Genel Bilgiler

Omega 3 Yað Asitleri

Yaklaþýk 30 yýl önce Danimarkalý araþtýrmacýlarýn Greenland Eskimolarýnda kalp hastalýklarýnýn az görülmesini balýk kullanýmýna baðlý olduðunu ortaya koyduktan sonra omega-3 yað asitlerine olan ilgi tüm dünyada artmaya baþlamýþtýr.

Omega-3 yað asitleri çoklu doymamýþ yað asitleridir. Birden fazla çift bað içerirler ve bu baðlar hidrojenlerle sature edilmemiþlerdir. N ucundan ilk çift bað 6’ýncý karbondan olanlara (n–6= Omega-6), n ucundan ilk çift bað 3 karbondan olanlara (n–3= Omega-3) yað asitleri denir. N-3 ve n-6 yað asitleri birden fazla çift bað içerirler. Ýnsan vücudu sature ve monounsature yað asitlerinin sentezini yaptýðý halde, n-6 ve n-3 yað asitlerinin sentezini yapamamaktadýr ve bu yað asitleri dýþardan alýnmalýdýr. Omega-3 ve Omega-6 yað asitleri hücre membranýnda fosfolipid yapýsýnda ve çok sayýda enzimin substratý olarak görev almaktadýrlar. Bu yüzden bunlara esansiyel yað asitleri denir ve diyet ile alýnmalýdýrlar.

Doymamýþ yaðlarda karbonil grubuna baðlý karbon atomlarý arasýnda çift bað vardýr. Doymamýþ yaðlar genel olarak bitkisel yaðlarý kapsar ve karbonlar arasýndaki çift baðlar bu yaðlara sývý özelliðini verir. Bu çift baðlarýn karbonil grubuna en yakýn olanýna yunan alfabesinden alfa ile isimlendirilirken en sonuncusuna omega ismi verilir. Ýnsanlar için önemli olan baþlýca 3 önemli omega-3 yað asidi 18 karbonlu Alfa Linolenic Asit (ALA) (18:3(n-3)), 20 karbonlu Eicosapentaenoic asit (EPA) (20:5 (n-3)) ve 22 karbonlu Docosahexaenoic asit (DHA) (22:6 (n-3)) dýr. Bunlar vücutta sentezlenmeyen, dýþardan alýnmasý þart olan esansiyel yað asitleri ve vücudun yapýtaþlarýdýr.

18 karbonlu n-3 (Omega-3) esansiyel yað asitlerinin (ALA) baþlýca kaynaðý keten tohumu, soya, canola, buðday tohumu ve cevizdir. 20 (EPA) ve 22 (DHA) karbonlu çoklu doymamýþ yað asitleri ise baþlýca balýk ve balýk yaðýnda bulunur.

18 karbonlu n-6 (Omega-6) yað asidi Linoleic Asit(18:2(n-6)) ise baþlýca yalancý safran (safflower), mýsýr, soya fasülyesi ve pamuk çekirdeði yaðýnda bulunur. Diðer n-6 yað asitleri Gama-linoleik asit (GLA) (18:3(n-6) ve Dihomo-Gamalinoleik asit (DGLA) (20:3(n-6) dir. Et ve et ürünleri uzun zincirli n-6 yað asitlerinin (Araþidonik asit) (20:4(n-6)) baþlýca kaynaðýdýr.

18 karbonlu çoklu doymamýþ yað asitleri yetersiz miktarlarda bitkisel kaynaklardan da elde edilebilir ve metabolik olarak daha aktif formlarý olan uzun zincirli Araþidonik asit, EPA ve DHA ya dönüþtürülürler. Omega-6 ve Omega-3 yað asitleri birbirine dönüþtürülemezler ancak kendi içlerinde birbirine dönüþüm olmaktadýr. Örneðin Linoleik asit Araþidonik asite dönebilir ancak EPA’ ya dönüþemez. Alfa-Linolenik asit EPA’ ya dönüþebilir ancak Araþidonik aside dönüþemez. Alfa-Linolenik asit EPA (%5–10) ve DHA (%2-5) ya az miktarda dönüþebilir ancak bunun önemi tam olarak bilinmemektedir. Bunun için EPA ve DHA’nýn temel kaynaðý balýktýr ve diyet ile alýnmalýdýr. N-3 ve n-6 yað asitlerinin dönüþtürülmesi iþleminde de ayný enzimler görev alýr. Bir dizi desatürasyon ve zincir uzatma iþleminden sonra Linoleic asit Araþidonik asite , Alfa-Linolenik asit ise EPA ya dönüþtürülür. EPA ise daha sonra zincir uzatma iþlemi ile DHA ya dönüþtürülür. Bitkisel kaynaklardan alýnan kýsa zincirli n-3 yað asitlerinin dokudaki DHA ve EPA konsantrasyonlarý üzerinde çok az etkili olduklarý gösterilmiþtir. 20 karbonlu Araþidonik asit ve EPA vücuttaki bazý eicosanoidlerin prekürsörleridirler. Araþidonik asit yüksek oranda aktif olan eicosanoidlerin baþlýca prekürsörü iken EPA daha aza aktif eicosanoid lerin prekürsörüdür. Araþidonik asit ve EPA hücre membraný fosfolipid tabakasýnda yer alýrlar. Araþidonik asit 2 serili prostoglandinleri, tromboksanlar ve 4 serili lökotrienlerin ön maddesidir. Araþidonik asitten yapýlan 2 ve 4 serili eicosanoid’ler inflamasyonu tetiklerler, vasokonstrüktör olarak rol oynarlar ve trombosit aggregasyonuna yol açarlar. EPA ise 3 serili prostoglandinler ve tromboksanlar ile 5 serili lökotrienlerin ön maddesidir. Bunlar 2 serili ve 4 serili prostoglandinlere göre daha az potenttirler ve vazodilatatör ve antiaggregan etki gösterirler.

Þekil 1: Esansiyel Yað asitleri ve yýkým ürünleri Fosfolipaz A2 membrandaki fosfolipid tabakadan yað asidi ayrýlmasýna yol açan fizyolojik ajanlarla aktifleþir. Bundan sonra yað asitleri siklooksijenaz (COX) ve lipooksijenaz (LOX) üzerinden eicosanoid lere dönüþürler. N-6 ve n-3 yað asitleri COX ve LOX yolaklarý için yarýþýrlar. Bu nedenle fosfolipid havuzunda yeterli miktarda EPA olmasý Araþidonik asitten oluþan eicosanoid’lerin oluþumunu azaltýr. Bu nedenle fosfolipid havuzlarýnda yeterli miktarda EPA bulunmasý Araþidonik asitten yapýlan inflamatuvar eicosanoidlerin oluþumunu azaltýr bu açýdan antienflamatuar etkili olduðu söylenebilir.

DHA 22 karbonlu yað asididir bu nedenle direkt olarak eicosanoidlere dönüþemez ancak geriye doðru tekrar EPA ya dönüþtürülebilir. DHA hücre membranlarýndaki baþlýca yað asidi olup hemen bütün dokularda bulunur. Özellikle nöral ve retinal dokuda bulunur. Nöral ve vizüel geliþim için de gereklidir. insan beyninin yüzde 60 ý çoklu doymamýþ yað asitlerinden ve özellikle de DHA dan oluþur.

Tüm bu bilgiler ýþýðýnda klinikte ortaya çýkacak etkiler özetlenecek olursa; Alfa-Linolenik asit, EPA ve DHA varlýðýnda Linoleik asitten Araþidonik asit üretimi inhibe olmaktadýr. Bu inhibisyon sonucu Araþidonik asitten oluþacak olan eicosanoidlerde inhibe olur. Böylece Siklooksijenaz (COX) ve Lipooksijenaz (LOX) enzimlerinin Araþidonik aside oluþturacaklarý proinflamatuar ve proliferatif etki gösteren 2 serili prostoglandinlerin oluþumu ve vazokonstrüktör ve agregan etkili Tromboksan A2 inhibe edilmiþ olur. COX EPA’dan 3 serili prostoglandinler oluþturur. Bunlarýn inflamasyon ve proliferasyon yapýcý etkileri çok zayýftýr. EPA dan oluþacak Tromboksan A3 ün vazokonstrüktör ve agregan etkisi bulunmamaktadýr. COX enziminin iki formu bulunmaktadýr. COX-1 yapýsaldýr ve vücuttaki tüm hücrelerde bulunmaktadýr. COX-2 ise inflamasyon durumlarýnda artmaktadýr. Omega-3 yað asitleri COX-2’ yi suprese etmektedirler. Böylece COX-2’ nin Araþidonik yað asitlerine etki ederek oluþturacaðý proinflamatuar etkiler inhibe olmaktadýr. Bu etkiler sonucu araþtýrmalarda balýk yaðýnýn antienflamatuar, antitrombotik, antiaritmik ve antiaterojenik etki gösterdiði ortaya konmuþtur

Omega-3 yað asitleri lökotrienler, prostoglandinler, interlökinler, ve TNF seviyelerini düþürerek antienflamatuar etki göstermektedir. Tromboksan A2 seviyelerin düþürerek antitrombotik etki ortaya koymaktadýr. Omega-3 yað asitleri kalp dokusunda membran stabilizasyonuna yol açarak antiaritmik ve karaciðerde düþük dansiteli lipoproteinlerin sentezini inhibe ederek trigliserit seviyelerini düþürerek antiaterojenik etki göstermektedir.

Hardman WE. (n-3) Fatty Acids And Cancer Therapy. J. Nutr. 134:3427S-3430S, 2004 Sauer LA, Dauchy RT, Blask DE. Mechanism for the antitumor and anticachectic effects of n-3 fatty acids. Cancer Res. 15;60: 5289–95, 2000

Bagga D, Wang L, Farias-Eisner R, Glaspy JA, Reddy ST. Differential effects of prostaglandin derived from omega-6 and omega-3 polyunsaturated fatty acids on COX-2 expression and IL-6 secretion. Proc Natl Acad Sci ;100:1751-6, 2003

Harris WS. n-3 fatty acids and serum lipoproteins: human studies. Am J Clin Nutr.;65:1645S-1654S, 1997

Knapp HR. Dietary fatty acids in human thrombosis and hemostasis. Am J Clin Nutr.;65:1687S-1698S, 1997

Harris WS. Extending the cardiovascular benefits of omega-3 Fatty acids. Curr Atheroscler Rep.;7:375-80, 2005