Genel Bilgiler

KABIZLIK ve DIÞKILAMA ALIÞKANLIÐI Kabýzlýk nedir, tanýmý nasýldýr?

            Kabýzlýk çok öznel, kiþiye göre deðiþen bir þikayet olduðu için bazen hastalar farklý dýþkýlama alýþkanlýðýný kabýzlýk olarak deðerlendirebilirler. Her gün dýþkýlama yapmamayý kabýzlýk sayabilirler.

            Hekim olarak kabýzlýðý aþaðýda sayacaðýmýz deðiþikliklerden birinin varlýðý olarak tarif edebiliriz. Dýþkýlama esnasýnda fazla ýkýnma ihtiyacý, sürekli sert dýþkýlama, dýþkýlama sonrasý tam boþalamama hissi, dýþkýlamaya elle destek ihtiyacý ve 3-4 günde bir dýþkýlamak. Tabi bu durumlarýn arada sýrada olmasý kabýzlýk olarak deðerlendirilmez.

            Her yaþta kabýzlýk görülmesine raðmen ileri yaþlarda ve bayanlarda daha sýk görülür. Bebek ve çocuklarda da sýklýkla görülür.

                Evet, kabýzlýðý ikiye ayýrabiliriz. Kronik (müzmin) kabýzlýk;  genellikle yaþlýlarda görülen ve uzun zamandýr olan kabýzlýk þeklidir; bazý ilaçlar, barsaklarý etkileyen bazý hastalýklar bu tür kabýzlýða yol açar. Akut kabýzlýk ise yeni geliþen kabýzlýk þeklidir. Sebebinin ne olduðu araþtýrmak gereklidir.  

            Çok fazla sayýda kabýzlýk sebebi vardýr. Bu sebepleri beþ grupta toplayabiliriz. Barsakta týkanýklýk yapan hastalýklar (kanser, dýþký taþlaþmasý vb), dahilî hastalýklar (þeker hastalýðý, guatr hastalýðý vb), sinir ve kas hastalýklarý (Multipl Skleroz, Parkinson, hareketsizlik vb), ilaçlar (antidepresanlar) ve sebebi bulunamayanlar. Bunlar içinde sebebi bilinemeyen kabýzlýk, hastalarýn büyük kýsmýný oluþturur.

            Eðer kabýzlýðýn sebebini bilirsek tedavimiz de ona göre deðiþecektir. Þeker hastalýðý olan birinde kabýzlýk için tedavimiz baþka, çocukta yiyecek deðiþikliðine baðlý kabýzlýðýn tedavisi baþka, barsak kanserine baðlý kabýzlýðýn tedavisi elbette ki farklý olacaktýr.

            Öncelikle hastanýn gerçekten kabýz olup olmadýðýna karar vermek gerekir. Bazý hastalar her gün dýþkýlama yapmadýklarýnda kendilerinde kabýzlýk var zannedebilirler.

Hekim olarak kabýz olduðu belirlediðimiz kiþilerde kabýzlýðýn süresini ve baþlangýç zamanýný sorguluyoruz. Bebeklikten beri olanlara baþka, genç yaþta baþlayýp uzun zamandýr olanlara baþka, son zamanlarda yeni baþlamýþ kabýzlýða yaklaþým baþkadýr. Kabýzlýkla beraber yandaþ þikayetler sorgulanýr; kanama, zayýflama, halsizlik, karýn aðrýsý, þiþkinlik hissi gibi.

Ardýndan anal (makat) bölgenin muayenesi yapýlýr, basur, çatlak, abse, gibi hastalýklarýn olup olmadýðý kontrol edilir. Bazý hastalarda barsaklarýn içini görmek için kolonoskopi, barsaklarýn çalýþma hýzýnýn tesbiti gibi daha ileri tetkikler yapmak gerekir.

Kabýzlýðýn sorgulamasý her hastaya yapýlýr. Bu sorgulama sonrasý genellikle hekim sebebini belirler ve tedavisini verir. Bazen bu tedavi sonucunda kabýzlýk düzelmez. Bu durumda hastalara tetkik yapmak gerekebilir. Ya da hastalarýn az bir kýsmýnda ilk muayene sonrasý bir tedaviye baþlamadan bu tetkikleri yapmak gerekir. Tetkikler sonucunda kabýzlýk sebebine göre gereken tedavi verilir.

            Eðer belirli bir sebep bulunduysa o sebebe yönelik tedavi yapmak gerekir. Sebep belli deðilse ilk olarak yiyeceklerdeki lif miktarýný artýrmak, bol meyve sebze yemek ve sývý alýmýný artýrmak faydalý olur. Yaþlý insanlara biraz hareket etmeleri, yürüyüþ yapmalarý önerilir.      Bu þekilde kabýzlýk düzelmezse ilaçlarla tedavi baþlanýr.

            Özellikle bol lifli ve posalý yiyecekler kabýzlýðý düzeltmek için yararlýdýr. Meyve sebzenin bol tüketilmesi, kayýsý, incir, zeytinyaðý, baklagiller bol posalý olduklarýndan kabýzlýðý düzeltmekte faydalýdýrlar. Ülkemiz ve Türk mutfaðý bu bakýmdan þanslýdýr.

            Eðer yiyecek içeriðini deðiþtirdikten, bol sývý aldýktan ve hareket ettikten sonra hâlâ kabýzlýk devam ediyorsa ilaç tedavisi vermek gerekir. Bu durumda dýþký kitlesini artýcý, dýþkýnýn su hacmini artýcý ve barsaklarýn çalýþmasýný hýzlandýrýcý ilaçlar kullanýlabilir.  

            Evet, bazý ilaçlarý uzun süre, yýllarca kullanmak barsaklarýn bu ilaçlara hassasiyetini azaltýr. Dolayýsýyla ilaçlarýn etkileri azalýr. Bu bir anlamda barsaklarýn çalýþmasý için baþka ve daha kuvvetli uyarýcýlara ihtiyacý anlamýna gelir. Bu yüzden kabýzlýðý düzeltmekte yeme alýþkanlýðýný deðiþtirmek ve doðru dýþkýlamayý geliþtirmek gerekir.

Dýþkýlama, biyolojik, psikolojik ve sosyal yönleri olan bir faaliyettir. Bu üç faktörün her birisinin saðlýklý ve uygun þartlara sahip olmasý gerekir ki doðru bir dýþkýlama olsun.  Bu faktörlerden birisinde bir eksiklik ve ya anormallik olursa hem doðru dýþkýlama olmaz, hem kabýzlýk geliþir hem de hastalýklar ortaya çýkabilir. Mekân deðiþiklikleri, seyahat, alýþýk olunandan farklý yemekler yemek, yoðun stres altýnda olmak da dýþkýlama düzenini bozup kabýzlýk yapabilir.

Herhangi bir hastalýðý olmayan kiþiler için doðru dýþkýlamayý þu þekilde önerebiliriz. Dýþkýlama ihtiyacý olduðunda bekletmeden tuvalete gidilmeli, tuvalette uzun süre beklemeden ve çok fazla ýkýnmadan dýþkýlama yapýp bitirilmelidir. Tam boþalayým diye beklemek, dýþkýlama süresinin çoðunu ýkýnarak geçirmek, gazete okuyacak sigara içecek kadar beklemek doðru deðildir.

            Bazý alýþkanlýklarý edinmekte yarar var. Her gün belli saatte, özellikle bir öðün sonrasý, mesela kahvaltý sonrasý ya da akþam yemeði sonrasý tuvalete oturup barsaklarý dýþkýlamaya alýþtýrmak yararlýdýr. Çömelme ile makat bölgesi kaslarý gevþeyeceði için alaturka tuvalet daha uygun olabilir. 

            Çocuklarda, gebelerde, yatalak hastalarda ve ameliyat sonrasý geliþen kabýzlýk özellik arzeder.  Çocuklarda yeni yiyeceklere baþlayýnca kabýzlýk olabilir. Gýdalarýn düzenlenmesi ve geçici ilaçlarla bu kabýzlýk düzelebilir. Bazen de makat bölgesinde olan çatlaklar dýþkýlamayý aðrýlý hale getirdiðinden, çocuk dýþkýlama yapmak istemez ve kabýzlýk olur. Gebelikte görülen kabýzlýk barsaklarýn sýkýþmasý sonucu olur. Yine diyet düzenlemesi ve bazý ilaçlarla kabýzlýk giderilir. Yatalak hastalarýn bol posalý gýdalarla beslenmeleri ve hafif dýþký yumuþatýcýlar kullanmalarý yararlýdýr. Ameliyat sonrasý kabýzlýk olduysa bu durumda kesinlikle hekime muayene olmalý ve ameliyata baðlý bir aksilik olup olmadýðý kontrol edilmelidir. Barsaklarýn çalýþmasý ile ilgili bir aksilik yoksa ilaçlarla kabýzlýk düzeltilir.

            Çok nadir durumlar haricinde, sadece kabýzlýk için ameliyat yoktur. Ama bebek ve çocuklarda görülen, barsaklarý çalýþtýrýcý sinirlerin yokluðu (Hirschprung) hastalýðýnda, ileri derecede tembel barsaklarda (kolonik inertia), makatý týkamýþ, taþlaþmýþ dýþký varlýðýnda (fekalom) ya da kolon kanseri gibi durumlarda ameliyat yapýlabilir.

            Evet, kabýzlýðýn devam ederse dýþkýlama esnasýnda ýkýnmak da gerekli olur. Sürekli ýkýnma makat bölgesinde basur, çatlak ve makat sarkmasýna yol açabilir. Çok ileri vakalarda katýlaþýp taþ haline gelmiþ dýþký barsak týkanmasýna, hatta delinmesine yol açabilir. Tabi en baþta kabýzlýðýn tedavi gerektiren baþka bir hastalýk sebebiyle olmadýðýndan emin olmak gerekir.