Genel Bilgiler
- Uyku bozukluklarý sýktýr. Uykusuzluk, gece sýk sýk uykudan uyanma tekrar uykuya dalamama, sabah erken uyanýp tekrar uyuyamama veya fazla uyuma þeklinde olabilir.
- Yeme sorunlarý sýktýr. Az yeme ve buna baðlý kilo kaybý veya fazla yemeye baðlý kilo alýmý olabilir.
- Deðersizlik, umutsuzluk ve suçluluk duygularý olur. Hastalar genelde bir iþe yaramadýklarýný düþünürler. Gelecek ümitsiz ve karanlýktýr. Hiçbirþey iyiye gitmeyecektir. Depresyona baðlý oluþan üzüntü ve umutsuzluk o kadar þiddetlidir ki hastalar yaþama olan ilgisini kaybeder, hiçbir þeyden zevk alamaz olur. Cinsel isteksizlik görülür ve hastalar çoðu zaman yataktan çýkmak ve yemek yemek istemezler Hastalarýn kendini suçlama eðilimi yoðundur. Suçluluk duygularý genelde yersizdir. Örneðin çok eskiden yaþanmýþ olaylar ve yapýlan hatalar tekrar hatýrlanýr ve bunlara karþý suçluluk duygularý hissedilir. Veya nedensiz yere bir takým olaylardan kendisinin sorumlu olduðu ve suçun kendisinde olduðu düþünceleri geliþir. Hastalar genelde bu düþüncelerden uzaklaþamadýklarýný beyinlerinin sürekli eski hatalarla meþgul olduðunu bunun çok saçma olduðunu bildiklerini ancak düþüncelerini frenleyemediklerini söylerler.
- Konsantrasyon güçlüðü, karar verme güçlüðü vardýr. Ýþe veya derse konsantre olmak güçleþmiþtir. Örneðin hastalar ders çalýþýrken bir sayfanýn sonuna geldiðinde dalýp gittiðini ve ne okuduðunu anlamamýþ olduðunu görür ayný sayfayý tekrar tekrar okurlar. En ufak konularda karar verme güçlüðü içinde olduklarýný hissederler.
- Enerji azlýðý, sürekli yorgun hissetme, herþeye karþý isteðini kaybetme, duygusal olarak birþey hissedememe. Genelde sabahlarý yataktan yorgun kalkýlýr.Gün boyunca yorgunluk hissi devam eder. Eskiden zevkle yaptýklarý iþleri yapmak istemez, yalnýz kalmayý tercih ederler. Hastalar bazen çocuklarýna ve eþlerine karþý birþey hissedemediklerini sanki duygularýnýn öldüðünü söylerler ve bu durumdan dolayý suçluluk duyduklarýný ifade ederler.
- Ölme isteði olabilir. En hafif þeklinde hastalar “allahým canýmý al da kurtulayým” diye düþünürler. Ýntihar düþünceleri veya intihar giriþimi olabilir. Çoðu hasta intihar düþüncelerinin yoðun olduðunu ancak dini açýdan intiharýn kabul edilemez olduðunu bildikleri için giriþimde bulunmadýðýný ifade eder. Veya ölürlerse çocuklarýna kimin bakacaðýný bilmedikleri için yaþamak zorunda olduklarýný ifade ederler. Bazýlarý ne yolla intihar edeceðinin planlarýný yapar. Bazýlarý da ancak intihar giriþiminde bulunduktan sonra tedaviye gelir.
Bu hastalýða baðlý ortaya çýkan belirtiler genelde baþka hastalýklarý akla getirir ve çoðu kiþi bu belirtilerin depresyona baðlý olarak ta oluþabileceðini düþünmez. Sýklýkla bu hastalar psikiyatri dýþýnda doktorlara baþvururlar veya kendi baþlarýna tedavi etmeye çalýþýrlar. Psikiyatriye baþvuran hastalarýn çoðu baþka bölümlerde çalýþan hekimler tarafýndan bize yönlendirilmiþtir. Çoðu hastada diðer hekimler tarafýndan psikiyatriye yönlendirildikleri için öfkelidir. Bazýlarý toplumsal baskýdan çekinip gelmek istemez, gelenler de bir an önce iþini bitirip gitmek ister. Ancak çaðýmýzýn en sýk görülen hastalýklarýndan biri olan ve tedavi edilmediði taktirde ölümle sonuçlanabilen bu hastalýðýn tedavisi için uzmana baþvurmak þarttýr. Uygun tedavi edildiði taktirde tamamiyle düzelen bu hastalýk uzun sürdüðü taktirde kiþinin aile, iþ ve sosyal uyumunu bozmakta kiþinin evliliðinin yýkýlmasýna, iþinden ayrýlmaya, arkadaþ iliþkilerinin bozulmasýna yol açabilmektedir. Son yýllarda üzerinde durulan bir baþka konuda depresyon geçirmekte olan anne ve babalarýn çocuklarýnýn bundan nasýl etkilendiðidir. Yapýlan araþtýrmalar bu çocuklarda küçük yaþlarda kaygýda artma olduðunu ergenlik döneminde olan kýz çocuklarýnda görülen depresyon oranýnda artma olduðunu gençlik dönemindeki erkek çocuklarda ise alkol ve madde kullanýmýna yönelme olduðunu göstermektedir.. Bir an önce tedavi olmak çocuklarýn maruz kaldýklarý bu travmanýn süresini kýsaltacak ve dolayýsý ile yaþamýn daha sonraki dönemlerinde ortaya çýkan bu bozukluklarýn oranýnda düþme olacaktýr.
Yukarýda anlattýðýmýz aðýr depresyon her hastada ayný þekilde görülmez. Bu da kendi içinde alt gruplara ayrýlmýþtýr. Bu gruplar þunlardýr:
Kronik seyirli depresyon
Atipik depresyon
Melankolik depresyon
Doðum sonrasý baþlayan depresyon (post partum depresyon)
| MELANKOLÝK DEPRESYON Hastalarýn sosyal aktivitelere ve hobilerine olan ilgileri çok azalmýþtýr. Arkadaþ toplantýlarýna, aile ziyaretlerine katýlmak istemez, daha önce zevkle yaptýklarý iþleri yapmak istemezler. Yaþamlarýnda iyi olaylar olsa bile bunlara mutlu olamazlar. Mutluluk ve sevinç duygularýný sanki kaybetmiþlerdir. Duygulaným bir yakýnýn kaybýndan sonra duyulan üzüntüden tamamiyle farklýdýr. Hastalar uyanmalarý gereken saatten çok önce uyanýr ve tekrar uyumakta güçlük çekerler. Depresyon en yoðun olarak sabahlarý hissedilir. Hastalarýn hareketleri normalden yavaþ veya hýzlý olabilir.. Yavaþladýðý durumda aðýr çekimdeymiþ gibi hareket ederler. Belirgin iþtahsýzlýk vardýr ve kilo kaybý oldukça fazladýr. Hastalar genelde yoðun suçluluk duygusundan yakýnýr. Nedensiz yere suçlanýr isteselerde bu duygudan uzaklaþamazlar. POST PARTUM DEPRESYON(DOÐUM SONRASI DEPRESYON) Kadýnlarda doðum sonrasý depresyon geçirme oraný %10-15 dolayýndadýr. Belirtiler genelde doðumdan sonra ilk 6 ayda ortaya çýkar. Hastalar sýklýkla yoðun üzüntü hissetme, sýk aðlama, uykusuzluk, gerginlik ve çabuk sinirlenmeden þikayetçidir. Doðum sonrasý depresyonun neden ortaya çýktýðý tam bilinememektedir. Özellikle ilk kez annne olan kadýnlarda yaþam þekli tamamiyle deðiþmekte, sorumluluklar artmakta kiþinin kendisine ayýrdýðý zaman azalmaktadýr. Özellikle bebeðin ilk yýlý anne için çok zor geçer. Geceleri sýk sýk uykudan uyanýp bebeði beslemek gerekir. Bebeðin ihtiyaçlarýný ifade demiyor oluþu tecrübesiz annenin iþini daha da zorlaþtýrmaktadýr. Bir de doðum sonrasý hormon seviyelerinde ani deðiþme olmasý depresyonun ortaya çýkýþýný kolaylaþtýrmaktadýr. Daha önce geçirilmiþ depresyon öyküsünün olmasý yine daha önceki doðumlarý takiben depresyon geçirmiþ olmak depresyon riskini artýrmaktadýr. Anneler bu dönemde bebeklerine zararlý olabileceði düþüncesi ile ilaç almak istemeyebilirler. Ancak bu dönemde kar zarar hesabýný iyi yapmak gerekir. Depresyondaki annelerin bebeklerinde uyku bozukluklarýnýn sýk görüldüðü bu bebeklerin diðer bebeklere göre daha fazla huzursuz olduklarý ve kendilerini güvende hissetmedikleri, zihin geliþimlerinin de daha yavaþ olduðu öne sürülmektedir. Yine eþler arasýndaki iliþki de bu durumdan olumsuz olarak etkilenmektedir. Her hastaya ilaç tedavisi uygulanacak diye bir kural yoktur. Hastanýn durumu deðerlendirilir gerekirse baþka tedavi yöntemleri gündeme gelebilir. Yeni doðum yapan kadýnlarýn 2/3’ü üzüntü ve gerginlik ile seyreden “baby blues” dönemini geçirir. Annede aniden hýçkýrarak aðlama, çabuk sinirlenme, gerginlik, huzursuzluk gibi belirtiler olur. Bu dönem genelde doðumdan iki üç gün sonra ortaya çýkar ve en çok bir hafta içinde kendiliðinden düzelir. Ani hormon deðiþimi nedeniyle olduðu düþünülmektedir ve tedavi gerektirmez. ATÝPÝK DEPRESYON Yukarýda anlatýlan depresyon belirtilerinden farklý seyreder. Eskiden maskeli depresyon olarak ta adlandýrýlýrdý. Duygulaným sürekli çökkün olmayabilir, bazen yaþanan ortama uygun olarak duygulanýmda dalgalanmalar, neþelenme görülebilir. Hastada iþtah artýþý ve kilo alýmý olabilir. Fazla uyuma görülebilir. Bedensel uðraþýlarda artma olabilir. Bu hastalar sürekli aðrýlarýndan sýzýlarýndan yakýnýrlar, doktor doktor dolaþýr aðrýlarýnýn nedenini bir türlü bulamazlar. Ani bayýlmalar olabilir, bayýlmalar genelde uzun sürelidir ve sýklýkla kalabalýkta olur, sýkýlýnca bayýlmalarda artma görülür. Bu insanlar genelde reddedilmeye karþý aþýrý duyarlýdýrlar ve reddedildikleri zaman þiddetli tepki gösterirler. Bu nedenle sýklýkla aile, arkadaþ iliþkileri ve iþ yaþamlarýnda sorunlar ortaya çýkar. Hastalar daha gençtir ve depresyona panik bozukluðu veya madde baðýmlýlýðý gibi baþka hastalýklar da eþlik edebilir.Aynen diðer depresyonda olduðu gibi ilaçla tedavisi gerekir. DÝSTÝMÝ ( Hafif ve süregen depresyon) En az iki yýldýr süren ve aðýr olmayan depresyon belirtileri içerir. Arada bir iki gün süren iyilik dönemleri olabilir ancak çoðu zaman depresyon belirtileri hakimdir. Aðýr depresyonda görülen belirtiler olabilir ancak daha hafiftir. Kiþi sürekli kendini çökkün hisseder, kendine olan saygýsý azalmýþtýr. Nedeni bulunamayan bedensel aðrýlar, sýzýlar, halsizlik ve isteksizlik sýktýr. Bazen ortaya çýkarýcý bir neden bulunsa da genelde nedensiz ve kendiliðinden ortaya çýkar. Bu tür depresyonun en önemli özelliði uzun süredir devam ediyor olmasýdýr. MEVSÝMSEL DEPRESYON Bazý hastalarda depresyon mevsimsel bir seyir izler. Tekrarlayan depresyon ataklarý hep ayný mevsime denk gelir. Ataklar arasý dönemde yýlýn diðer mevsimlerinde hastalar tamamiyle düzelir. Tüm depresyon belirtileri burada da geçerlidir. Tek farký belli dönemlerde görülmesidir. Genelde havanýn kapalý olduðu sonbahar ve kýþ aylarýnda ortaya çýkar. Bu hastalarda özel lambalarla yapýlan ýþýk tedavisinin önemi büyüktür. UYUM BOZUKLUÐUNA BAÐLI DEPRESYON Bu tür depresyonda genelde ortaya çýkarýcý bir neden vardýr. Sýklýkla yeni bir duruma uyum saðlamak gerektiðinde ortaya çýkar. Yaþam deðiþikliklerle doludur ve çoðumuz sýk sýk deðiþen durumlara ayak uydurmak zorunda kalýrýz. Örneðin yeni bir þehire taþýnmak, yeni evlenmiþ olmak, yeni boþanmýþ olmak veya yeni bir iþe baþlamak gibi olaylar kiþinin sosyal çevre ve konumunu deðiþtiren olaylardýr. Bu deðiþiklikler hayatýmýzý önemli ölçüde etkiler ve bazen bu deðiþiklikler üstesinden gelelmediðimiz bir gerginliðe sebep olabilir. Bazen mücadele gücümüzün tükendiðini hissederiz. Bu dönemde depresyon ortaya çýkabilir ve bu da uyumumuzu daha çok bozan bir tablo ortaya çýkarýr. Bu dönemde týbbi destek alma iþe yarayabilir. Belki var olan sorunlarý ortadan kaldýrmayacaktýr ama kiþi eski mücadele gücünü kazanarak sorunlarý ile daha iyi baþ edebilir hale gelecektir. YAS DURUMUNA BAÐLI DEPRESYON Günlük yaþantýda birþeylerin veya birilerinin kaybýnda bir yas süreci geliþir. Bu süreçte uykusuzluk, iþtahsýzlýk, üzüntü, öfkelenme, kaybedilen kiþi ile ilgili yoðun ve karýþýk düþünceler baþlangýçta ortaya çýkan normal tepkilerdir. Zamanla bu duygu ve davranýþlarýn azalmasýný ve kaybolmasýný bekleriz. Zaman içinde bu belirtiler azalmýyor veya belirtilerde artma meydana geliyorsa normal olarak kabul edilemez deðerlendirilmesi gerekir. Bir yakýnýmýzý kaybettiðimizde üzüntü bir yýl devam edebilir, sevgiliden ayrýlma durumunda bir kaç hafta veya ay üzülebiliriz. Ancak zaman uzuyorsa bu normal bir yas süreci deðildir. Bu dönemde depresyondan þüphelenmek ve araþtýrmak gerekir. Bir de zamana baðlý olmaksýzýn þiddetli yas tepkisi olabilir. Bu durumda normal kabul edilemez. Örneðin yakýnýný kaybeden bir kiþi günlerce yataktan çýkmýyor, yemek yemiyor kendisini öldüreceðini söylüyorsa bunun normal olmadýðýný söylemek için bir yýl beklemek gerekmez, hemen doktora baþvurmalýdýr. Depresyon ve yas birbirlerine çok benzerler ancak yas durumunda kiþinin kendine olan saygýsý genelde kaybolmaz ve intihar düþüncesi genelde yoktur. Yas sürecinin ne zaman bittiðine ve depresyon olup olmadýðýna dikkat etmek gerekir. DÝÐER DEPRESYONLAR Yukarýda anlatýlan depresyonlardan baþka iki uçlu mizaç bozukluðunda, uzun süredir devam eden hastalýklara baðlý olarak veya kullanýlan ilaçlara baðlý olarak depresyon geliþebilir. Bazý ruhsal hastalýklar da depresyonla sýklýkla bir arada olabilir örneðin anksiyete bozukluðu olan hastalarda sýklýkla depresyon da vardýr. Yine bazý psikiyatrik hastalýklarý takiben depresyon olabilir, örneðin geçirilmiþ þizofreni ataðýndan sonra depresyon geliþebilir. Bütün depresyonlarý ayrý ayrý anlatmak yer ve zaman açýsýndan mümkün deðildir. Neden ne olursa olsun ortaya çýkan belirtiler genelde aynýdýr. PSK.MUHTEBER UYSAL |