Romatoid artrit (RA, eklem romatizmasý), kronik seyirli, özellikle küçük eklemleri simetrik olarak tutan ve eklemlerde kalýcý bozukluklar yaratan bir hastalýk olup eklem dýþýnda da organlarda tutuluþ yaratan bir hastalýktýr. Romatoid artrit terimi ilk kez 1859 yýlýnda Garrod adlý araþtýrmacý tarafýndan kullanýlmýþtýr. Hastalýðýn genel olarak baþlangýç yaþý 40-60 yaþlar olarak bilinse de 40’lý yaþlardan önce baþlayan vakalarda az sayýda deðildir. Vakalarýn üçte biri de 60 yaþtan sonra hastalýk baþlangýcý gösterir. Hastalýk 60 yaþýndan önceki baþlangýç formlarýnda kadýnlarda erkeklere oranla 2-3 kat daha sýklýkla görülür. 60 yaþýndan sonra ortaya çýkan hastalarda kadýn/erkek oraný eþittir. Hastalýk tüm toplumda % 1 sýklýkta görülmektedir. Bu hiç de azýmsanmayacak bir sýklýktýr. Hastalýk ilk iki yýl içinde eklemlerde hasara yol açabilen bir hastalýktýr. Ýlk beþ yýl içinde %30 iþ gücü kaybýna neden olmakta ve ortalama yaþam yýlýný 5-7 yýl kýsaltmaktadýr. Bu pencereden bakýldýðýnda hastalýðýn çok erken dönemlerinde hatta daha taný konar konmaz hastalýðýn gidiþini deðiþtirici olan ilaçlara (Disease Modifier anti-Rheumatologic Drugs=DMARD denilen ilaçlar) baþlamak gerekmektedir. 

Aile çalýþmalarý gösteriyor ki RA’ i olan bir kiþinin kardeþlerinde bu hastalýða yakalanma riski artmýþtýr. Dolayýsýyla kan baðý olan kiþilerde hastalýk sýklýkla görülme olasýlýðýna sahiptir. Tek yumurta ikizlerinde % 12-15 birliktelik varken ayrý yumurta ikizlerinde de bu oran % 4 gibi yüksekçedir. 

HLA dediðimiz doku tipi çalýþmalarý göstermiþtir ki HLA-DR4 ve HLA-DR1 denilen doku tiplerini taþýyanlarda RA hastalýðýna yakalanma riski bu doku tiplerini taþýmayanlara göre yüksektir. Ancak; þunu belirtmeliyim ki yalnýzca bu HLA tiplerinin tetkik olarak istemek ve sonucu pozitif olarak RA bulgularý olmayan bir hastada asla RA tanýsý koydurmaz. 

Hastalýðýn oluþumu için net bir faktör tanýmlanmamýþ olup birçok faktör açýsýndan araþtýrmalar yapýlmýþtýr. Özellikle, enfeksiyon yaratan mikrobik ajanlar açýsýndan oldukça fazla araþtýrma yapýlmýþtýr. Genetik olarak yatkýn kiþilerde (yani HLA-DR4 ve HLA-DR1 tipinde doku tipi taþýyanlarda, kan baðý olanlarda RA tanýsý almýþ olan kiþilerde vb.) bazý enfeksiyon ajanlarýnýn hastalýðý ortaya çýkarabileceðine dair kanýtlar vardýr. Aslýnda RA, baþlangýçta mikroplara karþý oluþan kiþinin baðýþýklýk (immünolojik) cevabýnýn, daha sonra da mikroplardaki bazý proteinlerle insan dokularýndaki bazý proteinler arasýndaki benzerlikler nedeniyle kiþinin kendi baðýþýklýk sistemi hücrelerinin kendi dokularýna saldýrmasý sonucu ortaya çýkan bir hastalýktýr. Bu nedenle, bu hastalýk oto-immün hastalýklar dediðimiz grupta incelenir ve belki de özellikle eklem tutuluþu olan en önemli oto-immün hastalýklardan birisidir. Dolayýsýyla bu hastalýkta baðýþýklýk sisteminde bir takým anormallikler vardýr. Bu baðýþýklýk sistemi deðiþikliklerinden tarihsel olarak en eski saptanmýþ olaný “ Romatoid Faktör (RF)” dür. Bu vücudun kendi antikorlarýna (savunma proteinlerine) karþý ürettiði baþka bir antikordur (bir otoantikordur). RA’ li hastalar tarandýðýnda bu otoantikorun % 75-80 oranýnda var olduðu saptanmaktadýr. Bu hastalýkta, yüksek düzeyde RF saptanan olgularda hastalýðýn daha yýkýcý, daha aðýr olduðunu biliyoruz; ayrýca yine RF deðerlerinin yüksekçe olduðu hastalarda eklem dýþý organ tutuluþlarýnýn (kalp, akciðer, merkezi ve çevresel sinirler, göz gibi) da daha sýk görüldüðü bir gerçektir. 

Amerikan Romatoloji Derneði (ARA) tarafýndan 1987 yýlýnda tekrar gözden geçirilen sýnýflama kriterlerine göre hastalýk kolayca diðer romatizmal hastalýklardan ayýrt edilebilir. Hastalýk için yedi tane taný kriteri tanýmlanmýþtýr. Dört kriterin saptanmasý ile RA tanýsý konulabilir. Bu kriterler kýsaca þöyledir:

1- Sabahlarý yataktan kalkýldýðýnda 1 saatten fazla süren eklem tutukluðu veya istirahat sonrasý katýlýk, 

2- Elde parmaklarýnda MKF, PÝF denilen eklemler, el bilekleri, dirsekler, dizler, ayak bilekleri ve ayakta MTF denilen eklemlerden en az üçünde birden var olan artrit (eklem iltihabý), 

3- Tutulan eklemlerin simetrik olarak tutulmasý, 

4- Vücudun her iki yarýsýnda birden ayný zamanda artrit, 

5- Deri altýnda romatoid nodül denilen nodüllerin saptanmasý, 

6- Kanda yapýlan tetkiklerde RF saptanmasý, 

7- Radyolojik olarak çekilen filmlerde RA’ e özgü bulgularýn saptanmasý. 

Eklem dýþý organ tutuluþlarý: 

Hastalýk özellikle eklemleri tutan bir hastalýk gibi görünse de eklem dýþý tutuluþlar da hayatý tehdit edebilir. Yorgunluk, hafif ateþ gibi bulgular yanýnda organlarýn zarlarýnda tutulma, deri altý nodüller, romatoid vaskülit denilen damar tutuluþlarý, akciðer ve kalp tutuluþlarý, ayrýca gözde kurulukla giden ikincil hastalýklar görülebilir. Ayrýca çevresel sinirlerde ve beyinde de tutulum olabilir. 

Daha önce de belirtildiði gibi bu hastalarda % 75-80 sýklýðýnda RF denilen otoantikorlar saptanabilir. Bunun dýþýnda RA’ e özel herhangi bir laboratuar bulgusu yoktur. Hastalýðýn aktif dönemlerinde kan tetkikleri deðerlendirildiðinde, sedimentasyon yüksektir, CRP denilen protein yüksektir. Ancak bu her iki tahlil de hastalýða özgül tahliller olmayýp, diðer bir çok hastalýkta da anormal deðerler sergileyebilir. Hastalýðýn kendisine baðlý kansýzlýk tablolarý olabildiði gibi tedavi için kullanýlan ilaçlarla da kansýzlýk geliþebilir. 

En sýk olarak basit ve direkt eklem grafileri kullanýlýr. Hastalýðýn erken dönemlerde yumuþak doku þiþliði, eklem aralýklarýnda geniþleme, eklem yüzeylerine bakan kemik bölümlerinde kemik erimesi, ilerleyen dönemlerde de eklem yüzlerinde kemik kaybý, eklem aralýðýnýn giderek daralmasý ve eklemlerde þekil bozukluklarý görülebilir. 

RA’ de tedavide aþaðýdaki hedefler çok önemlidir:

1- Hastanýn ve yakýnlarýnýn hastalýk hakkýnda eðitilmesi, tedavi hakkýnda bilgi verilmesi, tedavi ile oluþabilecek yan etkiler konusunda bilgilendirilmesi,

2- Hastalýk seyrinin kontrol altýna almasý, 

3- Eklem ve eklem dýþý oluþabilecek hasarlarýn önlenmesi, 

4- Tüm bulgularýn düzeltilmesi ve hastanýn yaþamýnýn normale getirilmesi, yaþam kalitesinin düzeltilmesi, 

5- Tedavi ile oluþabilecek olan istenmeyen durumlardan (yan etkilerden) kaçýnýlmasý. 

Tedavi hastadan hastaya deðiþmekle birlikte ayrýca her ilaçtan farklý hastalar için farklý yanýtlar alýnmasý nedeniyle aslýnda tedavi hastaya özeldir. Tedavide non-steroid anti inflamatuvar (NSAI) ilaçlar (anti romatizmal ilaçlar), kortizonlar yanýnda DMARD denilen hastalýðýn seyrini deðiþtiren temel etkili ilaçlar da denilen ilaçlar kullanýlýr. 

Unutulmamalýdýr ki, hastalar hastalýðýn tedavisi üstlenen hekimin kontrolünden hiç çýkmamalý, onun belirttiði tedavi ve takip rejimlerini çok sýký bir þekilde uygulamalý, herhangi bir beklenmeyen durum görüldüðünde hýzla hekimine baþvurmalýdýrlar. 

Romatoid artrit (RA, eklem romatizmasý), kronik seyirli, özellikle küçük eklemleri simetrik olarak tutan ve eklemlerde kalýcý bozukluklar yaratan bir hastalýk olup eklem dýþýnda da organlarda tutuluþ yaratan bir hastalýktýr. Romatoid artrit terimi ilk kez 1859 yýlýnda Garrod adlý araþtýrmacý tarafýndan kullanýlmýþtýr. Hastalýðýn genel olarak baþlangýç yaþý 40-60 yaþlar olarak bilinse de 40’lý yaþlardan önce baþlayan vakalarda az sayýda deðildir. Vakalarýn üçte biri de 60 yaþtan sonra hastalýk baþlangýcý gösterir. Hastalýk 60 yaþýndan önceki baþlangýç formlarýnda kadýnlarda erkeklere oranla 2-3 kat daha sýklýkla görülür. 60 yaþýndan sonra ortaya çýkan hastalarda kadýn/erkek oraný eþittir. Hastalýk tüm toplumda % 1 sýklýkta görülmektedir. Bu hiç de azýmsanmayacak bir sýklýktýr. Hastalýk ilk iki yýl içinde eklemlerde hasara yol açabilen bir hastalýktýr. Ýlk beþ yýl içinde %30 iþ gücü kaybýna neden olmakta ve ortalama yaþam yýlýný 5-7 yýl kýsaltmaktadýr. Bu pencereden bakýldýðýnda hastalýðýn çok erken dönemlerinde hatta daha taný konar konmaz hastalýðýn gidiþini deðiþtirici olan ilaçlara (Disease Modifier anti-Rheumatologic Drugs=DMARD denilen ilaçlar) baþlamak gerekmektedir. 

Aile çalýþmalarý gösteriyor ki RA’ i olan bir kiþinin kardeþlerinde bu hastalýða yakalanma riski artmýþtýr. Dolayýsýyla kan baðý olan kiþilerde hastalýk sýklýkla görülme olasýlýðýna sahiptir. Tek yumurta ikizlerinde % 12-15 birliktelik varken ayrý yumurta ikizlerinde de bu oran % 4 gibi yüksekçedir. 

HLA dediðimiz doku tipi çalýþmalarý göstermiþtir ki HLA-DR4 ve HLA-DR1 denilen doku tiplerini taþýyanlarda RA hastalýðýna yakalanma riski bu doku tiplerini taþýmayanlara göre yüksektir. Ancak; þunu belirtmeliyim ki yalnýzca bu HLA tiplerinin tetkik olarak istemek ve sonucu pozitif olarak RA bulgularý olmayan bir hastada asla RA tanýsý koydurmaz. 

Hastalýðýn oluþumu için net bir faktör tanýmlanmamýþ olup birçok faktör açýsýndan araþtýrmalar yapýlmýþtýr. Özellikle, enfeksiyon yaratan mikrobik ajanlar açýsýndan oldukça fazla araþtýrma yapýlmýþtýr. Genetik olarak yatkýn kiþilerde (yani HLA-DR4 ve HLA-DR1 tipinde doku tipi taþýyanlarda, kan baðý olanlarda RA tanýsý almýþ olan kiþilerde vb.) bazý enfeksiyon ajanlarýnýn hastalýðý ortaya çýkarabileceðine dair kanýtlar vardýr. Aslýnda RA, baþlangýçta mikroplara karþý oluþan kiþinin baðýþýklýk (immünolojik) cevabýnýn, daha sonra da mikroplardaki bazý proteinlerle insan dokularýndaki bazý proteinler arasýndaki benzerlikler nedeniyle kiþinin kendi baðýþýklýk sistemi hücrelerinin kendi dokularýna saldýrmasý sonucu ortaya çýkan bir hastalýktýr. Bu nedenle, bu hastalýk oto-immün hastalýklar dediðimiz grupta incelenir ve belki de özellikle eklem tutuluþu olan en önemli oto-immün hastalýklardan birisidir. Dolayýsýyla bu hastalýkta baðýþýklýk sisteminde bir takým anormallikler vardýr. Bu baðýþýklýk sistemi deðiþikliklerinden tarihsel olarak en eski saptanmýþ olaný “ Romatoid Faktör (RF)” dür. Bu vücudun kendi antikorlarýna (savunma proteinlerine) karþý ürettiði baþka bir antikordur (bir otoantikordur). RA’ li hastalar tarandýðýnda bu otoantikorun % 75-80 oranýnda var olduðu saptanmaktadýr. Bu hastalýkta, yüksek düzeyde RF saptanan olgularda hastalýðýn daha yýkýcý, daha aðýr olduðunu biliyoruz; ayrýca yine RF deðerlerinin yüksekçe olduðu hastalarda eklem dýþý organ tutuluþlarýnýn (kalp, akciðer, merkezi ve çevresel sinirler, göz gibi) da daha sýk görüldüðü bir gerçektir. 

Amerikan Romatoloji Derneði (ARA) tarafýndan 1987 yýlýnda tekrar gözden geçirilen sýnýflama kriterlerine göre hastalýk kolayca diðer romatizmal hastalýklardan ayýrt edilebilir. Hastalýk için yedi tane taný kriteri tanýmlanmýþtýr. Dört kriterin saptanmasý ile RA tanýsý konulabilir. Bu kriterler kýsaca þöyledir:

1- Sabahlarý yataktan kalkýldýðýnda 1 saatten fazla süren eklem tutukluðu veya istirahat sonrasý katýlýk, 

2- Elde parmaklarýnda MKF, PÝF denilen eklemler, el bilekleri, dirsekler, dizler, ayak bilekleri ve ayakta MTF denilen eklemlerden en az üçünde birden var olan artrit (eklem iltihabý), 

3- Tutulan eklemlerin simetrik olarak tutulmasý, 

4- Vücudun her iki yarýsýnda birden ayný zamanda artrit, 

5- Deri altýnda romatoid nodül denilen nodüllerin saptanmasý, 

6- Kanda yapýlan tetkiklerde RF saptanmasý, 

7- Radyolojik olarak çekilen filmlerde RA’ e özgü bulgularýn saptanmasý. 

Eklem dýþý organ tutuluþlarý: 

Hastalýk özellikle eklemleri tutan bir hastalýk gibi görünse de eklem dýþý tutuluþlar da hayatý tehdit edebilir. Yorgunluk, hafif ateþ gibi bulgular yanýnda organlarýn zarlarýnda tutulma, deri altý nodüller, romatoid vaskülit denilen damar tutuluþlarý, akciðer ve kalp tutuluþlarý, ayrýca gözde kurulukla giden ikincil hastalýklar görülebilir. Ayrýca çevresel sinirlerde ve beyinde de tutulum olabilir. 

Daha önce de belirtildiði gibi bu hastalarda % 75-80 sýklýðýnda RF denilen otoantikorlar saptanabilir. Bunun dýþýnda RA’ e özel herhangi bir laboratuar bulgusu yoktur. Hastalýðýn aktif dönemlerinde kan tetkikleri deðerlendirildiðinde, sedimentasyon yüksektir, CRP denilen protein yüksektir. Ancak bu her iki tahlil de hastalýða özgül tahliller olmayýp, diðer bir çok hastalýkta da anormal deðerler sergileyebilir. Hastalýðýn kendisine baðlý kansýzlýk tablolarý olabildiði gibi tedavi için kullanýlan ilaçlarla da kansýzlýk geliþebilir. 

En sýk olarak basit ve direkt eklem grafileri kullanýlýr. Hastalýðýn erken dönemlerde yumuþak doku þiþliði, eklem aralýklarýnda geniþleme, eklem yüzeylerine bakan kemik bölümlerinde kemik erimesi, ilerleyen dönemlerde de eklem yüzlerinde kemik kaybý, eklem aralýðýnýn giderek daralmasý ve eklemlerde þekil bozukluklarý görülebilir. 

RA’ de tedavide aþaðýdaki hedefler çok önemlidir:

1- Hastanýn ve yakýnlarýnýn hastalýk hakkýnda eðitilmesi, tedavi hakkýnda bilgi verilmesi, tedavi ile oluþabilecek yan etkiler konusunda bilgilendirilmesi,

2- Hastalýk seyrinin kontrol altýna almasý, 

3- Eklem ve eklem dýþý oluþabilecek hasarlarýn önlenmesi, 

4- Tüm bulgularýn düzeltilmesi ve hastanýn yaþamýnýn normale getirilmesi, yaþam kalitesinin düzeltilmesi, 

5- Tedavi ile oluþabilecek olan istenmeyen durumlardan (yan etkilerden) kaçýnýlmasý. 

Tedavi hastadan hastaya deðiþmekle birlikte ayrýca her ilaçtan farklý hastalar için farklý yanýtlar alýnmasý nedeniyle aslýnda tedavi hastaya özeldir. Tedavide non-steroid anti inflamatuvar (NSAI) ilaçlar (anti romatizmal ilaçlar), kortizonlar yanýnda DMARD denilen hastalýðýn seyrini deðiþtiren temel etkili ilaçlar da denilen ilaçlar kullanýlýr. 

Unutulmamalýdýr ki, hastalar hastalýðýn tedavisi üstlenen hekimin kontrolünden hiç çýkmamalý, onun belirttiði tedavi ve takip rejimlerini çok sýký bir þekilde uygulamalý, herhangi bir beklenmeyen durum görüldüðünde hýzla hekimine baþvurmalýdýrlar.