Yenidoðan özellikleri, bir yaþýna kadar bebeklerde bilinmesi gerekenler
Genel Bilgiler
Yenidoðan Dönemi
Geliþim:
ÝLK MUAYENELERDE ÖNEMLÝ NOKTALAR:Ýlk kaka : Bebek ilk kakasýný ilk 48 saat saat içinde yapacaktýr. Bu normalden daha koyu, yeþilimsi renktedir. Mekonyum adý verilir.
Yenidoðanýn refleksleri:
Moro refleksi bebeðinizin ani ses ya da harekete karþý baþýný geriye atýp, kollarýný ve bacaklarýný açýp genelde aðlayarak tepki vermesi, daha sonra kollarýný ve bacaklarýný tekrar kendisine doðru çekmesidir. Bazen bebeðin kendi aðlamasý da bu refleksi baþlatabilir. Moro refleksi bebek 5 - 6 aylýk olduðunda kaybolacaktýr.
Yakalama refleksi bebeðin el ya da ayak içine dokunulduðunda parmaklarýný kapamasýdýr. Ýlk birkaç ayda kaybolur.
Sarýlýk: Bebeðinizin cildinde ve gözlerinde sararma fark ettiðinizde mutlaka doktorunuza baþvurun.
Sünnet Penis ucu dar olan çocuðun sünnetinin daha erken ya da geç yapýlmasý gerekir mi?Fimosis dediðimiz, idrar yolu (üretra) aðzýndaki derinin dar olmasý anlamýnda gelen ve idrar yolu enfeksiyonlarý için risk oluþturan bu durumda; eðer enfeksiyon oluyorsa vakit geçirmeden sünnet yapýlmasý gerekir.
Göbek bakýmý, düþmesi: Bebeðinizin göbeði 10-15 gün içerisinde kendiliðinden düþecektir. Daha uzun sürdüðünde doktorunuza baþvurunuz. Göbeði düþmeden banyo yaptýrmayýnýz. Bir parça pamuðu alkol ile ýslatýp göbeðine sürebilirsiniz. Göbekten akýntý, koku olduðunda hemen doktorunuza baþvurunuz.
Vajinal kanama: Anneden geçen hormanlarýn etkisi ile yenidoðan kýz bebeklerde vajinal kanama erken dönemde görülebilir. Fakat uzun sürerse ve baþka yerlerden de kanama tesbit edilirse doktorunuza baþvurunuz.
Göðüsler: Bazý bebekler doðduðunda göðüsleri belirgin olabilir. Bu durumu gebelikte anneden bebeðe geçen hormonlar yaratmaktadýr. Hiçbir þey yapmaya gerek olmadan kendiliðinden geçecektir. Ovuþturma, sýkma, orada iltihaba yol açabileceði için tehlikelidir.
Tarama testleri: Aþaðýda belirtilen, ilk 2 haftada yapýlan taramalar yaþam boyu beden ve akýl saðlýðý yönünden çok önemlidir:
Hipotiroidi: Bir iç salgý bezi olan tiroidin az çalýþmasý sonucu geliþen bir hastalýk olup erken taný ve tedavi geliþme ve zeka geriliklerini önler.
Fenilketonüri: Zeka geriliði ile seyreden bir metabolik hastalýk olup erken taný ile tedavi edilebilir.
Ýþitme: Doðuþtan olan iþitme kayýplarýnýn aile ve hekim tarafýndan farkedilmesi gecikebileceðinden her yenidoðan bebeðin iþitme taramasýndan geçmesi gerekir.
Geliþimsel kalça kusurlarý: Doðumsal kalça çýkýðý bakýmýndan muayenesinin yapýldýðýna emin olunuz.
Aþýlama: Özel koþullar hariç ilk 2 haftada aþýlama yapýlmaz
ÖNERÝLER
Yatýþ biçimi: Eski bildiklerimizin tersine, bugün bebeklerin sýrt üstü yatýrýlmasý tavsiye edilmektedir. Daha önce yüzükoyun yatan bebeklere göre ani bebek ölümü sendromuna daha az rastlanmasý nedeniyle daha güvenli ve saðlýklý bulunmaktadýr. Bebekler beslendikten sonra bir miktar kusabilirler, o yüzden gazý çýkarýlmadan yatýrýlmamalý ve uyuma saatinde de yataðýna yatýrýlarak kendi baþýna uyumasý beklenmelidir.
Nedeni ne olusa olsun bebeðiniz aðladýðýnda ona sevgiyle dokunup onunla konuþmanýz size güvenmesini ve sevginizi hissetmesini saðlayacaktýr.
Banyo: Bebeðinizin göbeði düþtükten sonra sýklýkla banyo yaptýrabilirsiniz, ama emzirme öncesinde (açken) yaptýrmalýsýnýz.
Prematüre (erken doðan) bebekler: Bebeðiniz prematüre ise aðlama ve emmesi daha zayýf olacaktýr. Emerken çabuk yorulacaktýr. Sarýlýk daha uzun sürede kaybolacaktýr. Deri ince olduðu için vücut sýcaklýðýný koruyamayabilir: çabuk üþür ve mikroplara karþý direnci daha azdýr.
Beslenme
Bebeðinizin ilk aylar boyunca ihtiyacý olan tek besin kaynaðý anne sütüdür. Emzirme bebek için olduðu kadar anne için de vazgeçilmez bir saðlýk koruma faktörüdür. Arama refleksi; bebeðin aðýz kenarýna dokunulduðu ya da okþandýðýnda ortaya çýkar. Bebek dokunulan tarafa baþýný çevirir ve aðzýný açar. Arama refleksi bebeðin anne memesini ya da biberonu bulmasýna yardým eder. Prematür bebeklerde emme refleksi daha zayýf olacaktýr ve bebek emerken daha çabuk yorulacaktýr. Beslenirken arada gazýnýn çýkarýlmasý, emmeye devamý kolaylaþtýrýr.
Anne süt, yoðurt, yumurta, et, tavuk gibi proteinli besinler ve bol miktarda sývý gýda almalýdýr. Anne beslenmesine dikkat ettiði ve emzirmeye devam ettiði sürece sütü artacaktýr.
Anne sütünün yetersiz olduðunun düþünülüp hemen ek mamaya baþlanmasý:
Yenidoðan bebeklerin fiziksel ve zihinsel geliþmeleri, hastalýklardan korunmalarý için anne sütü büyük önem taþýr. Hazýrlanma ve saklanma sorunlarýnýn olmayýþý, ucuzluðu, istenilen her yerde verilebilmesi anne sütünün seçilmesindeki etmenlerden yalnýzca bazýlarýdýr. Anne sütü doðumdan sonraki ilk günlerde fazla miktarda salgýlanmamakta, fakat 3. gün ve 3. haftada artmaktadýr. Buradaki en önemli etmen, annenin emzirmek istemesi ve bebeðin emmesidir. Eðer bebeðin emmesini engelleyecek bir sorun varsa (dudak, damak yarýðý gibi) ya da anne çalýþtýðý için emziremiyorsa o zaman anne sütü saðýlýp buzdolabýnda saklanabilir. Buzdolabýndan çýktýktan sonra oda sýcaklýðýna gelince bebeðe verilebilir.
Eðer bebeðin düzenli takiplerinde tartýsý artýyor ve günde en az beþ kez idrar yapýyorsa anne sütü yetiyor demektir. Ek su ya da mamaya gerek yoktur. Düzenli doktor kontrolünde olan bebeðe gerekirse doktor tarafýndan uygun mama da almasý önerilir. Aylýk kontrollerinde iyi tartý alan bebeklerin ilk 4-6 ayda yalnýz anne sütü ile beslenmeleri önerilmektedir.
Bebekler ne kadar sýklýkla emzirilmeli, gece uyandýrýlýp emzirilmeli mi?
Bebekler doðduklarý ilk günlerde daha sýk emmek isteyeceklerdir. Her aðladýkça, emmek istedikçe emzirilebilir. Emzirmenin ilk 15 dakikasýnda bebek açlýðýnýn yüzde 70’ini giderecek kadar emer. Geriye kalan 10 dakika içinde hem keyif yapar, hem de kalan açlýðýný giderir. Bebekler uyuduklarýnda en geç dört saatte bir emzirilmelidirler. Bunun için de yüzünü ýslak bir mendille silerek, ya da kucaðýmýza alýp baþýný ve sýrtýný destekle kaldýrarak uyanmasýný saðlayabiliriz.
Bebeklere inek sütü verilmesi nasýl olmalýdýr?
Ýnek sütü proteinleri bebeklerin mide-barsak kanalýnda alerjik etki yaratabileceðinden ilk bir yýlda inek sütü önerilmez.
GÖRME
Bebekler görür mü?
Yenidoðan bebek ilk günlerde ýþýðý, daha sonra insan yüzü gibi açýk renkli ve canlý görüntüleri görür. Bir aylýk olduktan sonra bunlar hareket edince kýsa süre izler; bu süre gitgide artar ve üç ay içinde bir yandan diðerine gözlerini çevirerek izleyebilir.
Deride lekeler:
Bebeklerde sýrtta ve kalça bölgesinde gri-mavi lekeler bulunmasý normaldir.
Ýlk aylarda koyu pembe-kýrmýzý zeminde toplu iðne ucu büyüklüðünde içi beyaz sývý dolu sivilceler her zaman bir hastalýða iþaret etmemekle birlikte yine de çocuk hekimi tarafýndan görülmesi uygun olur.
ÝLK 1 YAÞIN ÖZELLÝKLERÝ VE SIK KARÞILAÞILAN SORUNLARI:
Býngýldak: 6 ay-18 ay arasýnda kapanabilir. Daha erken ya da daha geç olursa doktorunuzun görüþünü alýnýz.
Kusma: Beslendikten sonra bir miktar kusma genellikle normaldir. Ancak sýk ve fazla olan kusmalar, bir hastalýk belirtisi olabilir. Mide içeriðinin yemek borusuna geçebiliyor olduðuna ve küçük miktarlarda akciðerlere kaçabileceðine iþaret edebilir. Tekrarlayan öksürüklere yol açabilir. Mutlaka doktorunuza baþvurunuz.
Konak:Bebeðin baþýnda saçlý deride sarýmsý kabuklanmalar þeklinde görülür. Bebek yaðý ya da zeytinyaðý ile yumuþatýlýp ince bir tarakla dikkatle taranarak çýkarýlabilirler. Genellikle ilk 6 aydan sonra azalýrlar.
Piþikler:Bunlarýn bir kýsmý bebeðinizin cildinde hazýr bezlerin, sabunun ya da bebek kreminin yarattýðý bir zedelenmeden kaynaklanabilir. Kullandýðýnýz malzemeyi deðiþtirerek bunu kolayca deneyebilirsiniz. Ayrýca bebeðin altýný sýk deðiþtirmek, günde birkaç kez su ile yýkamak, yine günde birkaç kez açýk býrakmak yerinde olur.
Bazan piþik bölgelerine mikroplar yerleþerek kýzarýklýkta artmaya, iltihaplý ya da pullu görünüme yol açabilir. Bu durumda doktorunuza danýþarak tedavi ettiriniz.
Pamukçuk:
Bebeðin aðzýnýn içinde ve çevresinde oluþan, süt artýklarýna benzeyen ancak onlar gibi kolay temizlenmeyen, ince bir tabakadýr. Yanak iç taraflarýnda, dilde, damakta ve diþetlerinde peynire benzeyen beyaz lekeler þeklinde görülür. Eðer beyaz leke kazýnýrsa, altýnda deri yanmýþ gibi görünür ve kanayabilir. Pamukçuk genellikle saðlýklý yeni doðmuþ bebeklerde meydana gelmekle birlikte bazen daha büyük bebeklerde de görülebilir. Özellikle antibiyotik verilen bebeklerde oluþur.
Enfeksiyonun etkeni Kandida adý verilen bir mantardýr. Bu mantar normalde aðýz ve vajinada yaþar ve sorun çýkarmaz. Fakat vücudun dengesi hastalýk, antibiyotik kullanýmý ve hormonal deðiþiklikler gibi nedenlerle bozulduðu zaman mantar için uygun olan koþullar oluþur.
Pamukçuk saðlam bebek için tehlikeli deðildir, ancak aðýzda acýya yol açabilir: bu nedenle bebek emzirilirken rahatsýzdýr ve hatta emzirilmeyi reddedebilir. Eðer bebeðinizde pamukçuk olduðundan kuþkulanýyorsanýz doktora baþvurun. Teþhis koymak için çoðunlukla muayene yeterli olmaktadýr.
Saðlýklý bir yenidoðan genellikle hastalýðý kendi baþýna yenebilmektedir. Fakat özellikle pamukçuk geniþ bir alana yayýlmýþsa bazý mantar ilaçlarý iyileþme sürecini hýzlandýrabilir.
Annede bir vitamin eksikliði yoksa anne sütü alan bebekte ilk 6 ay içinde vitamin eksikliði beklenmez, sadece D vitamini için güneþe çýkarýlmasý gerekir. Altý aydan sonra doktorun önereceði bir vitamin verilmelidir.
Gaz sancýsý:Saðlýklý gözüken, ateþi olmayan, iyi emen bir bebekte genellikle akþama doðru ve gece baþlayan fazla aðlama durumunda gaz sancýsýndan þüphelenilir. Ýlk 3, en fazla 6 ay içinde görülen, sonra düzelen bu durumun teþhisi için bebeðin doktor tarafýndan görülüp bu aðlamalara yol açabilecek baþka bir sorununun olmadýðýndan emin olunmasý gerekir.
Belirli bir ilacý bulunmamakla birlikte bebeðin beslendikten sonra gazýnýn çýkarýlmasýna özen gösterilmesi, karnýna masaj yapýlmasý, ýsýtýlmýþ havlu konulmasý, kucakta dik dolaþtýrýlmasý ya da anne otururken kucaðýnda öne-arkaya sallanmasý yararlý olabilir.
Altý ay-4 yaþ arasýndaki çocuklarda elinden oyuncaðý alýnýnca ya da herhangi bir baþka nedenle aðladýðýnda nefesini tutma, morarma, hatta bayýlma olabilir. Genellikle beyindeki bir kusurdan ya da hastalýktan kaynaklanmamaktadýr. En sýk nedenlerinden biri kansýzlýktýr. Doktorunuz bu konuda gereken tetkikleri yapacak ve tedaviyi yönlendirecektir. Aðlamamasý için bebeðinizin her istediðini yapmaktan kaçýnýnýz: bebeðinizde bu alýþkanlýðýn yerleþmesine yol açabilir.
BESLENME
Ýlk 4-6 ay sadece anne sütü vermeye çalýþýnýz (geniþ bilgi için týklayýn)
Hazýr mamalar:
Anne sütünün herhangi bir týbbi nedenle verilemediði durumlarda hazýr kutu mamalarý verilebilir. Bebeðinizin yaþýna ve özelliklerine göre bunlarýn seçimi konusunda doktorunuz size yardýmcý olacaktýr.
Ek besinler
Süt ve benzeri ürünler altý aydan sonra bebeðin ihtiyacý olan besinleri karþýlamayabileceðinden ek gýdalara baþlamalýsýnýz.
Arkadaþlar: Bu dönemde kendi yaþýtlarýyla olmak ilgisini çekecektir. Ancak bu yaþ çocuklarý birlikte oyun kurup katýlamazlar. Oyun sýrasýnda birbirlerine zarar vermemelerine dikkat etmelisiniz.
Kansýzlýk (Anemi):
Anne sütü dýþýndaki besinlere geçiþ döneminde demir eksikliðine baðlý kansýzlýk sýk görülmektedir. Bu bebeðin iþtahsýz ve sinirli olmasýna, yeterince kilo alamamasýna yol açar. Doktorunuzu yapacaðý basit tetkiklerle taný konur ve tedavi edilir.
Uyku:
Bu yaþ çocuðu sabah kahvaltýsýndan sonra tekrar uyumak istemeyebilir ve öðle uykusu ile yetinebilir.
Uyku sýrasýnda aðlama, korku ile uyanma gibi bazý uyku sorunlarý görülebilir.
Yürüteç:Ayaðýn basýþýnda kusurlara ve ayrýca tehlikeli düþmelere yol açabildikleri için yürüteçler tavsiye edilmemektedir.
ÝLK BÝR YAÞTA GELÝÞÝM:
YENÝDOÐAN BEBEKSýrtüstü yattýðýnda dizlerini karnýna çeker, kollarýný kývýrýr. Yüzüstü konduðu zaman kafasýný kendiliðinden yana çevirebilir.
Emme, arama, yakalama ve Moro refleksi vardýr.
Bu dönemin sonunda doðum aðýrlýðýnýn üzerine en az 600 gr. alýr. Baþ çevresi, aðýrlýk, boy ölçümleri kartýna iþlenecektir. Bu bilgileri saklayýp aylýk olarak izleyiniz. Doðum aðýrlýðý normalse baþ çevresi 34-35 cm olacaktýr.
BÝR AYLIK BEBEK
Yüzükoyun yatýrýlýnca kafasýný havaya kaldýrabilir, ellerinden tutup oturtulur duruma getirilirse, kafasý geriye düþer, henüz kafasýný tutamaz. Ayda almasý gereken kilo en az 600 gramdýr.
ÜÇ AYLIK BEBEK
Yüzükoyun yatýrýlýnca kollarý ile destek alarak kafasýný kaldýrýr, saða sola çevirir. Ellerinden tutulup oturur duruma getirilirse kafasýný dik tutar. Gülümser ve ses çýkarýr. Arka býngýldak kapanýr.
Bebeðinizi her gün 10-15 dakika olarak güneþe çýkararak vücudunda D vitamini oluþmasýný saðlayýnýz.
Ayda almasý gereken kilo en az 600 gramdýr ve bu ayýn sonunda baþ çevresi yaklaþýk 40 cm. olacaktýr.
DÖRT AYLIK BEBEK
Sýrt üstü yatarken eline verilen çýngýraðý tutar ve sallar. Ellerinden tutulup oturur durum getirilirse baþýný rahatlýkla tutar, baþýný saða sola çevirir. Konuþulunca bir takým seslerle karþýlýk verir ve güler. Yeterli kilo alýyorsa (ayda en az 600 gram) sadece anne sütü vermeye devam ediniz. Almýyorsa doktorunuza danýþýnýz. Önerirse, ek besinlere baþlayabilirsiniz.
BEÞ AYLIK BEBEK
Yattýðý yerde yuvarlanýp ters dönebilir. Yakýnýna konan eþyalarý kendiliðinden alabilir. OYUNCAKLARA UZANIRKEN SAÐ ve SOL ELÝNÝ EÞÝT DERECEDE KULLANIR (18-24 AYA KADAR). Gece uykularý 6 saate kadar uzayabilir. Býngýldak bu aydan itibaren 18 aya kadar kapanabilir.
ALTI AYLIK BEBEK
Destekle oturabilir. Yabancýlarý tanýdýklarýndan ayýrabilir. Sýrt üstü yatarken baþýna konan örtüyü çekerek alýr. Alt çenede ortadaki iki kesici diþ çýkar; ancak diþ sayýsý kalýtsal özelliklere baðlýdýr ve birçok saðlýklý bebekte daha geç de çýkabilir. Ayda almasý gereken kilo en az 600 gramdýr ve bu ayýn sonunda baþ çevresi 43 cm olmalýdýr.
Bu ay sonunda hafif pütürlü gýdalara baþlanmasý, çiðnemeye kolay alýþmasýný saðlayacaktýr.
YEDÝ AYLIK BEBEK
Bir süre desteksiz oturabilir, oyuncaðý bir elinden öteki eline geçirebilir, adýyla çaðýrýlýnca dönüp bakar. Herþeyi aðzýna götürür.
Bebeðinize artýk ek besinler baþlamalýsýnýz. Ayda en az 500 gram alýr.
SEKÝZ AYLIK BEBEK
Kollarýndan tutulunca doðrulup oturur. Sýrt üstü yatarken karný üzerine dönebilir. Eþyalarý atarak oynar. Düþen oyuncaðý yerde arar.’ Bababa’ benzeri heceler söyleyebilir. Üst çenede ortadaki iki kesici diþ çýkar, ancak diþ sayýsý kalýtsal özelliklere baðlýdýr ve vücudun diðer geliþim özellikleri ile paralel gitmeyebilir.
Ayda almasý gereken kilo en az 500 gramdýr. Bebeðiniz gece uykudan uyanarak aðlayabilir.
DOKUZ AYLIK BEBEK
Emekleyebiilir, destekle ayakta durabilir ve adým atma hareketleri yapar. Bazý bebekler arka arka emekleyebilir.
Bu arada yerden boncuk, düðme vb. þeyleri alabileceði için çok dikkatli olunmalýdýr.
Ayda almasý gereken kilo en az 500 gramdýr ve bu ayýn sonunda baþ çevresi yaklaþýk 45 cm. olmalýdýr.
ON AYLIK BEBEK
Yatarken kendi kendine kalkýp oturabilir. Yardýmsýz ayaða kalkar. Ýþittiði sözleri tekrarlar. El çýrpar, hoþça kal (bay bay) anlamýnda el sallar. Ayda almasý gereken kilo en az 500 gramdýr.
ONBÝR-ONÝKÝ AYLIK BEBEK
Elinden tutulunca ayakta durabilir, bazýlarý yürüyebilir. Ayakta iken yerdeki bir oyuncaðý eðilip alabilir. Bir-iki kelime söyleyebilir.
Bebeðiniz bir yaþýnda doðum aðýrlýðýnýn yaklaþýk 3 katýna ulaþmýþtýr. Baþ çevresi 46-47 cm. olmalýdýr.
ÝLK BÝR YAÞTA ENFEKSÝYONLAR
(mikrobik hastalýklar)
Ýshaller: Barsaða yerleþen mikroplarla, bebeðin beslenmesi ile, ya da vücutta o sýrada bulunan, örneðin boðaz, kulak enfeksiyonu gibi diðer hastalýklarla da ilgili olabilir.
Genellikle ilaç kullanýlmadan düzelmesi beklenir. Su, açýk çay, 6 ayýn üzerindeki bebeklere evde hazýrlayacagýnýz ayran, ve ishali günde 4-5 defayý geçiyorsa eczanelerde satýlan karýþýmdan verebilirsiniz. Ateþ varsa, kakada sümüksü kýsýmlar ya da kan varsa doktora götürünüz.
Burun týkanýklýðý- Eczanelerde damla ya da sprey olarak satýlan “serum fizyolojik” kullanarak burnunu açabilirsiniz. Nezleye baðlý ise bebeði biraz daha yüksek yastýkta yatýrmanýz, odasýný nemli tutmanýz burun týkanýklýðýný azaltacaktýr.
Kulak aðrýsý- Orta kulak iltihabý (Otit) sýk rastlanan bir enfeksiyondur ve tek belirtisi kulak aðrýsý olabilir, bu da bebeðin fazla aðlamasý halinde akla gelmelidir. Kulaklarýný ovuþturunca susuyor olmasý kulak iltihabýnýn özel bir belirtisi deðildir.
Öksürük: Bu yaþ grubunda öksürük þuruplarýnýn kullanýlmasý önerilmez. Oda havasýný nemli tutma, burun týkanýklýðý varsa serum fizyolojik damlatma, bebeði biraz daha dik yatýrma önerilir. Ama günde birkaç kereyi ya da birkaç günü geçen öksürüklerde doktora danýþmak gerekir.
ÝLK BÝR YAÞTA Ateþlendiðinde yapýlmasý gerekenler:
Bebeðinizin üzerini soyunuz. Banyo leðenine ýlýk (banyosunu yaptýrdýðýnýz sudan birkaç derece daha soðuk) su koyup bebeði içinde 10-15 dakika tutunuz. Bu arada ateþ düþürücü ilaç da verebilirsiniz. Çocuklarda ve altý aydan büyük bebeklerde parasetamol tercih edilir.
Hazýrlayanlar:
- Dr.Ýnci Yýldýrým, Hacettepe Ü.Týp Fakültesi Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Anabilim Dalý
- Prof Dr. Banu Anlar, Hacettepe Ü. Týp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölümü banlar@hacettepe.edu.tr
- Prof. Dr. Ferhunde Öktem, Hacettepe Ü. Týp Fakültesi Çocuk Ruh Saðlýðý Anabilim Dalý
- Çocuk Geliþim-Eðitimi Uz. Birgül Ural Bayoðlu, Hacettepe Ü. Ýhsan Doðramacý Çocuk Hastanesi
- Dr.Göknur Haliloðlu, Hacettepe Ü.Týp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölümü
Türkiye Çocuk Nörolojisi Derneði izni ile http://www.cnd.org.tr adresinden alýnmýþtýr.