x
Genel Bilgiler
x
x
x
x
x
Spor yaralanmasýna sebep olan faktörler :
Sýnýflama:
Spor yaralanmalarýndan korunma:
Spor tiplerine göre yaralanmalar:
Yaralanmalar
Kas Yaralanmalarý
Bað yaralanmalarý
Tendon (kiriþ) yararlanmalarý
Menüsküs yararlanmalarý
Kýrýk ve çýkýklar
Spor yaralanmalarý terimi, vücudun tamamýnýn veya bir bölgesinin,
normalden fazla bir kuvvetle karþýlaþmasý sonucunda, dayanýklýlýk
sýnýrlarýnýn aþýlmasýyla ortaya çýkan durumlarý kapsar. Spor
yaralanmalarýnýn çoðu sadece spor yapanlarda deðil, spor yapmayan
kiþilerde de ortaya çýkabilir. Ancak mesleði spor olanlarda kas
iskelet-sistemi ve kardiovasküler (kalp-damar) sistemin üst seviyede
olmasý ve bu seviyenin devamlý korunmasý mecburiyeti yaralanmanýn hýzlý
ve aktif bir rehabilitasyon programý ile tedavisini mecburi kýlar.
Günümüzde spor yaralanmasýnýn sporcuyu sadece bedensel olarak
deðil, ruhsal olarak da etkilediði, bu sebeple sporcunun bir ekip
tarafýndan deðerlendirilip rehabilite edilmesi gerektiði bilinmektedir.
Bu ekipte fiziksel týp ve rehabilitasyon uzmaný yada ilgili uzmanýn
yanýnda;
Aktif ekip üyeleri: Takým doktoru, sporcu, antrenör
Yardýmcý ekip üyeleri: Yaralanmanýn cinsine göre, ortopedi ve travmatoloji uzmaný, acil uzmaný, göz uzmaný, deri hastalýklarý uzmaný, nörolog.
Ýlgili teknik personel: Fizyoterapist, spor terapisti, týbbi teknisyen, hemþire, ortez-protez teknisyeni gibi üyeler yer alýr.
Sportif
faaliyetler sýrasýnda çok deðiþik yaralanmalarla karþýlaþýlabilir.
Bunlarýn % 75’i önemsizdir ve bir sorun oluþturmadan iyileþir. % 25’i
ise sportif faaliyete ara vermeyi gerektiren kýsa veya uzun süreli
tedaviye ihtiyaç duyar. Bu travmalar sýrasýnda bazý faktörler
yaralanmayý kolaylaþtýrýr ve iyileþme süresini uzatýr. Bunlar;
Spor yaralanmasýna sebep olan faktörler :
1. Yorgunluk ve aþýrý yüklenme,
2. Önceden geçirilmiþ ve tam tedavi edilmemiþ yaralanmalar,
3. Soðuk, aþýrý gerilme ve enfeksiyon gibi etkenlere baðlý geliþen kas ve eklem sertlikleri,
4. Geçirilmiþ yaralanma veya eðitimsizlik nedeniyle oluþan kas zayýflýklarý,
5. Kaslar arasý güç dengesizliði,
6. Spor araç ve gereçlerinde yetersizlik,
7. Bedensel hazýrlýðýn tam olmamasý, ýsýnma eksikliði,
8. Spor dalýnýn sporcuya uygun olmamasý,
9. Yetersiz teknik,
10. Ruhsal yönden hazýr olmama,
11. Aþýrý rekabet, yarýþmalý sporlar
12. Hastalýklar.
Sýnýflama:
Spor yaralanmalarý çok kaba bir yaklaþýmla iki gruba ayrýlabilir;
a. Akut yaralanmalar:
Bedenin bir bölgesinin veya tümünün, aniden aþýrý bir kuvvetle
karþýlaþmasý sonucu oluþur. Olay anidir, hafif veya þiddetli olabilir.
Düþme, darbe, distorsiyon, kesi, zedelenme, burkulma, çýkýk ve kýrýklar
bu gruba girer.
b. Aþýrý kullaným yaralanmalarý:
Sürekli tekrarlayan hareketlere baðlý mikro travma ve zorlanma sonucu
ortaya çýkar. Tendinit, stres fraktürü örnekleridir. Oluþumunda dýþ
etkenler yanýnda bazý yapýsal faktörlerde rol oynar.
Alt ekstremiteyi oluþturan yapýlarýn düzgün olmamasý: Düz tabanlýk, çukur ayak, bacak kemiklerinin düzgün olmamasý,
Bacak
boylarýnda eþitsizlik: Ýki bacak arasý 20mm.’den fazla fark olmasý,
omurga eðriliði ve kýsa bacak tarafýnda kalça adduktor ve
rotatorlarýnda zayýflýða yol açar,
Kas zayýflýklarý: Daha önce geçirilmiþ sakatlýk ve cerrahi müdahalelere baðlý eklem esnekliði, gevþekliði.
Spor yaralanmalarýndan korunma:
Spor yaralanmalarýný tamamen önlemek mümkün deðildir.
Bazý kurallara uyulup bir takým tedbirler alýndýðýnda spor yaralanmalarýný en aza indirmek mümkündür.
Bunlarý kýsaca þöyle özetleyebiliriz;
Spor yapýlan yerle ilgili tedbirler: Spor
sahalarý yeterince çimlendirilmeli, zemin düzgün ve kuru olmalý,
çarpmalara karþý sütun ve direkler desteklenmeli, yüzme havuzlarýnda su
içi iþaretler net olarak görülmelidir. Havuzun derinliði mutlaka
belirtilmelidir.
Spor malzemelerinin cinsi ve kalitesi: Kullanýlan malzeme mevsime ve sporun cinsine uygun olmalýdýr.
Koruyucu malzemeler: Özellikle
kafa travmalarýnýn sýk olduðu boks, bisiklet, motosiklet ve beyzbol
gibi sporlarda kask, futbolcularda krampon çarpmasýný önlemek için
çorap içine plastik koruyucular kullanýlmalýdýr.
Sporcuyla ilgili tedbirler: Saðlýklý
ve düzenli bir yaþam, düzenli saðlýk kontrolleri, antrenman ve
müsabakadan önce yeterince ýsýnmak, germelerin yapýlmasý sporcunun
yaralanma riskini düþüren faktörlerdir.
Spor tiplerine göre yaralanmalar:
Bazý tip yaralanmalar bazý spor dallarýnda daha fazladýr.
- Futbol: Rektus
abdominis (düz karýn kasý) kasý zorlanmasý, iliopsoas (kasýk kasý)
tendiniti, kalça adduktor (bacaklarý orta hatta tutan kaslar)
zorlanmasý, osteitis pubis
- Yüzme: Omuz çevresi zorlanmasý, sýkýþma sendromu
- Halter:
Triseps tendiniti, rektus abdominis zorlanmasý kalça adduktor
zorlanmasý, bel fýtýklarý, omurlarda erken dönemlerde olan
kireçlenmeler
- Tenis: Lateral epikondilit, bisipital tendinit, omuz ve dirsek zorlanmalarý
- Basketbol: Aþil tendiniti, tibialis anterior ve posterior zorlanmasý
- Voleybol: Aþil tendiniti, omuz sublukasyonu, bisipital tendinit.
-
Ayrýca; futbolcularda diz ekleminde, haltercilerde dirsek, faset ve
sakroiliak eklemlerde, jimnastikçilerde el bileði, dirsek, faset ve
kalça eklemlerinde, koþucularda diz ve ayak bileði eklemlerinde erken
dejeneratif deðiþiklikler (yozlaþmalar) meydana gelme riski yüksektir.
Yaralanmalar
Büyük
oranda kas iskelet sistemiyle ilgilidir. Kaslar, kemikler, eklemler,
ligamentler (baðlar) ve tendonlar (kiriþler) yaralanabilir. Bu
yaralanmalar ve alýnmasý gereken tedbirler kýsaca þu þekilde
özetlenebilir.
Kas Yaralanmalarý
Tüm
spor yaralanmalarýnýn % 4–15’ini oluþturur. Basit burkulma ve
gerilmeler hesaba katýlýrsa % 30’a çýkar. Kaslarýn daha önce baþka
faktörlerle zayýflamýþ olmasý travmayý kolaylaþtýrýr. Kas–tendon
kompleksinin aniden aþýrý yükle karþýlaþmasý, deðiþik derecelerde kas
hasarýna yol açar,
a-Birinci derece kas hasarý: Yýrtýlma yok, aþýrý zorlanmaya baðlý ödem vardýr. Kasýn pasif gerilmesi aðrýlýdýr.
b-Ýkinci derece hasarý: Kas
liflerinin bir kýsmýnýn kopmasýna raðmen tam kesi yoktur. Hareketi
yapmaya devam eder ancak hareketler çok aðrýlýdýr. Kasta þiþlik ve
spazmla birlikte yaralanma yerinde ekimoz (morarma)
c-Üçüncü derece hasar:
Kas tamamen yýrtýlmýþtýr. Yaralanma yerindeki þiddetli aðrý zaman
içinde azalýr. Komple hareket kaybý vardýr. Yýrtýlan kas kitlesinin
toplanmasýna baðlý þiþlik ve önünde çukurluk vardýr. Renk deðiþimi ve
þiddetli spazm saptanýr.
Hasar derecesi, ultrasonografi,
bilgisayarlý tomografi, MR, ve CPK, LDH enzimlerinin deðerlendirilmesi
ile saptanýr. Hangi derecede olursa olsun akut dönemde yapýlmasý
gereken istirahat–buz–bandaj ve yükseltmedir (rest, ice, compretion, elavation, RICE
protokolü). Buz iki saatte bir 20 – 30 dakika uygulanýr. Hareket çok
aðrýlýysa ekstremite atele alýnýr, esneklik ve eklem hareket açýklýðý
egzersizlerine baþlanmalýdýr.
Kas kitlesinin % 50’den
fazla yýrtýldýðý 2o ve 3o hasarlarda cerrahi onarým gerekir. Cerrahi
müdahalenin yeri, büyüklüðü ve tipine göre müdahale sonrasý uygun
egzersiz programlarýna en kýs zamanda baþlanýr.
Bað yaralanmalarý
Genellikle
þiddetli darbeler veya aþýrý gerilmeler sonucu oluþur. Kas
yaralanmalarýnda olduðu gibi. Liflerde yýrtýk olmamasý (sadece aþýrý
gerilimin olmasý) kýsmi yýrtýk ve tam yýrtýk olmasýna göre üç derecede
sýnýflanýr. Akut dönemde lezyon bölgesinde þiþlik, ekimoz, hassasiyet
ve ilgili eklemlerde stabilite bozukluðu saplanabilir. Aðrý ve
stabilite bozukluðu hareket bozukluðuna yol açarak hastanýn yardýmcý
bir cihaz kullanmasýný gerektirebilir. Özellikle diz ve ayak bileðinde
sýk olarak rastlanýr. Dizde çapraz baðlarýn, özellikle ön çapraz baðýn
ayrý bir önemi vardýr.
Ön çapraz bað yararlanmalarý,
sporcularýn uzun süre spordan uzak kalmasýna sebep olan önemli
yararlanmalardandýr. Çapraz bað yararlanmalarý muayene ve MR ile teþhis
edilir.
Bir diðer sýk görülen bað yararlanmalarý ayak
bileði baðýndaki yararlanmalardýr. Ayak bileðinin iç yaný,
talovaniküler, ön talotibial, kalkanetotibial ve arka talotibial
bantlardan oluþan kuvvetli deltoid baðla güçlendirilmiþtir. Bu sebeple
ayak bileði yararlanmalarýnýn büyük çoðunluðu daha zayýf olan dýþ
kollateral baðýn hasarý þeklindedir. Ayak bileðinin ani içe dönmesi
anterior talofibular ve kalkaneofibular bað yararlanmasýna yol açar.
Bað
yararlanmalarýnýn temel prensipleri de kas yararlanmasýnýn tedavi
prensipleri gibidir. Erken dönemde baþlanan istirahat-buz-kompresyon ve
elevasyon tedavisi, 2–3 gün sonra yerini sýcak su tedavisine býrakýr,
7–10 gün içinde ise alçý veya plasterden yapýlmýþ tespit çýkartýlýr.
Aðrý ve enflamasyonla mücadele etmek için fizik tedavi araçlarýndan
yararlanýlabilir. Þiþlik ve hassasiyet geçtikten sonra ise, en kýsa
zamanda rehabilitasyon programýna alýnmalý ve aktif spor hayatýna
mümkün olduðunca erken dönüþ saðlanmaktadýr.
Tendon (kiriþ) yararlanmalarý
Genelde
aþýrý kullaným sonrasý olur. Lokal kas zayýflýðý ve þok emme etkisinin
azalmasý tendonlarý aþýrý yükleyerek aslýnda elastik bir yapýya sahip
tendonlarýn bu özelliklerini yitirerek, çevreye sürtünmeleri ve yangý
geliþimine yol açar. Enflamasyonun yayýlmasý sinovial kýlýf içinde
yapýþýklýklarýn oluþumuna sebep olarak peritendinit (tendon çevresi
yangýsý) veya tenosinovit denilen tablonun oluþumuna yol açar. Bu olay
en sýk, Aþil tendonu, omuzda rotator manþon, dirsek ekstansör tendonu,
abduktor pollisis longus ve ekstansör pollisis brevis tendonlarýnda
görülür.
Aþil tendon yaralanmalarý en sýk görülenidir.
Sporcu koþarken aniden durur. Lokal aðrý yanýnda kopma yerinin üst
tarafýnda bir boþluk saptanýr. Parmak ucunda yürümek güçleþir. Baldýr
kaslarý elle sýkýldýðýnda normalde ayakta plantar fleksiyon görülür,
ancak Aþil kopmuþsa bu hareket saptanamaz.
Kesin teþhis ultrasonografi ve MRI ile konulur. Tedavi kas ve ligaman yararlanmasý prensipleri ile aynýdýr.
Menüsküs yararlanmalarý
Menüsküsler,
bükülme ve doðrulma (fleksiyon-ekstansiyon) hareketi sýrasýnda femurun
tibia üzerinde iç ve dýþ rotasyon hareketine yardýmcý olur ve eklem
stabilitesinin artmasýna katkýda bulunur. Fleksiyon sýrasýnda
menüsküslerin arka yarýsý tibial ve femoral kondiller arasýna sýkýþýr
ve bu sýrada ani rotasyonla beraber ekstansiyon yapýlýrsa menüsküs
hasarý ortaya çýkar. Þiþlik 24 saatte tam olarak yerleþir, bazý
olgularda kilitlenme veya boþalma olabilir. Genellikle ekstansiyon
(doðrultma) hareketinin son 10o si yapýlamaz. Tanýyý destekleyen
görüntüleme yöntemleri ise, kontrastlý artrografi, artroskopi ve MRI
olarak özetlenebilir.
Tedavi akut dönemde istirahat, buz, kompresyon (bandaj), yükseltme (ÝBKE)
uygulanýr. Hasta ekstremite üzerine basmaya izin verilmez ancak erken
dönemde izometrik egzersizler ve düz bacak kaldýrma egzersizlerine
baþlanýr. Hastanýn durumuna göre cerrahi uygulanýr, en sýk uygulanan
cerrahi menisektomidir. Bu operasyondan sonra geliþen bað dokusundan
zengin tamir dokusu, çýkarýlan menüsküs parçasýnýn kaybýnýn kýsmen
yerine geçer. Cerrahi müdahalelerden sonra 2. günden itibaren
egzersizlere baþlanýr, özellikle ayaðýn devamlý yerle temas ettiði
“kapalý kinetik zincir egzersizleri” uygulanýr.
Kýrýk ve çýkýklar
Kýrýklar
açýk veya kapalý tipte olabilir. Kýrýk olan bölgede aðrý, þiþlik, þekil
bozukluðu ve anormal hareket vardýr. Radyolojik deðerlendirme il teþhis
konulur. Erken dönemde stabilizasyon, daha sonra kýrýklýðýn tipine göre
alçýlama veya cerrahi müdahale uygulanýr.
Çýkýklarda
ise eklemin bütünlüðü bozulmuþtur. En sýk, omuz, dirsek, kalça ve ayak
bileðinde görülür. Akut dönemde immobilizasyon, radyolojik
deðerlendirme sonucunda, redüksiyon ve bandajlama uygulanýr.
Kýsaca
özetlenmeye çalýþýlan spor yaralanmalarýnda ayrýca, kafa travmalarýnda
ani ölümlere kadara çok daha aðýr tablolar olabilir. Ancak bunlar
seyrek görülen yaralanmalardýr. Yoðun olarak görülen, sporcunun spor
hayatýný etkileyen kas-iskelet sistemi problemlerinde ise, mümkün
olduðunca yaralanmayý önlemek, herhangi bir yaralanma olduðunda ise
hýzla yoðun bir tedavi ve rehabilitasyon programý uygulayarak sporcuyu
mümkün olan en kýsa sürede en saðlýklý olarak spor hayatýna
döndürmektir. Unutulmamalýdýr ki yetersiz tedavi ve erken spora dönüþ
bir sonraki travmayý kolaylaþtýran en önemli sebeptir.