Genel Bilgiler
Tümör markerlarý - belirteçleri deyince ne anlamalýyýz?
Tümör markerlarý tümör hücreleri tarafýndan yapýlýp salýnan deðiþik maddelerden oluþur. Bazen bu markerlar tümörün kendisi tarafýndan deðil ancak tümöre bir cevap olarak diðer dokular tarafýndan da salgýlanýyor olabilir. Tümör markerlarý; kanda, idrarda, tümör dokularýnda ve diðer dokularda saptanabilir. Deðiþik tümörlerde deðiþik tipte tümör markerlarý tespit edilebilir. Her hangi bir tümör markeri birden fazla kanser tipinde deðiþik oranlarda yüksek bulunabilir. Tümör belirteçleri kanserli kiþilerde her zaman yükselmeyebilir. Özellikle erken dönemlerde yükselmezler. Ve yine bazý tümör belirteçleri kanser dýþýndaki hastalýklarda da yükselebilmektedir. Tüm bunlar þu anlama geliyor: Tümör belirteçleri kanser teþhisi için hassas veya özgül deðillerdir. Tümör markerlarý tek baþýna bir kanser tanýsý koymak için genellikle yeterli deðildir. Bunlarýn yanýna ek testler yapmak gerekebilir. Bu bazen bir biyopsi olabilir.
Belli baþlý sýk kullanýlan bazý tümör markerlarý þunlardýr: CEA, AFP, PSA, CA 19-9, CA 125, CA 72-4, CA 15-3 gibi.
Genellikle tedavi planlarken istenebilir. Bazý tümör belirteçlerinin seviyesi hastalýðýn ileri olup olmadýðýný gösterebilir. Buna göre de tedavi protokolleri belirlenebilir. Bunun dýþýnda tümör markerlarý tedaviye cevap verilip verilmeðini test etmek için kullanýlabilir. Tümör marker seviyeleri düþüyor ise bu tedaviye cevap verdiðini, düþmüyor ise cevap vermediðini gösterebilir. Ayrýca tedavi bittikten sonra ileriki dönemlerdeki kontrollerde tümör markerlarý yükseliyor ise buda kanserin tekrarladýðýný gösterebilmektedir.
Her hangi bir kanser þüphesi olan vakada baþlangýçta, kanser teþhisi konulduktan sonra, tedavi sýrasýnda ve tedaviden bir süre sonra tedaviyi takip açýsýndan seri þekilde tümör marker düzeyleri ölçülmelidir.
Tümör markerlarýnýn kanser taramasýnda kullanýlabileceðini söylemek için bunlarýn yüksek hassasiyet ve yüksek özgüllüðe sahip olmasý gerekir. Ancak çoðu tümör markerlarý henüz bu hassasiyet ve özgüllükte deðildir. Örneðin; prostat spesifik antijen erkeklerde prostat kanser erken taramasý için kullanýlmaktadýr. Ancak yeterince hassas ve özgül deðildir. PSA yüksekliði prostat kanseri dýþýnda benign prostat hastalýk durumlarýnda da yükselebilmektedir. Ve PSA taramalarýnýn erken prostat kanseri yakalamasý ve buna baðlý hayat kurtarýcýlýðý kesinleþmiþ bir bulgu deðildir. Ayný þekilde over kanserlerinde, yumurtalýk kanserlerinde bayanlarda CA 125 tümör markerý kullanýlmaktadýr. Ancak fizik muayene ve diðer laboratuar testleriyle birlikte kullanýldýðýnda bir anlam taþýmakta olup erken dönemde henüz hiçbir yakýnma yokken over kanserini yakalama hassasiyeti yeterince yüksek deðildir. Ancak kullaným alaný olarak over kanseri tedavisine cevabý ve over kanserinin nükslerini göstermek açýsýndan faydalý olduðu kabul edilmektedir. 2008 yýlý itibariyle uluslararasý çalýþmalarda tümör markerlarýnýn prostat, akciðer, kolerektal kanserler ve over yumurtalýk kanserlerinde etkinliðiyle ilgili büyük çaplý çalýþmalar devam etmektedir. Bu tümör markerlarý bu kanserlerde erken taný ile hayat kurtarýcý olabilmekte midir yoksa olamamakta mýdýr? Bunlarý araþtýran çalýþmalar önümüzdeki birkaç yýl içerisinde ancak sonuçlanacaktýr.
Erken tümör tanýsý ve tümör takibinde kullanýlabilecek yeni madde ve metodlar varmýdýr?
Bazý genetik mutasyonlar ve genetik belirleyiciler, kiþinin ileride bazý tip kanserlere yakalanabileceðini ve bu konuda risk altýnda olduðunu gösterebilir. Örneðin; BRC A1 ve BRC A2 bu tip genetik mutasyonlardandýr. Bunlar meme kanseri ve over kanserlerinde ailevi kalýtýmsal geçmiþ bir risk olup olmadýðýný gösteren gen mutasyonlarýdýr. Tümör risk faktörleri, bazý tip kanserlerin bu kiþilerde ilerde oluþabileceði manasýna gelmektedir. Tümör belirteçleri kiþide o anda tümörün varlýðýyla alakalý bir bulgu verir. Tümör risk markerlarý ise; genetik olarak bulunan mutasyon ve deðiþiklilerin önceden saptanarak bu kiþilerin ileride bazý tip kanserlere yatkýn olduðunu gösteren markerlardýr.
Son zamanlarda araþtýrmacýlar tümör markerlarý yerine daha çok proteomicsleri çalýþmaya baþlamýþlardýr. Proteomicsler proteinlerin þekline, fonksiyonlarýna ve ekspresyon paternlerine bakarak kanserlerin erken taný ve taramalarýnda daha etkili bir aracý bulmaya çalýþma metodu olarak söylenebilir. Proteomicslerle ilgili teknolojik bulgular önümüzdeki yýllarda daha net bir þekilde yayýnlanacaktýr. Yine araþtýrmacýlarýn üzerinde çalýþtýklarý bir diðer konu ise gen ekspresyonlarýdýr. Gen ekspresyonlarý da tümörlerin geliþimi, tedaviye cevaplarý ve tedavi sonrasý risklerini önceden belirlemeye yarayabilecek bir veri verebilir. O yüzden genlerle ilgili çalýþmalarda erken kanser taramalarýnda devam etmektedir.