Ramazan ve Orucun bilimsel tıbbi faydaları

Giriş

Ramazan ayının ve oruç ibadetinin tıbbi ve ruhsal faydaları

Orucun faydaları hangi mekanizmaları ile sağlanır?

Kilo verme

Oruç tutarak fazla beslenmenin getireceği dezavantajlar ortadan kaldırılmaktadır. Farelerde yapılan deneylerde periyodik olarak yapılmış az beslemenin farelerin ömürünü uzattığı gösterilmiştir. İnsanlar içinde aynı şekilde peryodik olarak oruç tutmak fazla beslenmenin getireceği sağlık dezavantajlarını ortadan kaldıracağı için ömürlerindeki kısalmayı engellemesi beklenir.

Tuz atılımında artma

Karbonhidrat kısıtlamalarında vücuttaki fazla tuzun atılımında artış olur.

Detoksifikasyon

Oruç esnasında endojen ve eksojen olarak üretilmiş vücutta bulunan toksinler dışarı atılmasında artış olur.

Enzimlerin uyarılması

Oruç tutarken özellikle yağların yıkılması ile ilgili enzim sistemleri sanki antrenman yaparmış gibi uyarılmakta böylece daha hızlı yağ yıkımını yapabilecek hale gelmektedirler. Enzimlerin, bu aktif ve uyarılmış hali oruç bittikten sonrada bir süre daha devam edebilmektedir.
Oruç esnasında karaciğer normal zamanda yapmayı bıraktığı veya azalttığı bazı faydalı metabolik aktiviteleri tekrar yapmaya başlar. Bunları hatırlar ve bu konuda bir nevi antrenman yapar. Bunlar glukoneogenez (diğer maddelerden glikoz oluşturmak), glikojenoliziz (karaciğerde depolanmış bekleyen glikoz depolarını kullanıma sunmak) ve yağ depolarının yıkılarak kullanımını hızlandırmak olarak sayılabilir.

Beyinde de normal zamanlarda sadece glukoz kullanırken oruş dönemelerinde yağların yıkılması sonucu oluşan keton cisimlerini kullanmayı yeniden hatırlar. Birkaç günn süren bu adaptasyon sırasında glukozdan keton cisimlerine geçme esnasında kişiler geçici olarak baş ağrısı yaşayabilirler.

Kalp damar sistemi çalışmasının daha düzenli hale gelmesi

Oruç esnasında sindirim sistemine daha az kan gider. Böylece vücudun diğer kısımlarına daha fazla kan gönderilebilir. Bu esnada kan damarlarına yayılmış olan kolesterol plaklarının uzaklaştırılmasına yardımcı olabilir.
Vücudumuzda birçok sistemin çalışmasını organize eden sempatik ve parasempatik otonomik sinir sistemi mevcuttur. Otonomik sinir sistemi bizim bu işi yapmak için hiç düşünmediğimiz ve otomotik olarak yapılan işleri organize ederler. Örneğin kalbimizin çarpması, gözlerimizin uzak veya yakın bir objeye bakarken sürekli netliği kaybetmeden görebilmesi gibi. Bu iki sistem her ne kadar otomatik olarak çalışmaya ayarlandılar isede değişik dış etkenler nedeniyle bu sistemlerden biri, yani sempatik veya parasempatik sistem daha fazla vücuda hakim olabilir bu durumda hangi sistem daha aktif ise buna bağlı yakınmalar ortaya çıkabilir. Örneğin sempatik sistem daha aktif olduğu dönemlerde çarpıntı, terleme ve ishal gibi durumlar yaşanırken parasempatik sistem daha aktif olursa ağız kuruluğu, kabızlık gibi durumlar ön plana çıkar. Bu iki sistem arasındaki dengenin korunması gerekmektedir. Bu dengeyi sağlamak için için yoga, biofeedback terapisi, akupunktur ve masaj tedavisi gibi değişik metotlar denenmektedir. Ancak Oruç tutmakda sempatik sistem ve parasempatik sistem arasındaki olması gereken dengeyi sağlayan etkili bir yöntemdir. Bir nevi birçok karışık işlemleri aynı anda yaparken yorulan ve aksaklıklar yaşatmaya başlayan bir bilgisayarı reboot etmek , sistemleri sıfırlayarak yeniden kurmak gibidir.

Diyabet gelişimini engelleme ve geciktirme, erken evre diyabetiklerde iyileşmenin sağlaması

Şeker hastalarında görülen insulin direncini en iyi tedavi eden durumlardan birisi egzersiz diğeri ise besin azaltılması yani oruçtur.
Günümüzde tip 2 diyabet hastalarında bazı cerrahi metotlar kullanılmaktadır. Cerrahilerde gıdaların mideden hemen sonraki bölüme geçmesi engellenerek daha ileri ki bölümlere bypass cerrahisi uygulanır. Normalde gıdaların bu bölüme ulaşması insülin ve başka diğer hormonları salgılanmasına neden olur. Toplamda bu salgılanmalar sonucunda insülin direnci gelişebilmektedir. Cerrahide bu durum engellenmeye çalışılır. Oysa ki oruç bunu herhangi bir cerrahi gerek bırakmadan yapabilmektedir. Oruç döneminde pankreas dinlenmekte, vücut glikoz kullanımından ziyade yağları ve keton cisimlerini enerji kaynağı olarak tüketmeye zorlanmaktadır. Bu durumda glikoz böylece daha az olacağından dolayı, pankreasta yüksek glukozu düzeltmek için daha fazla çalışmak aşırı miktarda insülin salgılalmak zorunda kalmayacaktır.

Hipertansiyon düzenlemesinde ve böbrek fonksiyonlarının korunmasında olumlu etkiler

Oruç esnasında böbrekler su kaybını önleyebilmek için konsantrasyon gücünün bir nevi antremanını yaparlar. Böylece bu fonksiyonları daha diri kalır. Aynı zamanda vücuttan tuz atılımı devam etmektedir. Bu ise tansiyon kontrolünü kolaylaşacaktır. Dünya Sağlık Örgütü’nün ölüm sebepleri listesinde hipertansiyon sigaradan sonra 2. Sırada yer almaktadır. Yılda 200 000 kişi kalp yetmezliğinden ve 700 000 kişi felçlerden ölmektedir. Bu iki ölüm sebebine en önemli katkı sağlayıcı faktör hipertansiyondur. Ayrıca hipertansiyonun kendisi direkt böbrek fonksiyonlarınının kaybına yol açabilen önemli etkenlerden biridir.

Hipertansiyonu kontrol etmek için faydalı olduğu gösterilen metotlar arasında kilo verme, alkolü bırakma, kilo vermeden bağımsız olarak yüksek fiberli gıdaları tüketme, yürüme, yüzme, bisiklet binmeye gibi düzenle yapılan egzersizler ve ilaçlar sayılabilir. Ancak yapılan bazı tıbbi çalışmalarda da gösterildiği şekliyle tuz ve su kısıtlaması bu sayılanlar içerisinde tansiyonu en kuvvetli şekilde düzelten ve hatta bazen ilaç kullanımına ihtiyacı ortadan kaldıran yöntem olarak görülmektedir. Oruç esnasında ise işte tam bu sodyum ve su kısıtlaması yapılan işin doğası gereği uygulanmış olmaktadır.

Psikoloji ve ruhsal sağlık üzerine olumlu etkileri vardır.

Orucun ibadet olarak yapılıyor olması, böylece kendisini kudretli ve güçlü bir varlığın korumasına himayesine girdiğine inanmanın getirdiği güvende olma duygusu kişilere mutluluk vermektedir. Bunu beyinden endorfinlerin salınımını artırararak yapmaktadır. Hemen bütün büyük dinlerde oruç veya yerini tutan ibadet şekilleri yer almaktadır. Oruç tutarak duygu durumunu yükselten kişi özellikle stres, anksiete ve depresyon durumlarında olan ağrı eşiği düşmesi durumunu tersine çevirip fiziksel ve mental sapmalara karşı daha dayanıklı hale getirmektedir.

Stres, anksiyete ve depresyon durumlarında salgılalan glukokorticoidler savunma sisteminin lenfosit ayağını baskılamaktadır. Lenfositler ise vücudumuza giren virüslere, ve henüz yeni oluşmaya çalışan kanser hücrelerine karşı korumaktadırlar. Nitekim böyle aşırı strese maruz kalındığında dudak kenarında çıkan uçuklar lenfositlerin baskılanmasını fırsat bilen herpes virüsünün oluşturduğu bir hastalıktır. Oruç tutarak kazanılacak bir sağlıklı ruh halinde virüslere ve kanser gelişmesine karşıda avantajlı duruma geçilecektir.

İmmun sistem üzerine etkileri, Otoimmun hastalıklara yakalanmada azalma ve gerileme beklenir.

Gıdalar ağızdan alındıktan sonra yemek borusu mideye ince barsaklar ve kalın barsakları geçer ve makattan dışarı atılır. Aslında tüm bu yol vücudumuzun içinden geçen bir boşluk gibidir gerçek manada ağzınızdan aldığınız bir gıdayı direk vücudunuza almış olmuyorsunuz. Özellikle ince barsakta mukoza yüzeyi bir filtre gibi çalışarak vücut için gerekli olan maddeler alırken daha büyük proteinleri, antijenleri ve bazen daha büyük yapıları vücudun içerisine sokmamaya çalışır. Bu olayın sürekli yaşandığı durumlarda bu mukozal bariyerlerde şekil bozukları, defektler, kopmalar ve aralıklar oluşmaya başlamaktadır.  Böylece düzgün çalışamayan bu filtre yüzünden vücut içerisine istenmeyen antijenik yapılar veya daha büyük maddeler girebilmektedir. Bu ise vücudun immün sistemini, yani savunma sistemini lüzumundan fazla çalışmasına, harekete geçmesine neden olmaktadır. Bu şekilde sürekli uyarılan bir immün sistem bir süre sonra hatalar yapabilmekte, kendine ait doku parçalarını da yabancı sayarak bertaraf etmeye başlamaktadırlar. Oto immün hastalık grubu denilen bu hastalık grubunda, immün sistem kontrolsüz bir şekilde aşırı çalışarak vücut dokularına zarar vermektedir. Örneğin ülseratif kolitte aşırı hassaslaşmış immün sistem barsak yüzeyine saldırmakta, romatoid artritte eklem içindeki kayganlığı sağlayan yüzey epiteline saldırmaktadır. Oruç tutma dönemlerinde sindirim sistemindeki dinlenme esnasında sindirim yolundaki bu filtre sistemi kendini yenilemekte ve filtre görevini daha kolay yaparak istenmeyen bir çok yabancı maddenin vücuda emilmesini ve lüzumsuz şekilde immun sistemi uyarmasını engellemektedir.

Önemli uyarıcı not

Orucun yukarıdaki faydaları anlatılırken Tip I diyabet hastaları ve insüline bağımlı ileri şeker hastaları ve yerleşmiş böbrek hastaları hariç tutulmuştur. Burada bahsedilen orucun önleyici faydalarıdır.

Prof. Dr. Yusuf AKCAN Gastroenteroloji Uzm. Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi Tel. : 0 530 286 29 80 Tel. : 0 532 652 52 06   Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul ( Gulsuyu Metro duragi karsisi)