Atılganlık

Atılganlık aşağıda belirtilen ve ihtiyaç duyulun durumlarda sergilenen davranışlara ilişkin bir tutumdur:

Duyguları ifade etmek

İstenilen bir şeyi sormak ya da

İstenmeyen şeylerde hayır diyebilmek

Atılgan olmak farkındalık ve ne istediğini bilmeyi gerektirmektedir. Bu bilginin arkasında isteklerini sorma hakkının bulunduğu inancı vardır. Atılgan olunduğunda insan olarak sahip olunan temel hakların bilincine varılmıştır. Birey başkalarına gösterdiği saygı duyma, onurlandırma gibi gereksinim ve davranışları kendine karşıda göstermelidir. Atılgan tutum, kendilik değeri ve kendine saygıyı artırma, geliştirme yollarından biridir.

Atılganlık, saldırganlık ve çekingenlik gibi iki üç arasında denge kuran davranış biçimidir.

Atılgan olmayan ya da çekingen davranış, kendi hak ve gereksinimlerinin yerine başkalarınınkilerin giderilmesidir. Duygular ifade edilemez ve isteklerin bilinmesine izin verilmezse, karşı taraf bunları önemsemeyecek ya da görmezlikten gelecektir. Çekingen davranış, isteklerinin dile getirilmesinden dolayı kimi zaman suçluluk duyulmasına da neden olmaktadır.  Gereksinimleri ifade etme hakkı kullanılırken eğer kendinden emin bir tarz sergilenmezse, karşıdakiler önemsememe eğiliminde olacaklardır.

Diğer taraftan saldırgan davranış, başkalarıyla iletişimde yıkıcı ve düşmanca iletişimi içermektedir. Saldırgan insanlar genellikle başkalarının hak ve duygularına duyarsızdırlar ve yıldırma yoluyla isteklerini elde etmeye çalışmaktadırlar. Saldırganlık yol boyunca karşıdakini zorlayarak düşmanlar yaratmakta ve çatışma doğurmaktadır. Genellikle işbirliğinden ziyada karşıdakileri savunma pozisyonuna geçirmekte ve savaş ya da kaç pozisyonuna sokmaktadır.

Açıkça saldırganlık göstermeyen pek çok insan saldırganlığın farklı bir biçimi olan pasif saldırganlık içindedir. Bu tarzı benimseyenler sorunlarla açıkça yüzleşmek yerine edilgen bir direniş sergileyerek, kızgınlığı örtülü biçimde sergileyerek saldırganlığı ortaya koymaktadırlar. Pasif saldırganlar ne istediklerini karşıdakinin bilmesine asla izin vermedikleri için insanları nadiren karşılarına alırlar. Davranışları insanları kızdırma, şaşırtma ve kırma eğilimindedir.

Saldırganca olmayan başka bir davranış tarzı ise yönlendiriciliktir.  Yönlendirici insanlar bir şey isteyecekleri zaman karşıdaki kişilerin kendilerini suçlu ya da üzgün hissetmelerini sağlamaktadır. Kendi gereksinimlerinin karşılanmasında sorumluluk almak yerine mağdur ya da kurban rolünü oynayarak, başkalarının gereksinimlerini gidermesini sağlamaya çalışmaktadırlar. Bu yöntem işe yaramaz ise açıkça kızgınlık gösterebilir ya da uydurma bir ilgisizlik sergileyebilirler. Yönlendirme sadece karşıdakilerin amacın ne olduğunu fark etmelerine kadar işlemektedir. Bu noktada yönlendirilen kişiler şaşkınlık ya da kandırılmışlık hissedebilirler daha sonra yönlendiriciye karşı kızgınlık ya da küskünlük oluşmaktadır.

Atılgan davranış ise yukarıda tanımlanan tarzların aksine ne istediğini (ya da hayır demeyi) başkalarını yönlendirmeden, saldırmadan, yok saymadan doğrudan basit bir dille ifade etmektir. İletişimlerde duygular ve gereksinimler (başkalarının gereksinim ve düşüncelerini de saygı duyularak) doğrudan ve dürüstçe ifade edilmektedir. Kişinin kendisi ve hakları için suçluluk duymadan, girişken bir tutumla,  diğer insanların onurunu da koruyarak, kendi gereksinimlerinin sorumluluğunu almasıdır. Kişi bu tarz davrandığında diğer insanlarda daha rahat etmektedir. Bu tarzı dobra ve dostça bulmaktadırlar.

Atılganlığı Öğrenme

Atılgan olmayı öğrenirken aşağıdaki altı alanda çalışmak gereklidir.

1. Sözel Olmayan Atılgan Davranışlar Geliştirmek

Atılganlığın sözel olmayan davranışlarından bazıları şunlardır:

Birine hitap ederken doğrudan o kişiye bakmak. Başka bir yere ya da aşağıya bakmak ne istendiğini dile getirirken, kişinin kendinden emin olmadığı mesajı vermektedir. Tam tersi olarak uzun süreli dik dik bakmak da işe yaramaz çünkü karşıdaki kişinin savunma pozisyonuna geçmesine neden olabilmektedir.

Kapalı bir postür yerine açık bir postür kullanmak. Eğer oturuluyorsa bacak ya da kollar birbirinin üstüne atılmamalı eğer ayakta duruluyorsa her iki ayağa eşit yük binmelidir. Konuşulan kişinin yanında durmak yerine yüzünü görebilecek şekilde karşısında durulmalıdır.

Atılgan bir tarzda iletişim kurarken diğer kişinin arkasına ya da uzağına bakmamak. “Ayakları yere basan” ifadesi burada uygulanmalıdır.

Aşırı duygusallaşmadan ya da heyecanlanmadan sakin kalmak. Eğer belirgin bir kızgınlık duygusu varsa atılganlık deneyimlerine girişmeden başka bir yerde boşaltılmalıdır. Pek çok insan kızgın patlamalar yerine sakin fakat atılgan istekleri daha ciddiye almaktadır.

2. Temel Hakları Tanıma ve Uygulama

Zaman zaman onları kullanmayı unutmuş olsak da ya da bir çocuk olarak onlara asla inanmasak bile yetişkin bir insan olarak hepimiz bazı temel haklara sahibizdir. Atılganlık geliştirirken en az başka birisinin kullandığı kadar bu  hakların (aşağıdaki listede sıralanan)  tanınması gereklidir. Atılganlık, hakların ihlal ya da tehdit edilmesi durumlarında sorumluluk almayı da içermektedir.

Kişisel Haklar Listesi

Ne istediğimi belirtme hakkına sahibim.

Karşılayamayacağım talepleri reddetme hakkına sahibim.

Olumlu ya da olumsuz bütün duygularımı ifade etme hakkına sahibim.

Düşüncelerimi değiştirme hakkına sahibim.

Mükemmel olmama ve hata yapma hakkına sahibim.

Kendi değer ve standartlarımı belirleme hakkına sahibim.

Hazır hissetmediğim, güvensiz bulduğum, değerlerimle çatışan şeylere hayır deme hakkına sahibim.

Kendi önceliklerimi belirleme hakkına sahibim.

Başkalarının davranış, eylem, duygu ya da sorunlarından sorumlu olmama hakkına sahibim.

Başkalarından dürüstlük bekleme hakkına sahibim.

Başkalarına kızma hakkına sahibim.

Benden başka bir tane daha olmadığını bilme hakkına sahibim.

Korktuğum zaman bunu söyleme hakkına sahibim.

Bilmediğimi söyleme hakkına sahibim.

Davranışlarım için bahane ya da gerekçeler bulmama hakkına sahibim.

Duygularıma göre karar verme hakkına sahibim.

Kişisel yer ve zaman gereksinimi hakkına sahibim.

Eğlenceli ya da anlamsız olma hakkına sahibim.

Etrafımdaki insanlardan sağlıklı olma hakkına sahibim.

Bağımlıların olmadığı bir ortamda yaşama hakkına sahibim.

Yeni arkadaşlar edinme ve etrafımda rahatlatıcı insanların bulunması hakkına sahibim.

Değişme ve büyüme hakkına sahibim.

Başkalarından ihtiyaç ve isteklerim için saygı bekleme hakkına sahibim.

İtibarlı ve saygılı davranılması hakkına sahibim.

Mutlu olma hakkına sahibim.

3. Kişiye Özel Benzersiz Duygu, Gereksinim ve İsteklerin Farkına Varılması

Atılgan davranmak  ne hissedildiği ve neyin istenip istenmediği bilinmediğinde zordur. Atılganlık kişinin içinde neler hissettiğini ve daha iyi hissedebilmesi için hangi davranışların değişmesi gerektiğini ifade edebilmeyi gerektirmektedir. Örn. konuşurken beni dinlemediğinde kendimi üzgün hissediyorum, beni dinlemeni tercih ederdim. Eğer ne hissedildiği ya da istendiği  konusunda belirsizlik ya da kararsızlık varsa yakın bir arkadaş ya da danışmanla bunlar netleştirilmelidir. Başkalarının istekleri zaten bildiği düşünülmemeli kişi kendi isteklerini ortaya koymalıdır. Diğer insanlar  akıl okuyucu değildir.

4. Atılgan Cevap Verme Uygulamaları

Daha  atılgan olmayı öğrenirken cevapları yazmak yararlı olmaktadır. Kişiye problem yaratan bir durum yazılarak, nasıl ele alınması ayrıntılarıyla formüle edilmelidir. Bunları yazmak, gerçek hayatta karşılaşılan durumlarda daha hazırlıklı ve emin hissedilmesini sağlayabilmektedir.

Problem Durumu Tanımlamak: Durumun tanımlaması  ortamdaki insan (kim), zaman ve ortam (ne zaman), rahatsızlığa sebep olan (ne), normalde bu durumla başa çıkma eğilimi (nasıl), atıldan davranıldığında olabilecek olası sonuçlar (korku) ve kişinin davranışı (amaç) şeklinde yazılmalıdır.

Atılgan Tepkiler Geliştirme: Problem yaratan durum tanımlandıktan sonra ikinci adım, her bir durum için atılgan tepkiler geliştirmektir. Bu becerilerin geliştirilmesinde aşağıdaki adımlar yararlı olacaktır.

1. Hakların gözden geçirilmesi: Temel haklar listesine bakarak problem yaratan durumda hangi hakka sahip olunduğunun belirlenmesi.

2. Zamanın belirlenmesi: Problem yaşanılan karşıdaki kişi ile durumu görüşmek için her iki tarafında uygun olduğu  zamanın belirlenmesi. Tabi ki bu adım doğal olarak atılgan davranmayı gerektirmektedir.

3. Yarattığı sonuçlar açısından problem durum: Diğer insanların zihinleri okuyabileceği gibi bir hata yapılmamalıdır. Pek çok insanın kendi düşünce ve problemleri vardır  ve  ifade edilene kadar ne olduğu, ne  konuşulacağı konusunda çok az fikirleri bulunabilmektedir. Kişi açısından olayın önemli noktalarının altı çizilmelidir. Bu, karşı tarafın olaya diğer açıdan bakmasını ve fikir edinmesini sağlayacaktır. Sorun yaratan durum objektif tanımlanmalı, suçlayıcı ya da hüküm verici dil kullanılmamalıdır.

4. Duyguların ifade edilmesi: Duyguların diğer insanlara ifade edilmesi, ilgili kişinin davranış ve tepkilerinden ötürü bireyin ne kadar etkilendiğinin görülmesini sağlamaktadır. Karşıdaki kişi bundan dolayı sorumluluk kabul  etmese bile en azından sorunla ilgili güçlü duyguların olduğunu bilecektir. Herkesin kendi kişisel duyguları vardır. Buna inanmak zor olsa bile başka hiç kimse korku, üzüntü ya da öfke duymamıza neden olamaz. Diğer insanlar farklı şeyler söyleyip, yapabilirler fakat kişinin bu davranışla ilgili içsel algı ve yorumları, kişinin ne hissettiğinden sorumludur. Duygular ifade edilirken, her zaman başka birini suçlamak yerine kişi kendi tepkilerini ortaya koyduğundan emin olmalıdır. Karşıdaki kişi belirli duyguları uyarabilir ama hissedilen duyguların sorumluluğu bize aittir.

5. İstekleri dile getirmek: Bu atılganlıkta önemli bir adımdır. Ne istendiği (ya da istenmediği) doğrudan basit bir şekilde söylenmelidir. İstekleri dile getirirken aşağıdakiler yararlı olacaktır.

Atılgan sözel olmayan davranışlar sergilemek. Göz teması kurmak, açık bir duruş sağlamak, kendinden ve yaptığı işten emin görünmek vb.

İstek basit bir şekilde dile getirilmelidir. Bir ya da birkaç kolay anlaşılır cümle yeterli olacaktır: “Ben evlilik danışmanına birlikte gitmek istiyorum”

Tek seferde birden fazla şey sormaktan kaçınmak.

Açık olmak. Yanlış anlaşılmamak için karşıdaki kişiye ne istendiğinin tam olarak söylenmesi.

Uygun ifade biçimlerinin kullanılması. Örn. Ben….. tercih ederim, ben istiyorum ki….,  ……… olursa çok sevinirim vb. Bir istekte bulunurken gerçekten ne istendiğinin belirtilmesi  çok önemlidir. Tehditkar (bu şekilde olacak yoksa…), zorlayıcı (….. yapmak zorundasın) gibi  ifadeler, hitap edilen kişinin savunucu duruma geçmesine ve isteğin yerine gelmemesine neden olabilmektedir.

Kişiliği değil davranışı değerlendirmek. Karşıdaki bireyin kişiliğine değil, yapılan o davranışa itiraz etmek. Karşıdaki kişi sorunun kendinden değil, yaptığı ya da yapmadığı bir şeyden dolayı olduğunu bilmelidir. İnsanları direkt yargılamak, savunma geliştirmelerine neden olmaktadır.

İstek için özür dilememek. Bir şey isteneceği zaman doğrudan söylemek. Örn. “imkansız olduğunu biliyorum ama ben ….isterdim” değil, “ ben ……… istiyorum”. Karşı taraftan gelen İsteklere özür dilemeden, bahane bulmadan, doğrudan ve kibarca cevap verilmelidir (hayır ilgilenmiyorum, bu mümkün değil vb.). Eğer karşı taraf ikna etme, eleştirme, suçluluk uyandırma, alay etme gibi yöntemlerle ikna etmeye çalışırsa, kişi isteğini kibarca tekrarlamalıdır.

Emir vermek, istemek yerine, rica etmek. Atılgan tutum her zaman insanlığa ve diğer insanların haklarına saygı duyar. Bu nedenle atılgan cevaplar emir yerine rica şeklindir. Emretmek, istemek şeklindeki saldırgan davranış modelleri, kişinin her zaman haklı olduğu ve istediği her şeyi alama hakkına sahip olduğu şeklindeki yanlış varsayımlara dayanmaktadır.

6. Amaç kazanmak (ya da kaybetmek) değil diğer kişiyle işbirliği yapmaktır.

Yakın arkadaşlar ya da partnerler istekler için yönlendirilmek yerine dürüstçe işbirliği yapmayı ve uyum içinde ve dostça yaşamayı tercih etmektedirler. 

5. Hayır Demeyi Öğrenmek

Atılganlığın önemli bir yönü de karşılanamayacak isteklere “hayır” diyebilme yeteneğidir. Hayır demenin anlamı, kişinin kendi istek ve gereksinimleriyle çatışan diğer insanların taleplerinin, kişinin enerji ve zamanını çalmamasıdır. Ayrıca böyle davranıldığında suçluluk hissedilmemesidir.

Bazı durumlarda özellikle bir ilişki kurulması istenmediğinde, basitçe nazik ve kendinden emin bir şekilde “hayır teşekkür ederim” ya da “hayır, ilgilenmiyorum” denilebilir. Eğer karşıdaki kişi ısrarcı ise sakince ve özür diler bir tarzda olmadan, açıklama daha kuvvetli vurgulamayla tekrarlanmalıdır. Eğer daha güçlü bir vurgu yapılmak istenirse a) direkt kişiyle göz teması kurulmalı b) ses hafifçe yükseltilmeli ve c) konum korunarak “hayır teşekkür ederim” denilmelidir. 

Arkadaşlar, aile üyeleri ya da yakınlar gibi bazı durumlarda,  isteğe neden hayır dendiğine ilişkin bir açıklama yapma gereksinimi hissedildiğinde, aşağıdaki adımları takip etmek yararlı olmaktadır.

1. Diğer kişinin isteğini tekrarlamak.

2. Reddetme nedenini açıklamak.

3. Hayır demek.

4. Eğer istenirse isteği karşılayabilecek, kendi isteğine uygun yeni bir yol önermek.

6. Yönlendirilmeden Kaçınma Teknikleri

Karşıdaki insanlar atılgan davranıldığında genellikle dinlemekte ve işbirliği içine girmektedirler. Ancak er ya da geç bazı insanların isteği farklı şekillerde yorumladıkları olmaktadır:

Konuyu değiştirmek

Güçlü bir duyguyla (kızgınlık dahil) cevap vermek

İstekle ilgili şakalar yapmak ya da alay etmek

İstekten dolayı suçlu hissedilmesini sağlamaya çalışmak

Eleştirmek ya da isteğin meşruluğunu sorgulamak

Neden kendisinden böyle bir şey istendiği sormak

Bunlar sadece istekten kaçınmak ya da göz ardı etmek için genellikle kullanılan yollardan bazılarıdır. Atılganlığın doğru testi, bunlarla yüzleşmemek için geri çekilmek değil ısrarcı olmaktır. Aşağıdaki teknikler, bu tür girişimlerin üstesinden gelmek ya da kaçınmak için geçerliliği kanıtlanmış yöntemlerdir.

Bozuk Plak Tekniği: Bu teknik tıpkı bozuk bir plak gibi sakin, kararlı ve  ne istendiğinin sürekli söylenmesinden oluşmaktadır. Bu teknik, başka insanların isteklerini karşılamada gönülsüz olunduğunda kullanılabilmektedir fakat kimi zamanda karşıdaki insan isteklerini dile getirirken bu yöntemi,  bizi esir alarak kullanabilmektedir. Bu tekniğin kullanılacağı durumlarda, istenilen şeye odaklanmalı ve diğer kişinin isteklerine teslim olunmamalıdır. Kişi ne istediğini süsleme ya da değişiklikler yapmadan  defalarca tekrarlamalıdır. “ Ben …….. istiyorum, ben ……….. tercih ederim” gibi. 

Sisleme: Karşı taraf eleştiriye başladığında kullanılacak en iyi yöntemlerden biri sislemedir. Eleştirinin bir kısmını kabul etmeyi içermektedir. Hepsine inanılmasa bile eleştirilerin bir kısmına dostça inandığını ifade etmektir. Alaycı ya da savunucu olmadan, uygun bir ses tonuyla dile getirilmelidir. Eğer eleştirilen konulara hak verilmiyorsa eleştirinin arkasındaki genel ilkeler kabul edilerek “ haklı olabilirsin” denilebilir. Birisiyle ayni fikirde olunduğunda, karşı taraf biraz geriye dönmekte ya eleştiriye devam etmekte ya da konuyu konuşmaya başlayabilmektedir. Savunucu ya da tartışmacı cevaplar yeni tartışma konuları yaratmaktadır. Sisleme tartışma başlamadan önce iletişimi durdurmaktadır. 

İçeriği Süreçle değiştirmek: İçeriği süreçle değiştirildiğinde tartışmanın odak noktası içerikten kişilerin arasında neler olduğuna odaklanmaktadır. Eğer karşı taraf atılgan biçimde dile getirilmiş isteği, işitmemiş gibi yaparak başka cevaplar verirse (örn. kızmak, alay etmek, ilgisiz bir konuyu gündeme getirmek)  1) olan bitenin altı çizilmeli (içeriği süreçle değiştirmek) ve 2) istek yeniden odak noktası yapılmalıdır.

Dağıtma: Dağıtma, atılgan istekler karşısında, karşı tarafın yoğun kızgınlık ya da başka aşırı duygusal tepkiler verdiğinde, kullanılan   bir geciktirme yöntemidir. Yakın ilişkilerde, karşıdaki  insanın güçlü duygularını ifade etmesine izin vermek önemlidir. Ancak böyle zamanlarda dile getirilen isteği duymayacaklardır. Böyle durumlarda “şu anda çok üzgün olduğunun farkındayım, konuyu daha sonra tartışırız” demek daha iyi olacaktır.

Atılgan Sorgulama: Atılgan bir şekilde istek dile getirildiğinde karşı taraf saldırıya geçiyorsa, istekle ilgili bir probleminin olup olmadığı sorularak,  atak etkisiz hale getirilebilmektedir.

Atılganlığı öğrenmenin anlamı, her zaman istenilen şeylerin yüzde yüz alınacağı anlamına gelmemektedir. Atılganlık sadece istediğinizi elde etme şansınızın artmasını garanti etmektedir. Ayrıca dinleme ve tartışabilme becerileri ve uzlaşmacı atılgan tepkiler üzerinde çalışılmalıdır. Bunlar yapıldığında gereksinimler karşılanacaktır. 

İstekleri Geri Çevrildiğinde Kullanılabilecek Diğer Yollar:

İsteklerin reddedilmesinde, insanların kullandığı tipik engellemelere karşı  hazırlıklı olmak ve bunlara uygun bir dizi önlemlerin alınması yararlı olmaktadır. Yaygın olarak kullanılan kaçınma davranışlarının bazıları şunlardır: 

Üstü Kapalı Gülmek:  İsteğe şakayla cevap verilmektedir. “ Bu durumda benim projem üç hafta ertelenmez mi? Sağlıklı bir bebeğin doğabilmesi bir ay gecikecek.” İçerikten sürece kayılmakta, şaka konudan uzaklaşılmasını sağlamaktadır. Bu durumda bozuk plak tekniği kullanılabilir: “ Evet ama senin projen zaten üç hafta sonra başlayacak”. 

Planlı Suçlama: Karşıdaki kişi sizi problemden dolayı suçlamaktadır. “Akşam yemeğini her zaman çok geç hazırlıyorsun ve bulaşıkları yıkamak için ben çok yorgun oluyorum”. Burada sislendirme tekniği kullanılabilir “ Bu doğru olabilir ama sende anlaşmamıza saygı duymuyorsun” ya da basitçe aynı fikirde olunmadığı söylenilebilir “ sekiz bulaşık yıkamak için geç bir saat değil”.

Saldırganlık: İsteğe kişisel saldırı ile yanıt verilmesi. “ Koca ağzınla sürekli sözümü kestiğinde, seni kim protesto edecek”,  “Teşekkür ederim” şeklinde şakayla cevap verildiğinde,  kırık plak ve dağıtma kullanılabilecek yöntemlerdir. “Şu anda çok kızgın olduğunu görebiliyorum, mitingden sonra bu konuyu konuşalım mı?” 

Yapmak istemediği için erteliyor görünmek:  İstek “Şimdi değil, çok yorgunum” ya da “başka bir zaman, belki” şeklinde cevaplanmaktadır.  Bozuk plak tekniği kullanılabilir ya da başka zamanın kesin olarak belirlenmesi konusunda ısrar edilebilir. 

Dürüst olmamak: İstek  “niçin”le başlayan pek çok soruyla engellenmektedir (niçin böyle hissediyorsun, neden gitmek istemediğini hala anlamadım, niçin kafanı değiştirmiyorsun). Verilebilecek en iyi cevap, içeriği süreçle değiştirmek ya da bozuk plak tekniğini kullanmaktır. 

Kendine Acındırma Davranışı:  İstek gözyaşlarıyla karşılanmakta ve karşı tarafın kendini suçlu hissetmesi sağlanmaya çalışılmaktadır. En iyi strateji karşıdaki kişinin hayal kırıklığınının  kabul edilmesi ve  ardından isteğin dile getirilmesidir. “ Bu konunun acı çekmene neden olduğunu biliyorum fakat bu sorunun çözümlenmesi gerekli”.  Karşıdaki kişi gerçekten hayal kırıklığı yaşıyorsa tartışma başka bir zamana ertelenebilir. 

Kılı kırk yarma: Karşıdaki kişi sizinle hissedilenlerin meşruiyeti, sorunun büyüklüğü ya da ya da diğer başka noktalarda tartışmak istiyordur. İçeriği süreçle değiştirme tekniği kullanılabilir: “ Şu anda kılı kırk yarıyor ve konudan uzaklaşıyoruz”. 

Tehdit: “Eğer böyle  ısrar  etmeye devam edersen, başka bir erkek arkadaş bulman gerekecek” biçiminde tehditkar ifadeler kullanılmaktadır. Bu durumda atılgan sorgulama kullanılabilmektedir. “ Benim isteklerim seni rahatsız mı ediyor”  sorusunun yanı sıra süreçten içeriğe tekniği de kullanılabilir. 

İnkâr: “Öyle yapmadığımı sana söylemiştim” ya da “beni gerçekten yanlış anlamışsın” gibi ifadeler kullanılmaktadır. Ne gözlemlendiği ve yaşandığı vurgulanmalı ve sisleme tekniği kullanılmalıdır: “ Sana öyle görünebilir ama benim gözlemlerim…”