Güncelleme: 4/22/2009
Aft aðýz içerisinde sýklýkla yanak ve dudak mukozasýnda, dil üzerinde, yumuþak damakta, farenkste, diþ eti üzerinde görülen solgun sarý-kýrmýzý hale ile çevrili oldukça aðrýlý ülserleþmiþ lezyonlardýr. Toplumun %18-20 az ya da çok aft sorunu ile karþý karþýyadýr. Bayanlarda daha sýklýkla rastlanýr. Aft genellikle tek olarak seyretse de ayný anda birkaç bölgede birden görülebilmektedir.
Aftýn oluþ nedenini belirlemek için çeþitli araþtýrma yapýlmýþtýr. Ancak aftýn oluþumunu hýzlandýrýcý ve seyrini kötüleþtirici birçok faktör faktör saptanmasýna karþýn oluþ nedeni tam olarak belirlenememiþtir.
Bu nedenle aft oluþumunu hýzlandýran ve iyileþmesini geciktiren faktörlerden bahsetmek mümkündür.
Aft oluþumunda hangi faktörler önemlidir?
STRES
Günümüzde migren, yüksek tansiyon ve gastrit gibi birçok hastalýðýn nedenleri arasýnda kabul edilen stres aft oluþmasýnýn en önemli nedenlerinden birisidir.
Hanýmlarda premenstural gerginlik(adet öncesi dönem) de aft oluþumunu hýzlandýran faktörlerdendir.YÝYECEKLER
Turunçgiller, sirke, turþu, patates cipsi, tuzlu ve baharatlý çerezler gibi aðýz mukozasýný tahriþ edebilen yiyecekler aft oluþumunu hýzlandýran önemli faktörler arasýnda sayýlmaktadýr.Bunlarýn yaný sýra bazý bünyeler için alerjik olabilen kara buðday, çavdar, arpa, çikolata, fýndýk, kabuklu deniz hayvanlarý, soya, domates, bazý patlýcan, elma, incir, peynir gibi yiyecekle.de aft oluþumunu hýzlandýrýrlar.TRAVMA
Yanak dil dudak ýsýrma, sert yiyeceklerin tahriþi ve yumuþak olmayan diþ fýrçalama iþlemleri ve iyi adapte olmayan protezlerin neden olduðu vuruklar aft için uygun zeminin oluþmasýna yardýmcý olurlar.DÝÞ MACUNU
Diþ macunlarýnýn temizleme özelliðini artýrmak için köpük yapýcý olarak yapýlarýna katýlan "sodyum lauryl sulhate" ( SLS ) mukoza hücrelerinin yýkýmýný artýran tahriþ edici bir kimyasaldýr. SLS bu özelliði ile aft oluþumu üzerine direkt etkili olan bir maddedir.
Özellikle aft sorunu olan kiþilerin kullanabilmesi için günümüzde daha az oranda (%1.25) SLS içeren diþ macunlarý üretilmektedir. (Toms of Maine Natural Toothpaste , Oral-B Sensitive Fluoride Toothpaste.)SÝSTEMÝK HASTALIKLAR
Behçet Hastalýðý: Genital ülser, konjuktivit, retinit, lokositoz gibi, birçok sistemik belirtiler yanýnda aðýz içerisinde oluþan tekrarlayýcý aftlarla kendini gösteren bir hastalýktýr.
Birçok malign ve otoümmin hastalýklarla birlikte de tekrarlayýcý aftlar görülebilmektedir.DÝÐER NEDENLER
B12 vitamini ve demir noksanlýðý,sigara içme, tütün çiðnemenin gibi alýþkanlýklarýn de aft oluþumuna katkýda bulunan önemli faktörler olduðu bilinmektedir.
Tedavi
Aftlar herhangi bir tedavi uygulanmasa da genellikle 7-10 gün sonra kendiliðinden iyileþmektedir. Aft sorunu ile karþý karþýya olanlarýn aþaðýda sýralanan iþlemlerden birini yada birkaçýný uyguladýklarýnda daha rahat bir periyot geçirmeleri mümkündür:
Aðrýyý azaltmak ve iyileþme periyodunu kýsaltmak için:
Sýcak, asidik ve tahriþ edici gýdalardan kaçýnýlmalýr.
"2% hydrogen peroxide" solusyonuna batýrýlan pamuk yada gazlý bez ile aft bölgesi temizlenebilir.
Su ile karbonat karýþýmýndan hazýrlanan ince yapýlý bir krem aft üzerine sürülebilir.
Yarým bardak suya yarým kaþýk tuz ilavesi ile elde edilen solusyonla günde üç kez gargara yapýlabilir,
Yemeklerden önce aft bölgesine "xylocaine" solusyonu ya da aðýz için hazýrlanmýþ anestezik kremler uygulanabilir.
Aft üzerine uygulanacak "orabase", "Gly-oxide", "Cankaid","Ambesol" gibi aðýz içi kremler uygulanabilir.
"sucralfate" tableti ýlýk suda eritip gargara yapýlabilir.
Özellikle aftý baþlangýç aþamasýnda "tetrasiklin" tableti suda eriterek elde edilen solusyon ile gargara yapmak aftýn fazla büyümesini engeller ve aðrýyý azaltýr.
Gene aftýn baþlangýç safhasýnda bölgeye bir topikal steroid "%0.1 lik triamcinalone" uygulanmasý ya da steroidli bir gargara "betamethasone syrup" ile gargara yapmak aftýn fazla büyümesini engeller ve aðrýyý azaltýr.
"Chlorhexadine" gargaralar iyileþme periyodunu kýsaltýr.
"Tetrasiklin" þurup la hazýrlanan 12,500 unite "nystatin", 1.25 mg "diphenhydramine", ve 0.25 mg/m "hydrocortisone" karýþýmý shotgun solusyonu olarak kullanýlabilir.
AFT (canker sores=mouth ulcers) ile UÇUK (fever blisters=cold sores) arasýndaki farklýlýklar:
Aft ile uçuk genellikle ayný belirtileri gösterdikleri için birbirleri ile karýþtýrýlabilmektedir. Ancak aralarýnda birçok temel farklýlýk vardýr:
AFT
1. Kesinlikle aðýz içersinde oluþur.
2. Bulaþýcý deðildir.
3. Aftýn oluþmasýna virüsler neden olmaz.
UÇUK
1. Ýçi su toplamýþ küçük kabarcýklar (blisters) þeklinde baþlar.
2. Nadiren aðýz içerisinde olsalar da genellikle aðýz dýþýnda meydana gelirler. Aft aðýz içerisinde tüm bölgelerde olabilmesine karþýn uçuk genellikle aðýz içerisinde damak tavaný gibi hareketsiz bölgeleri tutar.
3. Bulaþýcýdýr.
4. Virüsler tarafýndan meydana getirilir.
UÇUÐUN BELÝRTÝLERÝ NELERDÝR?
Uçuk çýkmadan önce kendini belli eder (0-24 saat önceden); karýncalanma, kaþýnma, yanma, sýzlama hissedilir. Bunu o bölgenin kýzarmasý, þiþmesi ve daha sonra da içi sývý dolu kabarcýklarýn ortaya çýkýþý izler. Bu kabarcýklar konuþurken, gülerken, yiyip içerken acý ve ýzdýrap verir. Zamanla kuruyup çatlar, sýzýntý yapar ve açýlarak görüntüyü bozan çirkin bir yara haline gelir.
NASIL BULAÞIR?
Uçuk, ön belirtileri ile açýk yaranýn kapanmasý süresi arasýnda bulaþýcýdýr. Uçuðu olan bir kiþinin kullandýðý, havlu, bardak, çatal, kaþýk vb. eþyalardan ve uçuklu kiþinin öpmesi sonucu bulaþýr. Uçuk virüsü (Herpes simpleks) ile insan genellikle ilk defa küçükken (0-5 yaþ) tanýþýr. Uçuðu olan aile bireylerinden birinin “Sevgi dolu” öpücüðü sonucunda uçuk virüsü vücuda girer. Çoðunlukla fark edilmeyen küçük kýzarýklýklar þeklinde ortaya çýkar; aðýz içi, diþ etleri ve dudaklar enfekte olur. Ama kimi hassas bünyelerde ciddi enfeksiyon þeklinde görülebilir.
DÝKKAT! UÇUK BULAÞICIDIR!
Uçuða dokunulmamalýdýr. Dokunulursa eller çok iyi yýkanmalýdýr.
Bayanlar makyajlarýný çýkarýrken özellikle çok dikkat etmelidirler. Kesinlikle gözlere dokunulmamalýdýr.
Özellikle bebekler, çocuklar ve diðer insanlar öpülmemelidir.
Uçuklu insanýn kullandýðý havlu, bardak, çatal, kaþýk vb. eþyalar ayrýlmalý ve baþkalarýnýn kullanmasýna izin verilmemelidir.
Yerken, içerken kullanýlan malzemeler özellikle çocuklar ile paylaþýlmamalýdýr.
Uçuk ve uçuk yarasýnýn kabuðu ile oynanmamalýdýr. (Parmaklara uçuk virüsü bulaþtýrýrken, uçuk yarasýna da diðer mikroplar bulaþtýrýlmýþ olur.)
NÝÇÝN NÜKSEDER?
Uçuk virüsü (Herpes simpleks) vücuda girip ilk enfeksiyonu yaptýktan sonra o bölgedeki isnir düðümüne girip yerleþir ve istenmeyen bu misafir, vücudun zayýf düþtüðü durumlarda çoðalýr ve uçuk çýkar.
Stres
Aþýrý yorgunluk, uykusuzluk
Aþýrý güneþ ýþýðý ve UV ýþýnlarý
Diðer enfeksiyonlar
Adet dönemi, hamilelik gibi durumlarda virüs aktif hale geçebilir.
KONTROL EDÝLEBÝLÝR MÝ?
Öncelikle uçuðun nüksetmesine sebep olan durumlardan sakýnmak gerekir. Örneðin strese baðlý olarak geliþir ise; stresimizi azaltacak gevþeme tekniklerini öðrenmek. Yorgunluk ve uykusuzluk sebep ise; dinlenmek ve iyi uyumak. Güneþ sebep oluyor ise; dudaklar için koruyucu krem ya da yüksek koruma faktörlü güneþ yaðý kullanmak ve þapka ile yüzü güneþten korumak gerekir. Tüm alýnan önlemlere raðmen uçuk yine de nüksedebilir.
Ön belirtiler (karýncalanma, kaþýnma, yanma, sýzlama) hissedildiðinde o noktaya kýsa aralarla antiviral bir uçuk kremini uygulamak gerekir. Uçuk ya hiç çýkmayacaktýr ya da çýksa bile hafif seyredecektir.
EN ETKÝLÝ ÞEKÝLDE NASIL TEDAVÝ EDÝLÝR?
Önceden bazý madde ve ilaçlar uçuðun verdiði rahatsýzlýðý azaltmak için kullanýlmýþtýr:
Alkol ve antiseptik ilaçlar, Uçuðun üzerindeki bakteri enfeksiyonunun geliþmesini engeller
Aðrý kesici ilaçlar; Uçuðun sebep olduðu aðrýyý azaltýr.
Buz uygulamak; Aðrý azaltýlabilir
Oysa günümüzde etkili tedavide kullanýlan antiviral uçuk kremleri, deriden geçerek uçuk virüsüne (Herpes simpleks) etki eder ve deriye zarar vermelerini engeller.
KÝMLER ÖZELLÝKLE RÝSK ALTINDADIR?
Sýk sýk veya uzun süreli olarak uçuk çýkýyorsa (Örneðin tedaviye raðmen 10 günden daha uzun süre devam ediyorsa)
Uçuk, bir bebekte ya da 6 yaþýndan küçük bir çocukta çýkmýþsa
Dudak, aðýz ve burun çevrenizin dýþýndaki vücut bölgelerinde, özellikle de gözlerinizde, parmaklarýnýzda ya da cinsel organýnýzda uçuk çýkmýþsa
Uçuk ile birlikte baþ aðrýsý, ateþ ve kas aðrýsý gibi baþka þikayetleriniz varsa
Uçuk sarý renkte cerahatli ise
Baðýþýklýk sisteminizi baský altýna alan ilaçlar, örneðin kortizonlu ilaç kullanýyorsanýz
Baðýþýklýk sisteminizin zayýflýðý (yani bulaþýcý hastalýklarla mücadele etme gücünüzün azalmýþ olmasý) nedeniyle týbbi kontrol altýndaysanýz.
