilaçlar dahil)

Bu yiyecek ve ilaçlardan kaçýnýlmalýdýr. Sayýlan ilaçlarla karþýlaþýldýðýnda (uyku haplarý ve soðuk algýnlýðý tabletleri dahil) ya da reçete edilen herhangi bir ilaçla karþýlaþýldýðýnda psikiyatrist ya da aile doktoruna kontrol ettirilmeden kullanýlmamalýdýr.

Günümüzde MAO engelleyici ilaçlarýn enzime kalýcý deðil de geçici olarak baðlanan ve yukarda sözü edilen yiyecek ve ilaçlarla birlikte alýnýmýnda oluþan yan etkilere tedavi doz aralýðýnda neden olmadýðý bilinen, daha seçici (MAO-A enzimine özgün) olarak enzimi engelleyen formlarý bulunmuþtur. Bunlardan sadece MAO-A enzimini geçici olarak baðlayan RÝMA (Reversible Inhibitör MAO-A) grubu ilaç olan Moklobemid (Aurorix) ülkemizde bulunmakta ve son derece güvenle kullanýlmaktadýr. Aþýrý doz alýnýmýnda da nispeten daha güvenlidir.

Mizaç bozukluklarý ile ilgili unutulmamasý gereken noktalar:

1- Mizaç bozukluklarý, tedavisi mümkün olan ruh hastalýklarýdýr.

2- Tekrarlayýcý niteliði olduðundan,

3- Ailesinde mizaç bozukluðu hastasý olan kiþiler, hastalýk hakkýnda ayrýntýlý bilgi almalý ve tedaviye destek olmalýdýrlar.

4- Ataklar arasýnda kiþi iþ, aile ve çevre iliþkilerinde ve performansýnda normal düzeyde iþlevsellik gösterebileceðinden, bu iyilik dönemlerini uzatabilmek için doktoruyla tam bir uyum içinde olmalý ve önerilen tedavi þartlarýna tamamen önem göstermelidir.

5- Lityum vb. ilaç tedavisinin dozunu ve süresini sadece hastayý takip eden doktor belirler.

6- Sýk doktor ve tedavi deðiþiklikleri hastalýðý olumsuz etkiler. Doktor deðiþikliði þart olduðu durumlarda, yeni hekim önceki tedavi þekli hakkýnda ayrýntýlý olarak bilgilendirilmelidir.

7- Lityum ve Karbamazepin, Valproat gibi ilaçlarýn kullanýmý sýrasýnda doktor önerisi dýþýnda hiçbir ani karar alýnmamalý ve mutlaka düzenli kan kontrolleri yapýlmalýdýr.

8- Kullanýlan ilaç ile ilgili herhangi bir yan etki görüldüðünde hýzla doktora danýþýlmalýdýr.

9- Aþýrý ilaç alýmlarýnda, doktorla hemen temasa geçip, acil tedavi ünitesine vakit kaybetmeden baþvurulmalýdýr.

10- Mevsimsel hastalýðý olduðu bilinen bireylerin hem kendisi hem de ailesi, belirli aylarda doktor kontrollerinin sýklaþtýrýlmasý ya da ihmal edilmemesi gerektiðini unutmamalýdýr.

11- Uyku bozukluðu, iþtah deðiþikliði, tutum ve davranýþlarda öncekine göre (duygu ve hareket azlýðý veya fazlalýðý açýsýndan) abartý ya da ilaç reddi görüldüðünde yeni bir atak baþlangýcý olabileceðinden hasta hemen kontrole getirilmelidir.

12- Ölüm düþüncesi; Ýntihar veya ölümden bahsetme, vedalaþma, teþekkür etmelerde artýþ, hediyeler verme, eþyalarýný daðýtma vb. muhtemel bir intihar giriþimi habercileri olabilir. Unutmayýnýz, sevdiklerinizin her çeþit ölüm veya intihar hakkýndaki sözleri ya da sözettiðimiz ipuçlarý çok ciddiye alýnmalý ve hemen doktor ile temasa geçilmelidir.

13- Mizaç bozukluklarý, hastalarý, unutmayýnýz!

Hastalýðýnýz, týpký kalp, þeker, böbrek vb. hastalýklar gibi ciddi bir hastalýktýr. Fakat tedavisi mümkündür. Nasýl bir þeker (Diabet) hastasý ömür boyu diyet yapmak ya da ilaç kullanmak zorundaysa, sizin de uzun süre, belki ömür boyu ilaç kullanmanýz ve doktor kontrolünde olmanýz gerekebilir. Bunu kabul edip, uygulayanlar, þanslý gruptan olanlardýr.

14- Hastalýðýnýzdan utanmak, önemsememek, kabul etmemek, hastalýk gerçeðinden kaçmak ya da ilaç reddi öncelikle kendinize, sonra da yakýn çevrenize verebileceðiniz en büyük zarar olacaktýr.

15- Evlilik çaðýndaki bayan hastalak gebelik ve emzirme dönemlerinde doktorlarýnýn önerileri dýþýna hiçbir þekilde çýkmamalý ve doktor kontrollerini arttýrmalýdýrlar.

16- Mizaç bozukluðu tedavisinde olanlar, baþka nedenlerle deðiþik branþ doktorlarýna muayene olduklarýnda önerilen tedavileri mutlaka kendi ruh doktorlarýna bildirmelidirler.

Herþeyden önce:

Hasta - doktor - aile üçgeninde gerçek ve uyumli bir iliþki sürdürülebildiði ölçüde hastalýðýn seyri yüzgüldürücü olacaktýr.