Hiperaktivite ve Yaratıcılık

Türkçe sözlükte; Yaratıcı: Yaratma yeteneği olanı olarak tanımlanmış ve anlaşılması içinde şu  örnek verilmiş: “Birçok yaratıcı çocuk, hatta sıradan çocuk, yaşamın çeşitli yüce alanlarına ilkin çocukluktaki bu masal köprüsü ile yaklaşmışlardır.” H. Taner

Bazı kavramları ancak kendisi ile tanılamak olanaklı. Yaratıcı ve yaratma kavramı da bunlardan olsa gerek. Hiperaktivite hemen tüm boyutları ile anlatıldı ve daha da anlatılacak. Ben “yaratı” sürecini, yaratının neliğini, beynin hangi alanlarının ve özelliklerinin işlevi olduğunu açıklamaya çalışacağım. Bir anlamda hiperaktivite ve yaratıcılık kaynağını yeniden yorumlamaya çalışacağım. Bu bağlamda; yorumlama (hermenötik), göstergebilim (fenomenoloji), felsefe ve psikiyatrinin olanakları kullanmaya çalışacağım.

 

Düğümü çözümlenmesi ve yeniden atılması gereken bir konum da “çocukta ve ergende” yaratıcılık alacaktır. Onu da bu toplantının sonunda sizlere bırakıyorum. Bir anlamda bir “Geştalt” oluşturmanızı isteyeceğim sonunda. İçimizdeki “o haşarı çocuk” hep yaratmakla ilgili, sonsuza kadar da bu özelliğini sürdürecek gibi görünüyor.

Henri Ey (1952) psikiyatrik hastalıkları “Patholopie de 1a liberte” –patolojilerin özgürlüğü- olarak tanımlarken psikiyatrik hastalıklarla yaratıcılık arasındaki ilişkiyi sanırım en kestirme anlayacağımız şekilde vurgulamış.

Öncelikle bu sindirilmeli: Yaratma eylemine engel değil öyleyse hiperaktivite. Anlatıldı, anlatılacak yaratma edimindeki süreçlerde gerekli olan oluşumlar yeterli hiperaktivitede. Yaratma ediminin önemli parçalarından biri de gerileme eylemidir. “Benlik hizmetinde regresyon” tanımı alan bu psikolojik kavram psikopatolojilerin en temel özelliği olsa gerek: 

İçgüdüsel bir süreç olarak yaratma edimi: 

Canlılık “tutuculuğu” gerektiriyor. Bu tutuculuğun devamı çok kısıtlı oysa. İnsan, varoluşunu başka şekilde tamamlamak zorunda. Bu tamamlanış, ölüme direniş temel gereksinimi insanın ancak yaratıcılığında gizlenebilir. Bu da yaratma ediminin temel güdüleyicilerinden biri olsa gerek: 

Yaşamın doğal gidişi içinde dinamik insan süreçlerinde ortaya çıkan kararsızlıklar, çatışmalar ve dengesizlikler yaratıcılığın kaynaklarıdır. Harmoni ve homeostatik denge kavramları ile açıklanan bu durum; insanın biricikliği – tekliği ve bütünlüğü – bütünlüğe ulaşma çabasında yaratıcılığını körükleyen bir diğer oluşumdur.

Stevenin’e göre yaratma edimi; dürtüler, engeller ve hemen doyuma ulaşma çabası karşısındaki engellerden köken alır. Bu da mitolojiden ödünç aldığımız “eros ve tanatos” arasındaki sonsuz kavganın ortaya çıkardığı bir enerjidir kanımca.

Freudiyen öğretiye göre; insan davranışları bilinç dışı ve bilinç süreçleri ile ilişkili primer ve sekonder süreçlerden geçer. Yani haz ve gerçeklik ilkesi. Haz ilkesi id materyali ile ilişkili olurken, gerçeklik ilkesi ego işlevleri ile ilgilidir.

Hemen anlaşılabileceği gibi ego gerileyerek bilinç dışı materyali idden alır ve dışarıya yansıtır. Yaratma ediminde bu yansıtmanın özellikleri belirleyici olmalı. Burada egonun geriledikten sonra kendi oluşumunu koruyabilecek konumda olması gerektiği unutulmamalıdır. 

Bütün bu açıklamalar bize şunu göstermektedir. Yaratma süreci psikopatolojiden doğrudan bağımsız gibidir. Yani psikopatoloji yaratmaya engel değildir. Yaratma ister hasta ister sağlıklı olsun “bir boşalma” sürecidir. 

--- Yaratıcı Olanların Psikopatolojileri   

Psikopatoloji ve sanat arasındaki ilişki Antik Yunandan günümüze kadar değişik platformlarda tartışılmıştır. Aynı zamanda günümüzde de birçok bilimsel çalışmanın konusudur. 

Andreasan ve arkadaşları uzun süreli (1974 – 1987) yaptıkları bir takip çalışmasında yazarlar arasında duygudurum bozuklarının yüksek oranda bulunduğunu ileri sürmüşlerdir. 

Post’un (1994) yaptığı bir çalışmada da emosyonel dengesizlik, depresif bozukluklar, bağımlılık gibi psikopatolojilerin sanatçılar arasında yaygın olduğu bulunmuştur. Bütün bu çalışma sonuçlarının bilimsel planda bizlere gösterdiği şey en azından psikopatoloji yaratıcılık anlamına gelmese de engel bir durum olmadığıdır. 

Yaratıcılık ürünleri çok eskiden bu yana “tedavi süreçlerinde” kullanılmaktadır. Bu konudaki örnekler; Winnicot’un resim çalışmalarını kullanmasında temsillendirilebilir. Bunun dışında günümüzde de sanatsal ürünler birçok bireysel ve grup terapi sürecinde kullanılmaktadır. 

Sonuç olarak; yaratıcılık insanın temel değerlerinden birisidir. Katartik süreçlerin yaşanması da ruhsal hastalıkların tedavilerinin temellerinden birisidir. 

Ego bütünlüğünün korunması ve nesne ilişkilerinin devamı sanatsal yaratıcılığın sağladığı diğer katkılardır. 

Şimdi yaratıcılık sürecinde gerekli olan özellikleri hiperaktivite açısından gözden geçirelim.

I-Bu özelliklerden birisi kaosa duyulan hoşgörüdür. Yapılan araştırmalarda hiperaktivite özelliğinin kaos durumuna hoşgörüyü artırdığı bulunmuştur. 

II-Bir diğer özellik; dikkatin çekilmesi, çok yöne dağılması (distraksiyon)’dur. Hiperaktivite en yoğun yaşanan durumlardan birisi de budur. Adeta bombardıman vardır. 

III-Üretmek için gerekli olan durumlardan bir diğeri de belirli bir süre için dağıtmaktan (disarragement) “huzur” duymaktır. 

IV-Yaratma varoluşunun özelliklerinden biri de bilinmeyen ve tanınmamış bir gerilimden beslenme durumudur. Bu yeni bir oluşuma katılma için gerekli durumdur. 

V-Yaratma sürecinin bir diğer özelliği de hızla ortadan kalkan, örüntü haline gelmeden yok olan fantastik düşüncelerdir. 

Yaratma edimindeki gerekli olan bu özelliklerin tümü hiperaktiviteden alınmış sanki. 

Kanımca bütün konum sel halindeki bu özelliklerin uygun baraj sistemleri ile taşkınları önleyecek duruma getirilmesidir. Tarih Nil taşmaları ile yok olan Mısır şehri örnekleri ile doludur. Oysa artık Nil taşmıyor. Nil artık eğlencenin hizmetinde. 

Hiperaktivite de uygun biyopsikososyal yaklaşımlarla üretkenliğin doruğundaki süreçlere yönlendirilebilir kanısındayım.

Freud: “Ama yaratıcı yazarlar değerli müttefiklerdir ve onların sundukları kanıtlar büyük övgüye layıktır, çünkü onlar yerle gök arasında, bizim felsefemizin henüz düşünü bile kurmamıza olanak vermediği bir sürü bilgiye sahiptirler. Onların zihin konusundaki bilgileri bizim gibi sıradan insanlarınkinden çok daha ileridedir, çünkü onlar bizim henüz bilim alanına sunmadığımız kaynaklardan yararlanmaktadır.” Der.

    

Freud’un sanatçılar için yaptığı bu yorum ve alçak gönüllü değerlendirme çok rastlantısal olmasa gerek. Gerçekten yaratıcılık ve yaratıcılar bizim “henüz tanımadığımız kaynakları” kullanıyorlar. Yöntemler öğrenilebilir. Değiştirilebilir. Ama kaynakları anlamak, onlara ulaşmak her zaman kolay olmuyor. “Hiperaktivite muzdaripleri” de aynı kaynaklara sahip olmuş olabilirler. Bunu bilme olanağımız bugün için yok gibi görünüyor. Terapist olarak, öğretmen olarak veya herhangi bir ilgili olarak bizim yapabileceğimiz bu kaynakları kullanmada elimizdeki olanakları en iyi şekilde sunmaktır hiperaktiflere. Kaynaklarını en iyi şekilde kullanabilecekleri yöntemleri hayata geçirmede yardımcı olmak…

Kaynakları kirletmeden, kurutmadan yöntemleri uygulamaya aracılık etmek dışında sanırım çaresiziz şimdilik…