ÇOCUÐUNUZUN GELÝÞÝMÝ   

 

Çocuklarýn geliþim özellikleri birbirinden bir miktar farklý olabilir. Burada verilen bilgiler, çoðunluðu yansýtmaktadýr. Sizin çocuðunuzdaki gözlemleriniz burada verilenlerden farklý ise bu normal olabilir:  çocuk hekiminize danýþarak gözlemlerinizi ve düþüncelerinizi anlatýnýz, bilgi alýnýz.

Çocuðunuz kendi yaþ grubundan daha ileri yaþýn iþlevlerini yapýyor olabilir. Ancak yaþýna uygun olanlarý yapamýyorsa doktorunuza danýþýnýz.

Bebeðiniz zamanýndan erken (prematüre) doðduysa iki yaþýna gelene kadar erken doðduðu süreyi yaþýndan çýkararak izleyiniz. Örneðin 1 ay erken doðduysa ve þu anda beþ aylýksa 4 aylýk bebeðin geliþimine bakýnýz.

GELÝÞÝM NASIL OLUR?

Beyin geliþimi yapýsal-kalýtsal özelliklere ve ayrýca çevresel etkenlere,  çocuðun yaptýðý etkinliklere baðlýdýr. Beyinde iþletilen, kullanýlan hücreler ve baðlantýlar kuvvetlenirken kullanýlmayanlar da küçülür, hatta yok olurlar: bu “kullan ya da kaybet” ilkesi olarak özetlenebilir.

 Bu nedenle bebekler ve küçük çocuklarla ilgilenen her kiþi onlarýn beyninin geliþiminde kalýcý etkiler býrakýr. Çocuklarýn eriþkinlerle iliþkileri, iletiþimleri onlarýn beyin geliþimini etkiler.  

Bu etkiler olumlu ya da olumsuz olabilir. Çocuðunuzun geliþimini olumlu etkilemek istiyorsanýz:

Onun verdiði iþaretlere, seslere cevap verin

Onunla konuþun, ona kitap okuyun, þarký söyleyin                      

Günlük, sabit alýþkanlýklar geliþtirin

Etrafý araþtýrmaya ve oynamaya teþvik edin

Ýki yaþýndan sonra televizyonda ona uygun programlarý günde bir saati geçmeyecek þekilde izletin, bunun dýþýndaki zamanlarda baþka etkinlikler yapmasýný saðlayýn

Davranýþlarýnýzda tutarlý olun: çocuðunuzun belirli davranýþlarýný hep ayný þekilde takdir edin, ya da gerekiyorsa, cezalandýrýn. Olumsuz, istenmeyen davranýþlarýn ne olduðunu öðrenmesini saðlayýn. Olumsuz davranýþlarýn düzelmesi zaman alacaktýr: hemen sonuç beklemeyin, ve gayret gösterdiði zaman onu takdir edin.

Açýklayýcý olun: “odan daðýnýk” yerine  “oyuncaklarýn, elbiselerin yerde duruyor ” gibi açýk konuþun. 

        

Eþinizle ya da aile büyüklerinizle aranýzda çocuðun eðitiminde görüþ ayrýlýklarý varsa bunlarý onun yanýnda konuþmayýn. Biriniz ona öðütlerde bulunurken diðeri araya girmemelidir.

Geliþim dönemi özelliklerini fark ettiðinizi göstermek ve ona katýlmak çocuðunuzu yüreklendirecek, coþkulandýracaktýr.

Çocuk yetiþtirmek mutlu, eðlenceli, büyüleyici bir uðraþtýr: TADINI ÇIKARIN!

YAÞ GRUPLARINA GÖRE GELÝÞÝM VE ÖNERÝLER

 

0-3 AY

GELÝÞÝMÝ

0-1Ay:

Emzirirken, altýný deðiþtirirken onunla konuþursanýz yüzünü size doðru çevirir.

Gözüne parlak ýþýk gelince gözünü kýrpýþtýrýr.

Yüzükoyun yatýrýlýnca baþýný yana çevirerek yanaðýný yataða dayayabilir.

Kucaðýnýzda olmak, sesinizi duymak ona güven verir.

Yüksek ve ani seslerde irkilir, kollarýný geri doðru aniden açabilir. 

Yanaðýna dokunduðunuzda refleks olarak baþýný o tarafa çevirir ve emmek için arayýcý hareketler yapar.

Avucunun içine parmaðýnýzý koyduðunuzda kavrar.

Ýkinci ay:

Bakýþlarýný bir nesne üzerinde odaklaþtýrabilir Ancak gözlerinde zaman zaman kayma olabilir.

Sýrtüstü yatarken yaklaþýk yarým metre üstünde sallayacaðýnýz renkli bir halkayý saða sola salladýðýnýzda izleyebilir. Yukarý-aþaðý salladýðýnýzda ayný beceriyi gösteremez.

Yüzünüze bakar. Ona bakarken baþýnýzý hafifçe saða-sola oynattýðýnýzda yüzünüzü izler.

Sýrtüstü yatarken ellerinden tutup kaldýrmaya çalýþýrsanýz baþýný tam tutamayýp arkaya düþürebilir.

Yüzükoyun yatýnca baþýný 1-2 santimetre kaldýrabilir. Ani seslerle irkilir.

Tabanlarýna destek yaptýðýnýzda elinizi güçlüce itebilir.

Elini aðzýna götürmeye baþlayabilir

Üçüncü ay:

Siz konusunca size güler,

Ellerini incelemeye baþlar, kol-bacak hareketleri artar. Bu kendini tanýmanýn ilk uðraþlarýdýr.

Anne ve baba gibi yakýn kiþilerin sesini ayýrdeder.

Huzursuzlaþtýðýnda, aðladýðýnda kendisi ile konuþursanýz bir süre susup dinleyebilir.

Agu benzeri sesler çýkarýr..

Kýrmýzý bir nesneyi saða-sola gezdirdiðinizde izler

Yüzükoyun yatýrýlýnca baþýný kaldýrýp 1 dakika yukarýda tutabilir

Dikey pozisyonda dolaþtýrýlmaktan çok hoþlanýr, çünkü artýk dünyayý tanýmaya baþlamýþtýr.

0-3 AY ÝÇÝN ÖNERÝLER 

Bebeðinizle gözgöze bakýn.

Yüzüne gülümseyerek ve hoþnutlukla bakarsanýz o da kendinden hoþnut olacak, kendini deðerli bulacaktýr.

Onunla konuþun,ninniler, þarkýlar söyleyin. Deðiþik sesler, müzikler dinletin (saatin sesi,  hafif müzik sesi, kuþ sesi, gibi)

Onu hafif hafif, müziðin ritmine uygun olarak sallayýn.

Yataðýnýn üzerine iple hareketli resimler renkli kumaþ, sünger, kaðýt parçalarýndan oluþan oyuncaklar asýn (Yaklaþýk 50 cm yukarý)

Ona ismiyle seslenin.

Beslerken kucaðýnýza alýn.

Kucaðýnýza aldýðýnýzda bedenini hafif hafif okþayýn.

Aðladýðýnda, huzursuzlaþtýðýnda hemen yanýna gidemiyorsanýz bile ona seslenin, ve kýsa sürede yanýna gitmeye çalýþýn. Onunla sakin bir sesle konuþun, ninni söyleyin, kucaðýnýza alýn.

Kucaðýnýzda, taþýma koltuðunda veya bebek arabasýnda onunla dolaþmaya çýkýn.

Yatarken ya da kucakta onu yumuþak bir battaniye ile sararsanýz kendini daha rahat hissedebilir ve kendi ani hareketleri ile uyanmaz.

Sýrtüstü durumdan kaldýrýrken baþýný arkaya düþürebilir: yatýrýp kaldýrýrken baþýný elinizle arkadan destekleyin.

Ellerini tutarak el hareketlerine yönelik oyunlar oynatýn. (tel sarar oyunu gibi)

Bebeðinizi orta sertlikte bir yatakta, ince bir yastýkla, sýrtüstü veya yan yatýrmanýz önerilir.

Dört-Altý ay                      

 Geliþim

4. ay:

Yüzükoyun yatýnca baþýný kaldýrýp etrafa bakabilir.

Renkleri ve uzaðý görebilir.

“Aa-uuu” gibi sesleri sýk sýk çýkarýr.

Ayaklarýnýn üzerine bastýrýlmak istendiðinde basmayýp bacaklarýný karnýna doðru çeker

Gece uykularý bir miktar düzene girer.

Nesnelere uzanmaya baþlar. Birinci ayda sözü edilen refleks olarak yakalama davranýþý kaybolur.

5.ay:

Yüzükoyun yatýnca baþýný kaldýrýp dik tutabilir.

Dönmeye baþlayabilir. Düþmelere dikkat!

Bu dönemde basmayabilir.

Sesli (kýkýr kýkýr) gülebilir, bunu sizin de katýlmanýzla, konuþmanýzla daha da arttýrýr.

Geceleri daha uzun uyur: 6-8 saati bulabilir.

Bir elinde tuttuðu nesneyi diðer eline geçirebilir. 

Sýrtüstü yattýðýnda ayaklarýný yakalayýp aðzýna götürebilir.

6.ay:

Destekle oturabilir.

Çýngýraðý salladýðýnýzda sesine döner.

Oyuncaklara uzanýr.

Bu dönemde henüz basmamasý normaldir.

Yüzükoyun yatýnca kollarýný gergin tutarak baþ ve omuzlarýný, gövdesinin üst kýsmýný yataktan kaldýrabilir.

Anne-babasý uzaklaþýnca aðlayabilir.

Eline aldýðý her þeyi aðzýna götürür.

4-6 ay için ÖNERÝLER   

Bu dönemde onunla “ce-e” benzeri oyunlar oynayýn.

Deðiþik sesler çýkaran oyuncaklar, çýngýraklar verin

Deðiþik sesler, müzikler dinletin

Bebeðinizi yýkarken, altýný deðiþtirirken, beslerken onula konuþun.

Onun çýkardýðý seslere siz de cevap verin, çýkardýðý sesleri taklit edin. 

Onun ulaþabileceði mesafelere plastik, renkli, yaþýna uygun oyuncaklar ya da plastik bardak, tabak gibi ev eþyalarý koyarak almaya teþvik edin. Oyun malzemelerini seçerken güvenli olmalarýna özen gösterin

Büyük, renkli resimler, þekiller, kitaplar gösterin.

Aynada kendisine baktýrarak oynayýn, bu arada ismini tekrarlayýn. 

7-9 Ay

GELÝÞÝM

7.ay:

 “aa!” gibi çýðlýk benzeri sesler çýkarýr.

Önüne konan ya da uzatýlan oyuncaklarý alýr; kendisi de uzanabilir.

Kaðýt parçasý gibi küçük cisimleri avuçlayarak almaya çalýþýr.

Yüzüne kapatýlan bir mendili çekip açabilir.

Yüzükoyundan sýrt üstüne veya tersine dönebilir.

Desteksiz oturmaya baþlayabilir.

Görüþ alanýndan çýkan nesneleri, kaybolduðu noktada aramaya baþlar. Bu nesnelerin sürekliliðinin oluþmaya baþladýðýnýn bir göstergesidir.

Elindeki nesneleri vurarak ses çýkartmaya çalýþýr ve sesin kaynaðýný araþtýrýr.

8. ay:

Ýsmi seslenilince dönüp bakar.

Aynada kendisine bakmayý sever.

Sesinizden kýzgýn ya da neþeli olduðunuzu anlayabilir. Yapma, cýss gibi yönergeleri anlayabilir.
Eline verilen bisküvi, ekmek gibi yiyecekleri yer.

Biraz  uzaktaki oyuncaklara ve cisimlere uzanarak almaya çalýþýr.

Hece benzeri sesler (ba, da) çýkarýr.

Yardýmsýz en az 5-10 saniye oturabilir.

Bir elinden diðerine nesne aktarabilir.

Tutunarak ayakta durabilir

Baþparmak iþlev görmeye baþlar.

Leblebi, fýstýk gibi küçük nesneleri parmaklarýnýn iþlevsel kullanýmýyla alabilir. Bu nedenle bu tür nesneleri ulaþabileceði uzaklýðý koymamalýdýr..

 

 

 

 

9.ay:

Heceleri birleþtirir: “bababa-dadada” gibi.

Bastýrdýðýnýzda bacaklarýna aðýrlýðýný verir.

Ýki eline birer oyuncak alýp tutabilir.

Bir cismi bir örtünün altýna sakladýðýnýzý görünce örtüyü kaldýrýp altýnda onu aramaya baþlayabilir.

Sýnýflandýrma yapabilmeye baþlar. Örneðin sevdiði ve sevmediði þeyler oluþmaya baþlar.

Parmaðýnýzla gösterdiðiniz yere bakabilir.

 

7-9 ay ÝÇÝN ÖNERÝLER  

Sallanýnca veya sýkýlýnca ses çýkaran, yaþýna uygun oyuncaklar verin. Bu oyuncaklarýn, küçük parçalarýnýn olmamasýna dikkat edin.

Onunla konuþurken, büyük insanla konuþur gibi durup, onun cevap vermesini, ses çýkarmasýný bekleyin.

Ona evdeki eþyalarý göstererek isimlerini söyleyin.

Ona her gün biraz resimli kitap gösterin ve kýsa bir-iki öykü anlatýn ya da okuyun.
Ona döndürebileceði, üstüste ya da içiçe koyabileceði oyuncaklar ya da plastik tabak, bardak gibi ev eþyalarý verin. 

Onunla oyuncak plastik küpleri ya da kutularý üstüste dizip devirmece oynayýn.
El-yüz yýkama, banyo yapma, ve yatma iþlerini hep ayný þekilde yaparak bir alýþkanlýk oluþmasýný saðlayýn.

Yeni yapmaya baþladýðý ya da yeni kazandýðý yetilerini coþkuyla karþýlayýn.Her fýrsatta onu farkettiðinizi ve yaptýklarýyla ilgilendiðinizi hissettirin.

10-12 AY

GELÝÞÝM

10.ay:

El çýrpma, bay bay yapma gbi oyunlar oynar.

“Hayýr” dediðinizde aðlayabilir ya da üzülebilir.”Cici” ve “Cýss” gibi sözcükleri anlayabilir, uygun tepki verebilir.

Yabancýlardan korkar: anne/babasýna tutunup yapýþabilir.

Gece uyanýp anne/babasýný isteyebilir.

Eþyaya tutunarak ya da kendi baþýna ayakta durabilir. Bazý bebekler bu yaþta emekler, hatta yürüyebilirler. Ancak bunlarý yapamýyorsa bu da normaldir.

Yataðýnýn içinde yatýyorken oturur duruma geçebilir.

“Aðzýn nerde?” gibi sorulduðunda, aðzýný, burnunu, ayaðýný vb. gösterebilir.

11.ay

Ýsteklerini iþaretle veya sesle, ama aðlamadan, belirtebilir. Ýþaret parmaðý ile gösterebilme önemli bir geliþim basamaðýdýr.

Sizinle topu karþýlýklý yuvarlayarak oynayabilir.

Bazý resimleri, eþyalarý tanýr: “…… nerede?” diye sorduðunuzda eliyle gösterebilir. 
Belirli bir oyuncaðýna, battaniyesine, ya da yastýðýna çok düþkün olabilir.

Etrafý incelemeye meraklýdýr.

Müzik duyunca hareket eder, oynar.

Cisimleri bilerek yere atar ve sizin almanýzý bekler. Bu, neden-sonuç iliþkisi kurmanýn baþlangýç biçimleridir.

Bazý davranýþlarýnýzý taklit edebilir: telefonla konuþma, bardaktan su içme,.. gibi.
Ayakta durabilir. Yürüyebilir, ancak henüz yürüyemiyorsa bu normaldir.

12.ay:

Bilinçli olarak baba gibi bir kelime söyleyebilir.

Ýki oyuncaðý birbirine vurarak oynayabilir. Yardýmsýz ayakta durabilir.

Tutunarak ayaða kalkabilir.

Bazý bebekler bu yaþta yürüyebilirler.

Þiþe içindeki üzümleri parmaðýný þiþenin içine sokarak çýkartmaya çalýþýr.

Amacýna ulaþmak için bilinçli olarak alet kullanmaya baþlar. Örneðin uzakta olan bir nesneye ulaþmak için bir çatalý kullanabilir, ya da nesnenin altýndaki örtüyü çekerek yaklaþtýrabilir.

10-12 AY ÝÇÝN ÖNERÝLER:           

Bebeðiniz  yerde battaniye üzerinde oturup oynarken ondan birkaç adým uzaklaþýp geri gelerek, ona her zaman geri geleceðinizi öðretin, güven verin.   

Yeni insanlarý, yeni yerleri, ve yeni nesneleri ona gösterin.

Resimli kitaplara birlikte bakýn ve resimler hakkýnda konuþun.

Banyoda plastik oyuncaklar, doldurup boþaltabileceði plastik bardaklar verin. Ya da odaya serdiðiniz geniþ bir naylon örtünün üzerine koyacaðýnýz bir kap su ile bu oyunu oynatabilirsiniz.Ancak asla yalnýz býrakmayýn.
Dilimlenmiþ elma, ekmek, bisküvi gibi eli ile alýp yiyebileceði besinleri önüne koyun. Ayrýca eline kaþýk vererek birlikte tutun, yemeye teþvik edin. Etrafýn kirlenmesini önemsemeyin, çünkü bu denemeler onun için çok önemlidir.
Bir þeyi iþaret ederek istediði zaman, ona o cismi verirken ne olduðunu da söyleyin.
El-yüz yýkama, kucaða alma, hafifçe sallama, ninni söyleme gibi yatmaya hazýrlýk iþlemlerini hep ayný saatlerde, ayný biçimde yaparak alýþkanlýk geliþmesini saðlayýn.
Gece uyanýp aðlarsa ona seslenin, yanýna gidip konuþun, okþayýn. Ama ýþýðý yakmayýn ya da kucaða almayýn. Yanýnda uyuyana kadar kalabilir, þimdi uyku zamaný olduðunu söyleyebilir, yatarken dinlemeye alýþtýðý bir ninni ya da þarkýyý söyleyebilir ya da dinletebilirsiniz.

Yürüme denemeleri yaptýðý ortamýn güvenli olmasýna özen gösterin Yürüme, ayrýþmanýn, bir birey olmanýn simgesi gibidir, yüreklendirin.
Onunla oynayýn.

13-18 ay:

GELÝÞÝM

Hayvan seslerini taklit edebilir. 

En az bir kelimeyi bilinçli söyler (babasýna baba demek gibi).

Sað ve sol elini eþit derecede kullanýr. Henüz sað ve sol el arasýnda belirgin bir tercihi yoktur.

Bebekler çoðunlukla bu aylara kadar yürürler. Yürümeseler bile 10 saniye kadar yardýmsýz ayakta durabilirler.

Yaklaþýk on kelimesi vardýr.

Emekleyerek merdiven çýkabilir.

Bir nesneyi eðilip yerden alýp doðrulabilir.

Ýki küple kule yapabilir.

Bardaðý tutup su içebilir.

Karþýlýklý top atma, yuvarlama gibi oyunlar oynayabilir.

Vidalý kapaklarý beceriksiz de olsa açabilir.

Günlük kullanýlan nesnelerin iþlevlerini bilmeye baþlar. “Þapkaný nerene giyersin?” “Ayakkabýný nereye giyersin?” gibi sorularý göstererek yanýtlayabilir.

13-18 ay için öneriler:

Sizinle birlikte sofraya oturtun. Eliyle ve kaþýkla yemesine izin verin, arada siz de yedirerek destekleyin.

Banyoda oyuncaklar, doldurup boþaltacaðý kap ya da plastik þiþeleri verin.

Bebeðiniz henüz yürümüyorsa mutlaka doktora danýþýnýz.

Onunla konuþmanýz ve oyunlar oynamanýz zihinsel geliþimini olduðu kadar fiziksel geliþimini de güçlendirecektir.

18-24 ay:

GELÝÞÝM

Evde yapýlan toz alma, telefonla konuþma gibi etkinlikleri taklit eder.

Kalem-kaðýt alýnca karalama yapar.

Koþabilir. Topa ayaðý ile vurabilir

Daha önce sizden daha kolay ayrýlýrken, bu aylarda tekrar sizden ayrýlmada zorluk gösterebilir.

Sizin sözlerinize, isteklerinize “hayýr” demeye baþlayabilir.
Öfke nöbetlerine kapýlabilir.

Belirli bir oyuncaðýna veya battaniyesine çok düþkün olabilir. 

Ýki kelimeyi yanyana getirerek kullanabilir: “anne gel” gibi.

Getir-götür iþlerine yardým edebilir.

Kaþýk-çatalla, kendini doyuracak kadar yiyebilir.

Merdiven çýkar.

Amacýna ulaþmak için çok farklý yollarý sýnar. Kazançlý çýktýklarýný sýkça dener.

Ayakkabý, oyuncak gibi sýk kullandýðý nesneleri yerlerinde (odasýnda, çekmecesinde) arar, bulur.

Bu dönemde tuvaletini, bazan yaptýktan sonra, haber verebilir.

18-24 AY ÝÇÝN ÖNERÝLER

Kalem-kagýt verip çizmeye, karalamaya teþvik edin.

Ona iki-dört parçalý basit yap-boz oyuncaklar verebilirsiniz.

Kutularý veya küpleri üstüste koyarak onunla birlikte kuleler yapýn.

Ev iþlerinde ondan bazý ufak-tefek yardýmlar isteyin: getir-götür, bunu çöpe at, gibi…

El yýkama alýþkanlýðýný ona yardým ederek kazandýrýn.

Yaptýðý küçük iþler ve çabalar için ona gülümseyerek, “aferin” diyerek memnun olduðunuzu belli edin.

Hareket yeteneðinin arttýðý bu dönemden itibaren ev kazalarý açýsýndan dikkatli olun. Ýlaçlarý, deterjanlarý, çamaþýr suyu þiþelerini onun ulaþamayacaðý yerlere kaldýrýn. Yemekleri en arka ocakta piþirin. Sýcak su dolu çaydanlýðý bebek sofrada iken orada bulundurmayýn. Burna, boðazýna cisim veya fýndýk, leblebi gibi yiyeceklerin kaçmasý en çok bu yaþlarda görülür. Küçük cisimleri veya yiyecekleri ulaþabileceði yerde bulundurmayýn. Merdiven baþlarýna parmaklýk ya da oynatamayacaðý, üzerine çýkamayacaðý engeller koyun.

Bu dönem benlik geliþim dönemi ve  buna baðlý olarak sýnýrlarýn sýnanmasý dönemidir.  Bu nedenle çocuðunuzun sizin koyduðunuz sýnýrlar çerçevesinde yetilerine uygun seçimler yapmasýný destekleyin. Örneðin, “Þu üç kazaktan birini giydirebilirim. Sen seç” gibi.

Aðlayarak, tepinerek istediði bir þeyi yaptýðýnýzda bu tür davranma olasýlýðý artacaktýr. Bu þekilde istediðinde yapýlmadýðýný görürse bu davranýþý azalacaktýr.

Hiçbir zaman tabak elinizde odalarda dolaþarak çocuðunuza yemek yedirmeyin.

ÜÇÜNCÜ YAÞ:

GELÝÞÝM

Üç-dört kelimeli cümle yapar.

X þeklini çizebilir.

Çok sayýda soru sormaya baþlar.

Þarký söyleyebilir.

Bildiði nesnelerin resimlerini tanýr, adýný söyleyebilir.

Bazý harfleri ve sözcükleri tam söyleyememesi, telaffuz kusurlarý olmasý normaldir.

Tuvalet eðitimi bu yaþta tamamlanmýþtýr. Ancak arada kaçýrmalar normaldir.

Bazý giysilerini kendisi çýkarabilir.

Kapýlarýn kolunu çevirebilir.

Yerinde zýplayabilir, ancak zýplamasý biraz beceriksiz olabilir.

Tek ayak üzerinde kýsa süre durabilir

Her adýmda bir basamak olmak üzere merdiven çýkabilir.. 

Üç tekerlekli bisiklete binmeye baþlar

Anne-babadan bu yaþlarda daha kolay ayrýlýr

Diðer çocuklarla beraber oynar, ama karþýlýklý deðil, yanyana oynama þeklindedir. 

Hayali oyunlar oynar.

Sýklýkla "hayýr" der, öfke nöbetleri olabilir. Bunlar bilinçli bir þekilde ele alýnmalý, sözel olarak itiraz ettiði konularda istediðini elde etme hakký olduðunu bilmeli, ama öfke nöbetleri ile istekleri yerine gelmemelidir

3 Yaþ için ÖNERÝLER

Çocuðunuz size bir þey söylerken televizyonu kapatarak, gazetenizi elinizden býrakarak onu dinleyin: ileride o da sizi dinleyecektir

Onunla konuþurken oturun, onun göz düzeyine gelin.

Oyuncaklarýn toplanmasýný oyuna dönüþtürerek bu alýþkanlýðý kazandýrýn: örneðin arabalarý garaja sokmak, toplarý veya küpleri bir sepetin içine uzaktan atmak, gibi.

Ev iþlerinde yardým etmesine olanak verin, ve ondan bunu isteyin: toz alma, çatal-kaþýklarý ayýrma, eþyalarý çekmecelere yerleþtirme, gibi..

Yaptýðý küçük iþler ve çabalar için ona gülümseyerek, “aferin” diyerek memnun olduðunuzu belli edin.

Onunla resim ve hikaye kitaplarý okuyun.

Müzikli çocuk oyunlarý oynayýn, þarký söyleyin.

Aile fotoðraflarýna bakarak kiþilerle ilgili olaylar anlatýn.

Birden üçe kadar meyveleri, elbisesinin düðmelerini, ya da parmaklarýný beraberce sayarak oynayýn.

Büyük karton kutularý ev ya da araba yaparak oynamasý için verin.

El yýkama-kurulamayý öðretin.

Banyoda oyuncaklar ve köpüklerle oynayýn.

Üzerine binebileceði, zýplayabileceði yumuþak ev esyalarý, yastýklar  saðlayarak hareket imkaný yaratýn

Þekiller yapmasý için hamur, ayrýca kaðýt-kalem verin. Kalem-kaðýtla yuvarlak, kare gibi þekiller çizin. Parmak boyasý yaptýrýn.

Mümkün olduðunca, ona seçme þansý verin: elma mý, portakal mý istersin? gibi
Giysilerini kendisi çýkarmasýna, ve kolay giyilebilen bazýlarýný giymesine fýrsat verin.

Bu dönem çocuklarý aðýzlarýna, burunlarýna küçük cisimleri ya da nohut, fýstýk gibi yiyecekleri koyabilirler. Bunlarý ancak sizin yanýnýzda ve gözetiminizde iken verin.

DÖRDÜNCÜ YAÞ: 

GELÝÞÝM

Herkesin anlayacaðý kadar düzgün konuþur.

Çok soru sorar: bunlarýn bir kýsmýnýn cevaplarýný bildiði halde sorabilir. Bunlar onun konuþma yeteneðini geliþtirir.

Elini yýkar-kurular.

Giysi ve oyuncaklarýný kaldýrabilir.

Kaðýda düz çizgiler çizebilir.

Tek ayak üzerinde 1-2 saniye durabilir.

Her adýmda bir basamak olmak üzere merdiven inebilir.

Baþka çocuklarla oynamayý,oyuncaklarýný paylaþmayý ve sýrasýný beklemeyi öðrenir.

Vücut yapýlarýný merak edip büyüklerin vücudunu incelemek isteyebilir.

Deðiþik yerlerden, karanlýktan, hayvanlardan korkabilir.

Duygularýný kontrol edemeyebilir. Korkularý, kýskançlýklarý veya öfke nöbetleri olabilir.

Cinsel kimliði belirgindir

Büyük-küçük, aðýr hafif gibi kavramlarý bilir.

Büyük düðmeleri ilikleyebilir.

Benim, benimki, senin, seninki kavramlarý oluþmuþtur.

Kol ve bacaklarýn kafadan çýktýðý þekilde ilkel insan çizimi yapabilir.

Hayali arkadaþlar yaratabilir.

"Bir" ve "birden çok" kavramlarýný bilir .

4. YAÞ ÝÇÝN ÖNERÝLER

Çocuðunuzla konuþun.

Çocuðunuzla öyküler okuyun, öyküdeki kiþileri ona sorun, sonradan da öykünün bazý kýsýmlarýný anlatmasýný isteyin.

Beraberce basit resimler, örneðin çöp adam çizin. Buna sevinçli, üzgün, þakýn yüzler yapýn. Bunlara uygun sözler söyletin.

Sayý sayma çalýþmalarý yapýn.
Evdeki televizyon, radyo, çamaþýr makinesi gibi eþyalarýn nasýl çalýþtýðýný ona anlatýn.

Size öyküler, olaylar anlatmaya teþvik edin, anlatýrken dinleyin ve anlattýklarýndan hoþlandýðýnýzý belli edin.

Siz mutfakta iken oyun hamuru veya hamur vererek onun yaptýðý þekillere bakýn, üzerinde konuþun. Onlara konuþmalar yaptýrýn. 
Yaptýðý resimleri, þekilleri beðenin ve herkesin görebilmesi için ortaya koyun ya da asýn.

Renkleri öðretin.

Birlikte top oynayýn. Karþýlýklý atma dýþýnda bir kutunun içine atma, veya rampadan yukarý-aþaðý yuvarlama oynayabilirsiniz.

Saklambaç oynayýn.
Beraberce yap-boz yapýn.

Arabalarla, bebeklerle, mutfak eþyalarý ile kendi kendine oyun kurmasýna imkan verin.

Baþka çocuklarla oynamasý için uygun ortamlar yaratýn, onlarla oynamaya teþvik edin.

Giyinme, diþ fýrçalama, saç tarama gibi iþlerini mümkün olduðu kadar kendisinin yapmasýný saðlayýn.

Eþyalarý taþýma, yerleþtirme gibi basit iþlerde size yardým etmesini isteyin. Ona ev içinde küçük sorumluluklar verin: örneðin gazeteyi her gün belirli bir sepete koymak, akþam yemeklerinde ekmeði sofraya götürmek gibi.

Bu konulardaki küçük baþarýlarýný, hatta sadece gösterdiði çabalarý bile, gülümseyerek, “aferin” diyerek ödüllendirin, gurur duyduðunuzu belli edin.

Otomobil ve Trafik:

Bu yaþ, sokakta güvenli þekilde yürümeyi, güvenle oynayabileceði yerleri, kibrit, tüp gaz gibi tehlikeleri öðretmek için uygun bir zamandýr. Siz de sokakta karþýdan karþýya geçerken kurallara uyarak ona örnek olun.

Otomobilde emniyet kemeri takarak ona iyi örnek olun. Otomobilde onu öne, kucaðýnýzda bile olsa, oturtmayýn.

Çocuðunuzu arabada birkaç saniye bile olsa yalnýz býrakmayýn.

5. yaþ

GELÝÞÝM

Kýsa bir öyküyü, ya da o gün olan bir olayý anlatabilir.

Birkaç þarký söyleyebilir.

Bazý giysilerini giyebilir.

Basit bir çöp adam çizebilir.  Üçgen ve kareyi kopya edebilir.

Bazý renkleri bilebilir.

Anne-babanýn koyduðu kurallara uyabilir. Ancak doðru ile yanlýþý ayýrdedemeyebilir.

Baðýmsýzdýr. Kendi kendine dýþarý çýkmak isteyebilir. Birçok þeyi kendisi yapmak ister .

Paylaþmayý sevmez.

Sýk sýk huy deðiþtirebiir. Hatta bazen saldýrgan olabilir.

Bazý hayali oyun arkadaþlarý olabilir.

Vücut kýsýmlarýný merak ettiði için doktorculuk oynayabilir.

Genellikle arkadaþla iyi oynar

Her rakam bir nesneye karþýlýk gelmek koþuluyla beþe kadar sayabilir

En az beþ renk bilebilir.

5.Yaþ ÝÇÝN ÖNERÝLER

Olumlu sýfatlarla anýn benliðini zedeleyici þekilde eleþtirilerde bulunmayýn, Çocuðunuza “aptal, tembel” gibi sýfatlar söylemeyin. Ya da “sen çocuksun, anlamazsýn” demeyin.

Hareketli oyunlar, spor ve dans, koordinasyonunu, vücut becerilerini geliþtirir .

Resim çizme-boyamada, anlatýmda, ya da evde ufak-tefek iþlere yardýmlarýnda küçük baþarýlarýný, hatta sadece gösterdiði gayretleri bile, gülümseyerek, “aferin” diyerek memnuniyetinizi belli edin:

Ne kadar iyi topladýn,  

Ece ile ne güzel oynadýnýz.   

Düzgün çizdiðini farkettim: devam et

Ya da:    Seninle kurabiye yaparken ben de çok eðlendim 

6.YAÞ:

GELÝÞÝM

Birkaç rengi, haftanýn bazý günlerini, sabah-öðleden sonra gibi zaman kavramlarýný bilir.

Doðadaki olaylarý merak edebilir: “gece nasýl oluyor?” “yaðmur nasýl yaðýyor?”, gibi.

Sizi ve sizin koyduðunuz kurallarý arkadaþlarýnýn anne-babalarý ile karþýlaþtýrabilir.

Baþkalarýnýn hoþuna gitmeye çalýþýr. Bu nedenle genellikle kurallara uygun davranýr.

Yardýmsýz kendisi giyinebilir.

Çok sýký olmayan düðmelerini ilikleyebilir.

Ayakkabýlarýný baðlayabilir.

Eliþi makasýyla kaðýt kesebilir.

Tek ayak üzerinde 1-2 kez sýçrayabilir.

Öðretiliði zaman 5e kadar istenilen sayda nesne verebilir

6.YAÞ ÝÇÝN ÖNERÝLER

Soru sormasýný, etrafý araþtýrmasýný destekleyin. Size soru sorduðunda bazen “sence nasýl (veya neden) olabilir?” þeklinde sorarak onu düþünmeye yönlendirin.
Her gün en az bir kez hareketli oyunlar oynamasýna olanak saðlayýn

Olumsuz davranýþlarý olduðunda “ara verme-mola” yöntemini uygulayabilirsiniz: “þimdi bir ara veriyoruz: odana gidiyor, ve bir süre oradan çýkmýyorsun ve davranýþýn üzerinde düþünüyorsun”.
Ama onun da duygularýný, öfkesini uygun þekilde ifade etmesine izin verin, haklý olduðu konularda ona hak verin.
Televizyonu günde bir saat ile sýnýrlayýn. Bunun dýþýnda daha üretken etkinlikler yapmalýdýr

7.yaþ:  OKULA HAZIRLIK VE OKUL

GELÝÞÝM

Yardýmsýz giyinebilir.

Ayrýntýlý bir çöp adam çizebilir.

Bazý cisimlerin ne olduðunu ona sorduðunuzda tanýmlayabilir, ne iþe yaradýklarýný söyleyebilir. Örneðin: elma meyvadýr, yenir; araba ve tren, insanlarý taþýmaya yarar, gibi. 

Paylaþmayý bilir, ama hile de yapar. Kardeþlerini ve arkadaþlarýný kýskanabilir.

Özellikle kendi cinsinden arkadaþlarla oynar. Arkadaþýyla ortak oyunlar veya uðraþýlar sürdürmeyi sever

Eriþkinleri taklit etmeyi sever. 

 

7.YAÞ ÝÇÝN ÖNERÝLER

Okula hazýrlýk olarak gideceði okulu önceden görmesi, okulun bir resminin eve konmasý veya odasýna asýlmasý yararlýdýr.

Çocuðunuzu söz dinleme, kurallara uyma yönünden bu yýl hazýrlamanýz iyi olur.

Bu konudaki ufak gayretleri için bile onu kutlayýn.

Okul döneminde yaþamýnda sýnýf arkadaþlarý ve sýnýf öðretmeni gibi yeni kiþiler belirecektir. Büyümenin önemli bir yaný da diðer insanlarla iyi iliþki kurabilmektir. Çocuðunuz için arkadaþlar giderek daha fazla önem kazansa da yine de anne-babasý çok önemlidir ve ailenin bir bireyi olmaktan hoþlanýr.

Okul önlüðü giymekle de öðrenci topluluðunun bir parçasý olduðunu hisseder, arkadaþlarý ile baðlantýlarý artar, giysilerin yarattýðý görüntü farklýlýklarý ortadan kalktýðýnda iletiþim kolay baþlar.

Ödevlerini kendi kendine yapmalýdýr. Arasýra, ya da bitirdikten sonra sizin de bakmanýz, çalýþmasýndan, sorumluluklarýný yerine getirmesinden memnun olduðunuzu belirtmeniz yerinde olur.

8-9 yaþ:

GELÝÞÝM

Arkadaþlarý ile  ortak ilgi alanlarýný paylaþabilir: koleksiyon yapma, uçak resmi biriktirme gibi. 

Yarýþmalý oyunlarý sever.. Karþý cinsten çocuklarla da oynamaya baþlar.

Banyoda, giyinip-soyunurken görülmekten kaçýnma þeklinde utanma davranýþlarý gösterebilir.

Kýz çocuklarýnda göðüs büyümesi baþlayabilir.

 

10-12 yaþ (ergenlik öncesi):

GELÝÞÝM

Boyu, özellikle bacaklarý hýzla uzamaya baþlar (Bu dönem kýzlarda 14, erkeklerde 16 yaþýna kadar sürer, daha sonra yavaþlar).

Bazý çocuklarda hormonal geliþim kendisini gösterebilir: kýzlarda göðüs geliþim, erkek çocuklarda cinsel organlarýn büyümesi ve hafif kýllanma baþlayabilir

Bazý kýz çocuklarý ilk adetlerini 11-12 yaþýnda görürler .

Çocular bu yaþlarda karþý cinse biraz daha fazla ilgi duyabilir.

Genel olarak arkadaþlarý daha fazla önem kazanýr. Bir tane “en iyi arkadaþý” olabilir. Arkadaþlarýyla  ilþkileri birlikte oyun oynamak dýþýnda  birbirlerinin gereksinimlerini anlama, sýrlarýný paylaþma þeklinde ilerler.

Akýl, dürüstlük, ölüm gibi soyut kavramlar yerleþmeye baþlar.

Anne/babanýn sözünü genellikle dinler

Baþkalarý ile konuþmayý sever

OKUL ÇAÐI ÝÇÝN ÖNERÝLER

Söylenenleri yaptýðýnda, doðru iþler yaptýðýnda ona övgü sözleri söyleyin.

Ýlgi alanlarýna ve yeteneklerine uygun etkinlikler seçmesine yardýmcý olun, önerilerde bulunun ve olanak yaratmaya çalýþýn. 

Sizinle konuþmaya, ve duygularýný size anlatmaya teþvik edin. 

Çocuðunuzu okumaya teþvik edin, hoþuna giden kitaplarý kendisinin seçmesine izin verin.

Okul dýþýnda spor, müzik, resim, doðayý inceleme, koleksiyon yapma, gibi ilgilerini destekleyin.

Açýk havada oynayabilmesi için olanak ve zaman bulmanýz önemlidir.

Günlük yaþamdaki kurallarý onunla beraber belirleyin veya üzerinde konuþun: kurallarýn nedenlerini önce ona sorarak bulmasýný, anlamasýný saðlayýn. Bu kurallara uymasýnýn beklendiðini anlatýn.

Okul arkadaþlarýnýn onu etkileyebileceðini, hatta onlarýn baskýsýný hissedebileceðini bildiðinizi ona anlatýn. Bu tür etki ve baskýlardan size söz etmeye teþvik edin, ve o durumlarda ne yapabileceði üzerinde konuþun.

Televizyon izlemek, çocuðunuzun eðitimine yardýmcý olabileceði gibi aþýrý yapýldýðýnda onun edilgen, hareketsiz, soru sormayan bir kiþi olarak yetiþmesine de yol açabilir. Bu nedenle onun seveceði ve yararlanabileceði programlardan bir seçim yapmasýný ve hafta içi günlerde bir saati geçmeyecek þekilde onu izlemesini, diðer zamanlarda dýþarýda arkadaþlarý ile oynama, kitap okuma, resim yapma, ev iþlerine yardým etme, müzik dinleme gibi baþka uðraþýlar yapmasýnýn saðlayýn.

ERGENLÝK

GELÝÞÝM

VÜCUTÇA ve ZÝHÝNSEL olarak deðiþim dönemidir.

Hýzlý boy uzamasý kýzlarda ortalama 12, erkeklerde 14 yaþ civarýnda olur. Uzama vücudun her kýsmýnda ayný zamanda baþlamadýðý için vücut oranlarýnda deðiþme olur: çene kemikleri yüzüne, bacaklarý gövdesine göre orantýsýz gözükebilir. Hormonlarýn deðiþmesi kýllanma, cinsel organlarýn geliþmesi, kýzlarda göðüs geliþimi, erkek çocuklarda ses deðiþimi gibi belirtilerle devam eder. 

Bazý ergenlerde bu tür “büyüme “ belirtilerinde arkadaþlarýna göre gecikme olduðunda, çevreden kendilerine “ufaklýk”, “tüysüz” gibi isimler takýldýðýnda bundan olumsuz etkilenirler. Görüntü en önemli þeylerden biridir: boyunun basket oynayabilecek kadar uzun olmayacaðýný düþünme,  mankenlere veya artistlere benzemeye özenme, görünüþünden hoþnut olmama çok yaygýndýr.  Yeme bozukluklarý  bu dönemde ortaya çýkabilir: görünüþünü beðenmeme, zayýflamaya çalýþma, gibi.. Bazan bunda aþýrýya kaçabilirler. Hýzlý kilo kaybý olursa mutlaka doktora baþvurunuz.  

Duygusal olarak deðiþkendirler, bir gün neþeli, ertesi gün karamsar olabilirler.

Dürüstlük, baðlýlýk, ölüm gibi soyut kavramlarý benimser ve uygularlar.

Siyaset, felsefe, ve toplumsal olaylara ilgileri artar

Uzun vadeli düþünmeye baþlar,

Kendilerine hedefler belirler

Kendilerini arkadaþlarý ile karþýlaþtýrýrlar.

Ergen, anne-babadan baðýmsýz olmak ister: fiziksel büyüme ile eriþkin olgunluðuna ulaþtýðýný sanabilir. Bu nedenle her alanda baðýmsýzlýk ister.  Bu nedenle ailenin ders çalýþma, giyinme gibi konulardaki uyarýlarý onu rahatsýz eder.

Arkadaþlarýnýn etkisinde fazla kalýr. Bir gruba dahil olmak isteyebilir

Kýz-erkek iliþkileri önem kazanýr: aþýk olabilir.

ERGENLÝK DÖNEMÝ ÝÇÝN ÖNERÝLER:  

Yeni alanlara, uðraþýlara ilgi duymasýný önemseyin, destekleyin, ona yardýmcý olun.

Arkadaþ gruplarý ile yapýlan spor, müzik gibi saðlýklý ve rahatlatýcý etkinliklere fýrsat yaratýn, teþvik edin.

Grup arkadaþlýðýnýn önemini anladýðýnýzdan bahsedin, ancak grup içinde insanýn kendi benliðini korumasýnýn önemini de hatýrlatýn

Kendisini düþündüren konularý ya da sorunlarýný bir eriþkinle konuþmasý için teþvik edin. Sizinle konuþmak istememesini anlayýþla karþýlayýn ve bunu çocuðunuza söyleyin.

Artýk çocuk olmadýðýný ve istediðini yapabileceðini söyleyerek size karþý geldiðinde (ki bu normaldir), ona kendi kendini yönetebildiðini ispat ederse sizin de onu uyarmanýza gerek kalmayacaðýný anlatýn. Büyük bir insan gibi davranýrsa, sizin de kendisine o þeklide daranabileceðinizi söyleyin.

Özgürlüklerini, kendisine  açýklama yapmadan ve gereksiz yere kýsýtlamayýn.

Kimliðini oluþturma süreci içinde, örnek alacaðý bir eriþkinin varlýðý gerekir. Davranýþlarýnýz, ondan istediðiniz davranýþlarla uyumlu  olursa söze gerek kalmayacaktýr.

TELEVÝZYON (TV)

Çocuðunuz büyüdükçe gördüklerinden ve duyduklarýndan   etkilenmesi daha kolay olmaya baþlayacak, bu nedenle TV etkinlik kazanacaktýr. Bir kýsým TV programlarý gerçekten eðiticidir ve seyredilmelidir. Ancak pek çok çocuk gereðinden fazla TV seyretmektedir. TVu bebeði ya da çocuðu oyalamak için kullanmak, bebeði karþýsýna oturtup ev iþlerini yapmak, ya da çocuðun saatlerce izlemesine izin vermek yanlýþtýr. Çocuðu hareketsiz tuttuðu gibi üretken bir uðraþý yapmasýný da engeller. Televizyon karþýsýnda fazla zaman geçiren çocuklarda fazla kilo alma, kemik ve eklem bozukluklarý daha sýk görülür. Çok fazla TV seyreden çocuk okumaya, oyunlara daha az zaman ayýrmaktadýr. TV saðlýksýz beslenme alýþkanlýðýna örnek olmaktadýr. Ayrýca TV programlarý çocuklara þiddet ve korku göstermekte, çocuðun yaþý, zihinsel ve duygusal durumu uygun olmadan önce alkol, uyuþturucu ve cinsellik içeren görüntüler sunmaktadýr. Aileler çocuðun seyredeceði programlarý ve süreyi kontrol altýnda tutmalýdýr. Aþaðýda bazý öneriler verilmiþtir:

Programlarý seçin. TV’u rastgele açmayýn, mutlaka önceden planlayýn. Sizin ona bir program seçmenizdense, izlemesini uygun gördüðünüz iki program arasýnda kendisinin seçim yapmasýný saðlayýn.

Günde en fazla 1 ya da 2 saat TV seyretmesine izin verin.

Televizyonu uzun süreli açýk tutma alýþkanlýðýnýz varsa eðitici kanallarý açýk tutun.

Çocuðunuzla birlikte TV seyredin. Programýn ne olduðu, iyi ve kötü yönleri hakkýnda onunla konuþun.

Onun görmemesi gereken yerde TV’u kapatýn. Ona açýkça yaþý ve deneyimi açýsýndan programý uygun görmediðinizi söyleyin.

Tüm çizgi filmlerin çocuðunuza uygun olduðunu düþünmeyin. Pek çoðu vahþet dolu sahneler içerir.

Gün içerisindeki pek çok program: örneðin “talk show”lar, pembe diziler çocuðunuz için uygun deðildir.

Kendiniz daha az TV seyrederek, daha fazla okuyarak ona örnek olun. Ona da dergi, kitap okuyun.

TV yerine baþka, eðlenceli etkinlikler bulun, hatta bir liste yapýn. Çevrenizdeki diðer anne-babalarla da konuþarak listenizi geniþletin.

TV’u, iyi davranýþlarýna ödül olarak kullanmayýn. Gezintiyi, dýþarý çýkmayý kullanýn.

Okul baþarýsý iyi olmayan çocuklarýn TV seyretme süreleri hergün yarým saat azaltýlmalýdýr.

Yemek sýrasýnda asla TV seyretmesine izin vermeyin.

Ev Kazalarý:

Her þeye ilgi duyan ve karýþtýran 2-3 yaþ grubunda ev içinde pek çok kaza görülmektedir. Evinizi bu bakýmdan sýk sýk kontrol etmeli ve ortamda zarar verebilecek þeyleri bulundurmamalýsýnýz. Bunlardan en sýk karþýlaþýlanlarý:

sýcak su/çay yanýklarý (sofrada ya da mtfaktaki ocaðýn ön kýsýmlarýnda sýcak su ya da yiyecek bulundurulmasý)

ulaþýlabilen yerlerdeki deterjan veya çamaþýr suyu içme,

küçük oyuncak parçalarý ya da kuruyemiþ gibi yiyeceklerin boðaza kaçmasý

masadan ya da ilaç dolabýndan ilaç alýp yeme

býçak, makas ile yaralanma

olup bunlar için devamlý önlem almak gerekir.

Çamaþýr suyu içme durumunda çocuðunuzu kusturmaya çalýþmayýp hemen hastaneye götürünüz.

Araba (otomobil)

Çocuðunuzu hiç bir zaman ön koltukta kucaðýnýzda oturtmayýn. En kýsa mesafelerde bile mutlaka arkada, bebek koltuðunda olmalýdýr.

 

TÜRKÝYE ÇOCUK NÖROLOJÝSÝ DERNEÐÝ  izni ile

http://www.cnd.org.tr  adresinden alýnmýþtýr.