XVIII. yüzyilin vazgeçilmez modasi “solgun görünüm “ iken, XX. Yüzyilda yine deri rengi ile ilgili baska bir moda “bronzlasma tutkusu” dur ve bu tutku deri kanseri yönünden insan sagligini ciddi sekilde tehdit eder boyutlara ulasmistir. Deri kanserinin her türüne yakalananlarin sayisinda son yillarda patlama denebilecek düzeyde bir artis görülmektedir. Küresel isinma, ozon tabakasinda incelme ve çevre kirliligi ile birlikte insan davranislarindaki degisme de bu artistan sorumlu tutulmaktadir. Deri kanseri nedir ? Kisa tanimlama ile deri kanseri cilt üzerindeki iyilesmeyen yaradir. Görünür yerde oldugu için tanisi kolay ve tedavi edildigi takdirde ölüm riski düsük tümörlerdir. Vücudun her yerinde görülürse de sik olarak günese maruz kalan bölgelerde rastlanir. Yüz, kulaklar, eller, kollar ve ensede sik görülmesi, bu bölgelerin günes isinlarina sürekli maruz kalmasiyla iliskilendirilmektedir. Deri kanseri, hayat boyu günese maruz kalma süresi ile ilgilidir ve genellikle 50 yasindan sonra görülür, ancak derideki günes isini hasari çocukluktan itibaren basladigi için, daha sonraki hayatlarinda deri kanserine yakalanmamalari için, önlemlerin bu yastan itibaren baslamasi gerekmektedir. Deri kanserinin sebepleri nelerdir ? Deri kanserineyol açan faktörler, günes isinlarina veya iyonize radyasyona maruz kalma, kimyasal maddelerle temas etme, viruslar, kronik iritasyon ve enflamasyon seklinde siralanabilir. 1. Günes isinlari (Ultraviyole Light, UVL, Mor Ötesi Isinlar) UVL hem dogrudan derinin hücre yapisini bozarak hem de bagisiklik sisteminin gücünü azaltarak kanser gelismesine yol açar. UVL nin derideki hücre molekülleri tarafindan absorbe edilmesi deride bir dizi hücresel degisiklige yol açar. Ayrica, uzun yillar UVL ye maruz kalmayla olusan lokal ve sistemik immünolojik degisikliklerin, cilt neoplazmlarinin uyarilmasinda önemli oldugunu düsünülmektedir. Bagisiklik sistemi baski altindaki hastalarda deri kanserlerine normal nüfusagöre daha sik rastlanildigi ve bu kisilerde deri kanserinin daha hizli seyrediyor olmasi bagisiklik sistemi -deri kanseri arasindaki pozitif iliskiyi pekistiren göstergelerdir. Tüm bu degisikliklerden sorumlu olan günes isinlari klasik olarak dalga boylarina paralel UVA (320-400), UVB (280-320) ve UVC (200-280) olarak üç gruba ayrilir. Laboratuvar çalismalari dalga boyu 320 nin üzerinde olan UVA nin dogrudankanser yapici etkisinin önemsenmeye degmeyecegini göstermistir. Ancak bu dalga boyundaki günes isinlarinin ayni zamanda yaslandirici (fotoaging) etkisi de vardir. Solariumlarda kullanilan UVA’ nin derideki etkisi bronzlastiricidir. Dalga boyu 320 nin altinda olan UVB ve UVC tümör gelismesine yol açar. 290-300 dalga boyunda tümör sayisinda hizli bir artis gözlenir ve bu etki daha kisa dalga boylarinda da devam eder. Dalga boyu 320 nm nin altinda olan isinlar üst atmosferde ozon tabakasi tarafindan abzorbe edilir. Ozon tabakasindaki incelme ile deri kanserleri oranlarinda artma arasindaki iliski konusunda görüsler farklidir. Bazi uzmanlar, ozon tabakasindaki incelme nedeni ile günes isinlarinin daha yogun olarak yer küreye ulastigini ileri sürerken, digerlerideri kanserindeki artisin ozon tabakasindaki hizli incelme ile ilgisi olmadigini, insanlarin günese maruz kalma aliskanliklarindaki degisikligin ve bronzlasma tutkusunun bu artistan birinci derecede sorumlu oldugunu belirtmektedirler. Bronzlasma tutkusunun modern bir fetis durumuna geldigi günümüzde, Kuzey Avrupa’nin açik tenli insanlari, tatillerini genellikle Akdeniz kiyilarinin bol günesli kumsallarinda geçirmekte ve geçmiste oldugundan çok daha uzun süreyle yogun UVL isinlarina maruz kalmaktadirlar. Ülkemizde de benzer durum söz konusudur. Bazi kisiler günes isinlarina daha duyarlidir; Açik tenliler, renkli gözlüler ve kizil/sari saçlilar deri kanseri açisindan daha çok risk tasirlar. Günese maruz kalma durumunda derinin verdigi cevaplar açisindan I-IV arasinda siniflandirilan deri tiplerinden (kizarir-esmerlesmez, kizarmaz-esmerlesir) çok daha dramatik örnekler, günes isinina karsi duyarliligi arttiran bazi genetik hastaliklar ve günes isinina karsi kazanilmis duyarliliklardir. Çiftçiler ve balikçilar gibi açik arazide çalisan kisiler günes isinlarina daha uzun süre maruz kalacagindan, bu meslek gurubunda risk artmaktadir. Cilt günes isigina maruz kaldigi zaman deri tabakalarini korumaya ve günes isinin deriye verdigi hasari onarmaya yönelik olarakmelanin pigmenti üretiminin biraz artmasinin (bronzlasma) ötesinde bir dizi karmasik mekanizma harekete geçmektedir. Bu karmasik koruyucu mekanizmalar, asiri günes banyosu veya ozon tabakasinin incelmesi gibi etmenler sonucunda bozulabilir. Derinin rengini veren melanin pigmenti ve keratin tabakanin fiziki korumaciligi, DNA hasarinin onarimini gerçeklestiren hücre içi koruyucu mekanizmalar, antioksidan enzimler, endojen serbest radikal toplayicilari, detoksifiye edici enzimler ve biyokimyasal sistemlerle UVL nin deriye verdigi hasar ortadan kaldirilmaya ya da azaltilmaya çalisilmaktadir. Melanin karsit iki rol oynayabilir; direkt olarak hücreleri UVL hasarindan korur, indirekt olarak UVL nin uyardigi redoks reaksiyonlari yüzünden deride serbest radikal hasarlarina sebep olur. Bazi arastirmacilar ozon tabakasindaki incelmenin günes isinlarinin zararli etkilerini gündeme getirmesi nedeniyle insanlarin günes isinlarindan korunacaklarini ve deri kanserinde azalma görülecegini ifade etmektedirler. Nitekim son 20 yilda özellikle Avusturalya’da günesin zararlarina karsi baslatilan kampanyalarin ardindan insanlarin günesle ilgili davranislarinda degisimler ve buna bagli olarak deri kanserinin görülme sikliginda yavaslama ve kanserin erken tanisinda artis gözlenmektedir. Artan deri kanseri sikligi karsisinda, yenisloganin “ bronz ten bir saglik, güzellik ve yüksek sosyo ekonomik düzey belirtisi degil, deri kanseri davetiyesidir” seklinde olmasi beklenir. Günümüzde, degisimi gözleyen kozmetik firmalari da reklam kampanyalarini “bronzlasma” yerine “günesin zararlarindan korunma” temasina dayandirmaktadirlar. Genel olarak bilim adamlari günes filtrelerinin hücrelere hasar veren dalga boyundaki UV isinlarini engelledigini, ancak bagisikligi baskilayan dalga boyundaki UV isinlarini engelleyemedigini düsünmektedirler. Günes filtrelerinin bireylerde yarattigi sahte güvenlik duygusu nedeni ile kisilerin uzun süre UVB isinlarina maruz kalmasi halinde deri kanseri olusmasinin engellenemeyebilecegi unutulmamalidir. Günes isini-deri kanseri iliskisinde toplumun bu konuda bilinçlendirilmesi ve egitim son derece önemlidir. Genis siperlikli sapkalarin giyilmesi, günesin keskin oldugu ögle saatlerinde günese çikilmamasi, kumda oturulmamasi, denize girilmemesi ve günesin zararlarindan koruyucu filtrelerin ve nemlendiricilerin kullanilmasi gibi basit önlemler deri kanseri riskini azaltmaktadir. Günes isinlarinin sigara gibi önlenebilir bir kanser sebebi oldugu unutulmamali ve unutturulmamalidir. 2. Iyonize radyasyon Cildin, x isinlarina uzun süre ve düsük dozlarda maruz kalmasi deri kanserine yol açabilir. Deri kanserinin bu sekline röntgen teknisyenleri, radyoloji uzmanlari ya da bu sanayi dalinda çalisan kisilerde görülür. Günümüzde bu alanda kullanilan makinelerde güvenlik önlemlerinin artirilmasi, kullanicilarin ve bakim elemanlarinin egitimli olmasi deri kanseri riskini azaltmistir. 3. Kimyasal maddeler Arsenik, katran, zift gibi kimyasallarla uzun süre temas etmeye bagli deri kanseri görülebilir. Bu sanayi dallarinda çalisan kisilerde risk normal nüfusa kiyasla daha yüksektir. Bu sanayi dallarinda çalisan kisilerin konu ile ilgili uyarilmalari ve gerekli önlemlerin (eldiven, maske, gözlük vb kullanilmasi, cilt temizligine özen gösterilmesi gibi) alinmasi ile deri kanseri riski en aza indirilebilir. 4. Viruslar Bazi deri kanserlerinde virüslerin etkisi gösterilmistir. HPV (Human Papilloma Virus) enfeksiyonlari sigillere ve hizli seyreden deri kanserlerine yol açabilir. HPV dogrudan temas ile bulasmaktadir. Genital bölge kanserlerinde HPV lerin rolü çok iyi bilinmektedir. HPV enfeksiyonu konusunda toplumun uyarilmasi, HPV enfeksiyonu saptanan hastalara antiviral tedavi uygulanmasi, genital bölgede bulunan sigillerin cerrahi veya yakilarak çikarilmasi ve bu kisilerin uygun araliklarla kontrolü kanser gelisme riskini azaltacak veya erken taniyi saglayacaktir. 5. Kronik iritasyon ve enflamasyon (uzun süren tahris ve yangi) Uzun süren tahrisin özellikle yanik ve eski kirik nedbeleri üzerinden deri kanseri gelismesine sebep olabilir. Derin yaniklarin çogu kez usulüne uygun tedavi edilmedigi ülkemizde, yaranin kendi kendine kapanmasi halinde kolayca kanayan, tekrar yara açilabilen bir alan olusur. Bu zemin deri kanseri gelismesi için son derece uygundur. Eski açik kirikve buna bagli tekrarlayan akintili yarasi olan kisilerde bu nedbeler üzerinde de deri kanseri gelisebilir. Bu tür nedbeler üzerinde gelisen deri kanserleri digerlerine göre daha saldirgan seyreder. Vücudunda herhangi bir yanik ve osteomyelit nedbesi olan ve zaman zaman açilip kapanan yarasi olan kisilerin bu konuda titiz davranmalari kaçinilmazdir. Kuskusuz yaniklarin ve açik kiriklarin olustugu anda dogru tedavi edilmesi en dogru tibbi yaklasimdir. Sonuç olarak deri kanserleri toplumsal kampanyalar ve egitimle büyük ölçüde önlenebilecek nitelikte malignitelerdir. |
