NÖROFİBROMATOZİS (NF) NEDİR?

Bu açıklamalar NF hastalarının ve onların yakınlarının hastalığı anlamalarına yardımcı olmak amacı ile hazırlanmıştır.  NF’li kişilerin bir, hatta birden fazla hekimle yaşam boyu iletişim içinde olmaları gerekir. 

Ayrıca hasta dernekleri ve destek gruplarının verebileceği pratik bilgiler, sosyal yardımlar hem hastaya, hen hekime yardımcı olacaktır. Türkiye‟de de bu tür bir hasta derneğinin kurulması çok yararlı olacağından bu konuda öneri ve dileklerin:

cnsoru@hacettepe.edu.tr adresine gönderilmesi rica olunur.

Nörofibromatozisler (NF), sinir sisteminin çeşitli kısımlarında veya vücudun herhangi bir 

yerinde tümör gelişmesine zemin hazırlayabilen ve bunun yanısıra kemik ve cilt gibi dokuları 

da etkileyebilen kalıtsal hastalıklardır. Ayrıca gelişimsel bozukluklara yol açabilirler: örneğin, NF1‟li bireyler arasında öğrenme güçlükleri toplumun diğer bireylerine kıyasla daha sık görülür.

NF için kullanılan çeşitli terimler mevcuttur;

NF1 1882’de tıp literatüründe ilk defa Friedrich von Recklinghausen tarafından 

tanımlanmış ve yıllarca bu isimle anılmıştır.

Fakomatozlar olarak anılan bir grup hastalık içinde yer alır. “Phakos” Yunancada 

doğumsal leke anlamına gelmektedir, NF1‟de de deride doğumda da görülebilen sütlü 

kahve renkli lekeler bulunur.

NF deri ve sinir sistemini birlikte etkileyen hastalıklar arasında en yaygın  görülendir.

Nörofibromatozis Tipleri

Nörofibromatozis, tip  1 ve tip 2 olmak üzere iki sınıfa ayrılmaktadır. Nörofibromatozis tip 1 (NF1) von Recklinghausen ya da periferal nörofibromatozis olarak bilinmekte ve 4000 kişide 1 oranında görülmektedir. Belirtileri arasında ciltte çok sayıda cafe-au-lait (CLS) olarak adlandırılan sütlü kahve renkli lekeler, nörofibrom adı verilen urlar ve  omurilikte eğilme (skolyoz) bulunur. Bunların yanı sıra beyinde, kafa sinirlerinde ya da omurilikte tümörler gelişebilmektedir. Hastaların yaklaşık %50‟sinde öğrenme ile ilgili zihinsel problemler görülmektedir. 

Nörofibromatozis tip 2 (NF2): Bilateral akustik nörinom  veya vestibuler şvannom olarak  da bilinen bu hastalık nadir görülmekte, 40.000 doğumda bir kişide ortaya çıkmaktadır. Kafa sinirlerinde ve omurilikten çıkan sinirlerde de  tümörler gelişebilir. İşitme sinirindeki tümörler nedeniyle işitme kaybı 10’lu ya da 20’li yaşların başlarında hastalığın ilk belirtisi olarak ortaya çıkmaktadır. 

Vücudumuz milyonlarca hücreden yapılmıştır. Her hücre kromozomlar olarak adlandırılan 

yapıları içerir. Her hücrede 46 kromozom 23 çift halinde bulunur. Her kromozom çiftinden 

bir tanesi anneden, diğeri babadan alınan kromozomdur. Gen ise kromozomun küçük bir 

bölümüdür. Genler de çift halde bulunurlar. 23 kromozom üzerinde yaklaşık olarak 35.000- 40.000 gen belirli bir sıra ile bulunur. 23 çift kromozomdan bir çifti cinsiyet kromozomudur ve erkeklerle kadınlarda farklıdır, diğer 22 çift kromozom, ki otozom adını alırlar,  her iki cinsiyette de aynıdır.

 Genler hücrenin davranışını belirler. Bir gen aktif olduğu zaman, o genin görevine bağlı olarak hücrede çeşitli olaylar meydana gelir. Bazı genler göz rengi gibi görünür özelliklerden sorumlu iken diğer bazı genler vücudumuzda meydana gelen kimyasal olaylar için gerekli maddelerin üretiminden sorumludurlar.

Mutasyon bir değişikliktir. Gen mutasyonları zamanın başlangıcından bu yana olmuş ve  

olmaktadır. Mutasyonların çoğunluğu saptanamamakta ve bazıları da zararsızdır. Mutajen olarak adlandırılan yani mutasyona neden olan bir etken, genin yapısını değiştirir, böylece o  genin, içinde bulunduğu hücrede yönettiği olaylar değişir ya da tamamen durur. Bu tip bir değişiklik ciddi etkilere neden olabilir ve genetik bir hastalık ortaya çıkabilir.

NF, genlerde bu tür bir değişimin sonucudur.

Nörofibromatozis’in Genetiği (Kalıtımı)

NF otozomal dominant bir hastalıktır. Otozomal demek, NF geninin otozom adı verilen 22 çift kromozomdan bir çiftinde bulunması demektir (NF1 geni 17 numaralı kromozomda,  NF2 geni 22 numaralı kromozomda bulunmaktadır). Bu kromozomlar (17 ve 22) hem erkeklerde hem de kadınlarda bulunduğu için NF  her iki cinsiyette de görülür, yani hasta olan anne ya da babadan hastalık kız ya da erkek çocuklarına geçebilir. Dominant (baskın) terimi ise kromozom çiftinde bulunan hastalık ile ilgili genlerden sadece birinde değişiklik (mutasyon) olmasının,  kişinin hasta olması için yeterli olduğunu ifade eder: değişikliğin gen çiftinin her bir tekinde olmasına gerek yoktur. Gen çiftlerinden birinin sağlıklı olması hastalığı önlemeye yaramaz. Baskın koşullarda NF gen çiftlerinden birinin hasta olması hastalığın bir sonraki kuşakta görülmesi için yeterlidir. 

Resesif (çekinik) hastalıklar ise ancak her iki gen çiftinin de değişikliğe uğraması halinde ortaya çıkar.

Nörofibromatozlar hasta anne ya da babadan geçmekte, ya da anne veya babadan gelen sperm ve yumurta hücresinde olan yeni bir değişiklik (mutasyon) sonucunda ortaya çıkmaktadır. NF hastalarının yarısı hastalığı ana ya da babalarından alırken diğer yarısı spontan mutasyonlar sonucunda hasta olurlar, ailede hasta yoktur. NF herhangi bir ailede ortaya çıkabilir. Ailesel ya da spontan mutasyon sonucunda NF hastası olan bir bireyin doğacak herbir çocuğunun yarı yarıya sağlıklı olma olasılığı vardır. Yani bu bireyin çocuğu %50 olasılıkla NF‟li, ya da %50 olasılıkla sağlıklı  olabilir. Sağlıklı olan çocuk yani hasta geni taşımayan çocuklar hiçbir zaman hastalık belirtisi göstermeyeceklerdir. 

NF‟in belirtileri aynı aile içinde dahi değişkenlik gösterebilmektedir. Aynı ailedeki farklı 

bireyler, erkek kardeşler, büyükanne  ya da  büyükbaba, anne, baba hasta gene sahip oldukları halde, her bir kişide hastalığın şiddeti ve bulguları farklı olabilmektedir. Örneğin, bir NF1‟li baba hafif belirtiler göstermekte iken  çocukları daha ağır olabilmektedir. Bunun tam tersi şekilde ağır NF hastası anne ya da babanın orta şiddette hasta çocukları olabilmektedir.  

NNFF, Utah Üniversitesi‟nde bulunan Genetik Bilimler Öğrenim Merkezi (GSLC) ile işbirliği içinde öğretici bir internet sitesi oluşmuştur. Bu programda NF1 genetik prensipleri ve hastalığın özellikleri öğretilmektedir. Bu sistemin amacı genetiği eğlenceli ve ilgi çekici olarak lise altı ve lise düzeyindeki öğrencilere öğretmektir. Bu programda ayrıca öğretmenler için sınıfta kullanım için uygun ders planı ve kılavuz olma özelliği de bulunmaktadır.

Bir çocuğa NF’in hasta ebeveynlerden geçiĢi neden her zaman 50-50 olasılık ile olur? 

Yumurta ve sperm hücrelerinin olgunlaşması sırasındaki olaylar bunu açıklayabilir. Bu hücreler genetik mirası bir nesilden diğerine aktarırlar. Yumurta ve sperm hücreleri olgunlaşmadan önce aynı diğer vücut hücreleri gibi genetik maddenin tamamını, yani 23 çift kromozom taşırlar. Bu hücreler olgunluğa erişirken mayoz bölünme olarak adlandırılan özel bir işlemden geçerler ve sonuçta orijinal genetik maddenin yalnızca yarısını içeren yumurta ve sperm hücreleri oluşur. 

Yani yumurta ve sperm hücrelerinde 23 tek kromozom bulunur.

1..Sperm ya da yumurta hücresi içinde kromozomlar dizilir

2.Kromozom çiftleri  birbirinden ayrılır

3.Hücre bölünmeye başlar

4. Hücre ikiye bölünür ve her hücrede kromozom çiftinden bir tanesi bulunur

Yumurta ve sperm hücreleri bir araya geldiklerinde yeni hücre normal insan gelişimi için gerekli 

olan 23 çift kromozoma sahip olur.