Rahim içi gelişme geriliği (=Intrauterine Growth Retardation, IUGR veya
=Intrauterin Gelişme Geriliği, IUGG olarak da anılır) anne rahmindeki
bebeğin gebeliğin yaşına göre olması gerekenden küçük olduğu anlamına
gelir.
Aslında "gerilik" kelimesini "azlık, kısıtlılık" gibi
kelimelerle ifade etmek belki daha doğru olacak. Nitekim bebeğin burada
kilo ve fizik olarak normalden daha az büyümesi ve gelişimi
kastedilmektedir, zeka olarak geri olması ise kesinlikle değil. Risk Grubu nedir? Daha önceden düşük doğum ağırlıklı bebek doğurma öyküsü Kötü beslenme koşulları (malnutrisyon) Çok genç yaşta gebe olan (adolesan gebelik) Hamilelik süresince süregelen (kronik) strese maruz kalma Hamile kalmadan önce kilosu çok az olan kişiler (kaşektik gebeler) Düzenli olarak madde ya da belirli ilaçları kullanan gebeler Trombofili (Damar içi pıhtının artması ile birlikte giden bir takım hastalıklar) ileri yaşlarda gebelik gebelikte sigara kullanımı Sistemik
veya kronik hastalık sahibi olanlar: Hipertansiyon, böbrek hastalığı,
diabet, kalp hastalıkları, SLE (Sistemik lupus eritematosus) veya bir
takım tiroid hastalıklarında olduğu gibi otoimmun hastalığı olanlar,
bebeği rahimiçinde etkileyen bazı enfeksiyonlar, konjenital anomaliler
ve genetik hastalıklar bebeğin rahim içinde gelişmesine engel olabilir.
Bazen
tüm bu risk grubu faktörlerinin bulunmamasına rağmen gebelerde
Intrauterin Gelişme Geriliği (IUGG) ortaya çıkabilmektedir. Buradaki
kesin nedenler bilinmemektedir. Mekanizma IUGG;
bebeği anne rahminde besleyen "plasenta" da (eş kısmında), damar hasarı
oluşarak bebeğin beslenmesini kısıtlanması sonucunda ortaya
çıkmaktadır. Bu mekanizma ile gerçekleştiği, IUGR’lı doğan bebeklerin
plasentalarının incelenmeleri sonucunda ortaya çıkarılmıştır.
Tanı Tanı
gebelik kontrollerinde rahim büyüklüğünün olması gerekenden küçük
olarak saptanması sonrasında ultrasonografide bebeğin gebelik haftasına
göre olması gerekenden daha düşük doğum ağırlıklı olması ile konur.
Bebeğin
gebelik haftasını gösteren bir takım büyüklük kriterileri yani
"persantiller" vardır ve bebeğin yapılan ölçümleri normal değerlerin
alt ve üst sınırları arasında olmalıdır (%10-90 arasında). Bu
persantillerin %10’un üzerinde olması bebeğin içeride bir gelişim
azlığını ve %90’ın üzerinde olması ise normalden iri olmasını
(makrozomi) ifade etmektedir.
Bazan IUGR tanısı koymak çok
kolay olmayabilir. Özelikle ölçüm hatalarından kaynaklanan sorunlar
hatalı olarak IUGR tanısı koydurabilir.
Özelikle son adet
tarihinin doğru olarak bilinmemesi (misdate), daha önceden rutin
kontrollerin olmaması sonucunda aslında normal olan bir bebeğin IUGR
olarak teşhis edilmesine neden olabilir.
IUGR tanısı koyarken ultrasonografide bebeğin baş çevresi (HC), baş
çapı (BPD), karın çevresi (AC) ve uyluk kemiği (FL) ölçümleri bir arada
değerlendirilmektedir. Bu ölçümlerden özellikle karın çevresinin (AC)
olması gerekenden 2 hafta geride olması IUGR tanısını güçlendirir.
Takiplerde bu gerilik artarak devam ediyor ise tanı kesinlik kazanmaya
başlar.
Bazen de anne-babanın yapısı nedeni ile bebeğin normalden küçük olması hatalı olarak IUGR olarak yorumlanabilir. IUGR Türleri IUGR simetrik veya asimetrik IUGR olarak ikiye ayrılmaktadır.
Asimetrik gelişme geriliğinde; bebeklerin merkezi sinir sistemini ön
planda koruyan mekanizmalar nedeniyle kafa çapının normal olmasına
rağmen (beynin korunmasına rağmen), özellikle karaciğerin yeterince
büyüyememesi sonucunda karın çevresindeki büyüme sınırlı kalmaktadır.
(Büyük kafa ama ince karınlı bebekler)
Asimetrik tip, genelde hamileliğin son dönemlerinde aniden ortaya
çıkan yüksek tansiyon veya diyabet gibi hastalıkların etkisiyle bebeğin
yağ depoları azlığı ile gelişmektedir.
Simetrik IUGR durumda
ise, tüm vücut kısımlarının büyümesi orantılı olarak geri kalmaktadır.
Daha ciddi sonuçları olan bu durum, genelde fetusu etkileyen kromozom
kusurlarına veya rahim içi enfeksiyonlara (TORCHES enfeksiyonları)
bağlıdır.
Tedavi ve İzlem Rahim
içi gelişme geriliğinden şüphelenildiği durumlarda ilk önce rahimin
boyu ölçülür ve bebeğin büyüklüğü tahmin edilir. Daha sonra ultrason
incelemesi ile bebeğin ölçümleri (fetal biyometri) yapılır.
Eğer
IUGR şüphesi kuvvetli ise gebeye yatak istirahati, sigarayı bırakması
ve dietini düzenlemesi önerilir. Olası bir enfeksiyon açısından da
incelemeler yapılır. Gebelik takiplerinde haftada 1 ya da 2 kez NST yapılır. Bebeğin kalp atımlarının bozulması ve 2-3 hafta süreyle büyümenin
duraklaması bebeğin ciddi tehlike altında olduğunun belirtisidir. Böyle
bir durumda gebeliğin sonlandırılmasının bebek için yaşam şansını
yükselteceği sonucuna varılırsa sezaryen kararı verilebilir.
Komplikasyonlar IUGR’da
bebeği gebelik süresince bekleyen riskler; fetal distres (bebeğin rahim
içinde sıkıntıya girmesi) ve ani bebek ölümleridir. IUGR ile doğan
bebeklerin erken dönemlerdeki ölümleri 8 kat artmaktadır. Bu nedenle
bu tür durumda annede daha çok benimsenen doğum şekli olan sezaryen artmaktadır.
Yine; doğum sonrası ise bu bebeklerde kan şekerinin düşmesi
(hipoglisemi), kandaki kalsiyumun azalması (hipokalsemi), uzamış
sarılık, solunum sıkıntısı, asfiksi ve artmış mortalite (ölüm) hızı en
önemli komplikasyonlardır. Deri altı dokularındaki yağ ve
karaciğerdeki şeker depolarının yetersizliği, doğum sonrası erken
dönemde sık olarak vücut ısısı ve kan şekeri düşmesine neden
olmaktadır.
Plasental kan akımının azlığına bağlı olarak
bebeğin rahim içinde gelişememesi bebekte ani veya süregen (kronik)
sıkıntıya sebep olabilir. Bu nedenle gebeliğin miada ulaşması
beklenmeden erkenden sezaryen ile sonlandırılması düşünülebilir.
Buradaki mantık bebeklerin iyi beslenemeyen rahim içi ortamdan alınarak
küvöz ortamında desteklenerek gelişimlerinin sürdürülmesidir. Bu
şekilde rahim içindeki ani ölümler de önlenmiş olur. Ancak bu kez de
bebeğin doğduğu erken gebelik haftasına bağlı olarak "prematürite"
sorunları baş gösterebilecektir.
Uzun Dönemli Bebeklerdeki Etkiler İyi
olan taraf odur ki bu bebekler doğduklarından sonraki ilk yıllarda
kendi akranlarını kiloca yakalayabilir, hatta geçebilirler. ("adeta
kıtlıktan çıkmış gibi beslenebilirler")
Çok erken sezaryen ile
doğurtulmak zorunda kalınan prematür bebeklerde ise bir takım nörolojik
problemlerin görülme olasılığı bulunmaktadır. Nörolojik problemlerle
daha çok kastedilen öğrenme ve davranış bozukluklarıdır. Gebelik
haftası ilerledikçe bu riskler azalmaktadır.
Önlemler Gelişme
geriliğine neden olan faktörler her zaman tam anlamı ile kontrol
edilemeyebilir. Ancak yine de kontrol edilebilen faktörlere dikkat
edilmelidir. Anne adayının gebeliği süresince dengeli beslenmesi, bol
su ve sıvı içmesi, sigara kullanmaması, stres yaratacak olaylardan
kaçınması, düzenli olarak hafif egzersiz yapması, düzenli uyku uyuması
ve dinlenmesi son derece önemlidir.
Ayrıca herhangi bir şikayet
olmasa bile düzenli olarak kontrollere gidilmesi olayın erken dönemde
tanınması ve önlem alınmasına yardımcı olabilir. Özellikle
gebeliğin ilk üç ayında yapılacak bir ultrason tetkiki ile bebeğin
ileriki dönemlerdeki gebelik haftası ve doğum tarihi net bir şekilde
tahmin edilebilmektedir. Çünkü bu dönemlerde ultrasonun gebelik
haftasını belirlemedeki yanılma payı 3-5 gün ile sınırlı olup son
aylarlara göre çok daha azdır (15-20 gün).Gebeliğinde IUGR yönünde gelişim gösteren (gebelik haftası olması
gerekenden yavaş giden) gebelerin erken doğum yapma risklerinin
düşünülerek gebeliklerin belirli haftalarında doktoru tarafından
"kortizon uygulaması" yapılabilir. Burada anneye kalçadan yapılan
kortizon iğnelerinin amacı bebeğin akciğerlerinin gelişimlerinin
sağlanmasıdır (akciğer maturasyonu). Çünkü prematür bebeklerdeki en sık
ölüm sebeplerinden birisi akciğerlerin yeterince olgunlaşmaması sonucu
yaşanan solunum sıkıntılarıdır.
Her türlü gebelikte gelişebilecek olan IUGR riskini minimalize etmek için düzenli gebelik takipleri şart olarak görülmelidir.
KAYNAK:HERA KADIN SAĞLIK MERKEZİ
Bu yazıyı yazan Doktora ulaşım bilgileri:
Prof. Dr. Yusuf AKCAN
Gastroenteroloji Uzm.
Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi
Tel. : 0 530 286 29 80
Tel. : 0 532 652 52 06
Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul
Daha önceden düşük doğum ağırlıklı bebek doğurma öyküsü 
