 Parkinson
hastalığı da dahil olmak üzere, bu hastalığın belirtilerinin hemen
hemen aynısının görüldüğü, ancak farklı nedenlere bağlı olarak gelişen
çok sayıda hastalık “Parkinsonizm” başlığı altında
toplanır. Genel olarak deneyimli bir nörolog, hasta ve yakınının
verdiği ayrıntılı hastalık öyküsü ve muayene bulgularına dayanarak,
Parkinson hastalığı ile parkinsonizm tablolarını birbirinden ayırt
edebilir. Ancak, bu gruptaki hastalıklar Parkinson hastalığına o kadar
benzer ki, bazen bu konu ile ilgili uzman hekimin bile yalnızca muayene
bulguları ile karar vermesi güç olabilmektedir. Böyle durumlarda bazı
laboratuar veya röntgen incelemeleri gerekebilir. Yabancı kaynaklara
bakıldığında, yaşamında Parkinson hastalığı tanısı almış hastaların
vefat ettikten sonra yapılan beyin otopsilerinde, yaklaşık % 20 hastada
Parkinson hastalığı tanısının doğru olmadığı ve diğer parkinsonizmlere
ait bulguların bulunduğu görülmektedir. Bu nedenle önce
parkinsonizmlerden kısaca söz etmeyi, daha sonra Parkinson hastalığını
daha ayrıntılı biçimde ele almayı uygun bulduk. da
dahil olmak üzere, bu hastalığın belirtilerinin hemen hemen aynısının
görüldüğü, ancak farklı nedenlere bağlı olarak gelişen çok sayıda
hastalıkbaşlığı altında toplanır. Genel olarak deneyimli bir nörolog,
hasta ve yakınının verdiği ayrıntılı hastalık öyküsü ve muayene
bulgularına dayanarak, Parkinson hastalığı ile parkinsonizm tablolarını
birbirinden ayırt edebilir. Ancak, bu gruptaki hastalıklar Parkinson
hastalığına o kadar benzer ki, bazen bu konu ile ilgili uzman hekimin
bile yalnızca muayene bulguları ile karar vermesi güç olabilmektedir.
Böyle durumlarda bazı laboratuar veya röntgen incelemeleri gerekebilir.
Yabancı kaynaklara bakıldığında, yaşamında Parkinson hastalığı tanısı
almış hastaların vefat ettikten sonra yapılan beyin otopsilerinde,
yaklaşık % 20 hastada Parkinson hastalığı tanısının doğru olmadığı ve
diğer parkinsonizmlere ait bulguların bulunduğu görülmektedir. Bu
nedenle önce parkinsonizmlerden kısaca söz etmeyi, daha sonra Parkinson
hastalığını daha ayrıntılı biçimde ele almayı uygun bulduk.
PARKİNSONİZM NEDİR? Parkinsonizm kelimesi belli
bir hastalıktan çok, değişik nedenlere bağlı olarak ortaya çıkan bir
dizi belirtiyle tanınan bir çok hastalığı çağrıştırır. Bunlarda da
Parkinson hastalığında görülen belirtiler dikkati çeker; örneğin,
uzuvların titremesi, vücut hareketlerinin yavaşlığı, kasların sertliği,
öne eğik duruş şekli, küçük adımlarla ve ayaklarını sürüyerek yürüme,
hızlı ve monoton konuşma vb. Ancak, parkinsonizm tablolarında Parkinson
hastalığı belirtilerinin yanı sıra, sıklıkla beynin başka bölümlerinin
de etkilenmesi sonucu çok sayıda ek belirti mevcuttur. Bu hastalıkların
nedenleri farklı olduğu için tedavileri de değişik olabilmektedir.
Kimisi tamamen iyileşme gösterirken, kimisi hızlı bir seyirle
ağırlaşabilmektedir. Bu nedenle bir parkinsonizmli bir hasta
görüldüğünde esas sebebin araştırılması ve kesin tanı konulması
önemlidir. Parkinsonizme yol açan nedenler: 1-
İdyopatik Parkinson hastalığı: Parkinsonizm tabloları arasından en sık
rastlanılan hastalıktır. Parkinson hastalığında beynin derin kısmında
yer alan kara çekirdekteki (substansiya nigra) dopamin adlı kimyasal
maddeyi üreten sinir hücreleri hasara uğrar ve eksilir. Bu hasara yol
açan nedenler kesin olarak bilinmediği için, Parkinson hastalığı, tıpta
sebebi bilinmeyen anlamında kullanılan “idyopatik” kelimesi ile anılır.
Bu hücrelerin uzantıları “striyatum” (çizgili cisim) adı verilen
bölgelerdedir ve burada yer alan alıcı yapılara (reseptör), salınmış
olan dopamin bağlanır ve bilgiyi bir sinir hücresinden diğerine iletir.
Beyinde yeterli dopamin yapılamadığı için uzuvlarda istirahat
halindeyken titreme, kas sertliği, hareket yavaşlığı ve duruş bozukluğu
ile şekillenen Parkinson hastalığı belirtileri ortaya çıkar. Parkinsonizm
tabloları arasından en sık rastlanılan hastalıktır. Parkinson
hastalığında beynin derin kısmında yer alan kara çekirdekteki
(substansiya nigra) dopamin adlı kimyasal maddeyi üreten sinir
hücreleri hasara uğrar ve eksilir. Bu hasara yol açan nedenler kesin
olarak bilinmediği için, Parkinson hastalığı, tıpta sebebi bilinmeyen
anlamında kullanılan “idyopatik” kelimesi ile anılır. Bu hücrelerin
uzantıları “striyatum” (çizgili cisim) adı verilen bölgelerdedir ve
burada yer alan alıcı yapılara (reseptör), salınmış olan dopamin
bağlanır ve bilgiyi bir sinir hücresinden diğerine iletir. Beyinde
yeterli dopamin yapılamadığı için uzuvlarda istirahat halindeyken
titreme, kas sertliği, hareket yavaşlığı ve duruş bozukluğu ile
şekillenen Parkinson hastalığı belirtileri ortaya çıkar. 2-
Sekonder parkinsonizm: Dopamin hücrelerinin görevini yapamaz hale
gelmelerine yol açan çeşitli sebepler arasında substansiya nigrayı
etkileyen damar hastalıkları veya tümörler, karbon monoksit gibi bazı
kimyasal maddelerle zehirlenmeler, ansefalitler (beyin dokusu iltihabı)
vb. sayılabilir. Bazı ilaçlar dopaminin bağlandığı striyatum
bölgelerindeki doğal etkisini engeller, böylece dopamin kimyasal
mesajını iletemez ve dopamin eksikliği varmış gibi bir sonuç doğar.
Psikiyatri hastalarında kullanılan bazı ilaçlar (nöroleptikler) ile
içinde rezerpin bulunan tansiyon düşürücüler ve kusmaya karşı
kullanılan bir çok ilaç parkinsonizm tablosuna yol açabilir, fakat
sorumlu ilacın kesilmesiyle bu durum düzelir. Dopamin
hücrelerinin görevini yapamaz hale gelmelerine yol açan çeşitli
sebepler arasında substansiya nigrayı etkileyen damar hastalıkları veya
tümörler, karbon monoksit gibi bazı kimyasal maddelerle zehirlenmeler,
ansefalitler (beyin dokusu iltihabı) vb. sayılabilir. Bazı ilaçlar
dopaminin bağlandığı striyatum bölgelerindeki doğal etkisini engeller,
böylece dopamin kimyasal mesajını iletemez ve dopamin eksikliği varmış
gibi bir sonuç doğar. Psikiyatri hastalarında kullanılan bazı ilaçlar
(nöroleptikler) ile içinde rezerpin bulunan tansiyon düşürücüler ve
kusmaya karşı kullanılan bir çok ilaç parkinsonizm tablosuna yol
açabilir, fakat sorumlu ilacın kesilmesiyle bu durum düzelir. 3-
Parkinson-artı sendromlar: Dopamin içeren substansiya nigra
hücrelerinin yanı sıra, striyatumdaki sinir hücrelerinin de hasara
uğradığı (dejenerasyon) bu hastalıklarda, Parkinson hastalığı
belirtilerinin yanı sıra, beynin başka bölgelerini de ilgilendiren
çeşitli nörolojik belirtiler saptanır. Bu grup içinde yer alan ve
multisistem atrofi (MSA) başlığı altında toplanan hastalıklar Parkinson
hastalığından farklı olarak, vücudun iki yarısını simetrik olarak
tutarlar, daha hızlı ilerlerler, hastalığın erken dönemlerinde hızlı
ilerleyen konuşma ve denge bozuklukları ile düşmelere yol açarlar. Bu
grupta yer alan bir kısım hastada parkinsonizmin yanı sıra, hayaller ve
hezeyanların eşlik ettiği bunama hali geliştiği tablolara Lewy cismi
demansı adı verilir. Parkinson-artı sendromlar içinde yer alan
hastalar, Parkinson hastalığının belirtilerini düzelten levodopadan
başlangıçta yarar görmelerine karşın, kısa sürede ilaçtan eskisi gibi
yarar görmezler. Ancak yine de günümüzde bu hastalıklara yönelik özel
tedaviler bulunmadığı için, Parkinson hastalığında kullanılan ilaçlar
oldukça yüksek dozlarda kullanılır. Dopamin içeren
substansiya nigra hücrelerinin yanı sıra, striyatumdaki sinir
hücrelerinin de hasara uğradığı (dejenerasyon) bu hastalıklarda,
Parkinson hastalığı belirtilerinin yanı sıra, beynin başka bölgelerini
de ilgilendiren çeşitli nörolojik belirtiler saptanır. Bu grup içinde
yer alan ve multisistem atrofi (MSA) başlığı altında toplanan
hastalıklar Parkinson hastalığından farklı olarak, vücudun iki yarısını
simetrik olarak tutarlar, daha hızlı ilerlerler, hastalığın erken
dönemlerinde hızlı ilerleyen konuşma ve denge bozuklukları ile
düşmelere yol açarlar. Bu grupta yer alan bir kısım hastada
parkinsonizmin yanı sıra, hayaller ve hezeyanların eşlik ettiği bunama
hali geliştiği tablolara Lewy cismi demansı adı verilir. Parkinson-artı
sendromlar içinde yer alan hastalar, Parkinson hastalığının
belirtilerini düzelten levodopadan başlangıçta yarar görmelerine
karşın, kısa sürede ilaçtan eskisi gibi yarar görmezler. Ancak yine de
günümüzde bu hastalıklara yönelik özel tedaviler bulunmadığı için,
Parkinson hastalığında kullanılan ilaçlar oldukça yüksek dozlarda
kullanılır. 4- Kalıtsal nörodejeneratif hastalıklara
eşlik eden parkinsonizmler: Parkinsonizm içinde yer alan hastalıkların
küçük bir bölümünün kalıtımla geçtiği bilinir. Bunların başında
“Wilson” hastalığı gelir ki erken tanısı çok önemlidir, çünkü hastalığa
özgü tedavi mevcut olup hayat kurtarıcıdır. Diğerlerinde yine Parkinson
hastalığı bulgularının yanı sıra, sinir sisteminin bir çok yerinin
etkilendiğini yansıtan zengin nörolojik bulgular saptanır. Parkinsonizm
içinde yer alan hastalıkların küçük bir bölümünün kalıtımla geçtiği
bilinir. Bunların başında “Wilson” hastalığı gelir ki erken tanısı çok
önemlidir, çünkü hastalığa özgü tedavi mevcut olup hayat kurtarıcıdır.
Diğerlerinde yine Parkinson hastalığı bulgularının yanı sıra, sinir
sisteminin bir çok yerinin etkilendiğini yansıtan zengin nörolojik
bulgular saptanır.PARKİNSON HASTALIĞINDA FİZYOTERAPİNİN ÖNEMİ Parkinson
hastalarında tıbbi tedavinin yanı sıra beden eğitimi hareketleri de çok
önemlidir. Fiziksel olarak zinde olan hastaların uzun hastalık seyriyle
daha iyi başa çıktıkları bilinen bir gerçektir.
Beden
eğitiminin, yapılabildiği ölçüde, özellikle kas sertliği ve hareket
yavaşlığı üzerine olumlu etkisi vardır. Bilindiği gibi kullanılmayan
kasların zamanla kitlesi azalır ve boyu kısalır (kontraktür),
dolayısıyla vücudun kas yapısının korunması için beden hareketlerinin
yapılması zorunludur. Benzer biçimde, eklemlerin her gün normal hareket
menzilinde hareket ettirilmeleri gereklidir, aksi takdirde
kullanılmayan bir eklemi kuşatan bağ dokusu sertleşir ve eklem hareket
yeteneğini kaybederek kalıcı biçimde işlev kaybına uğrar. Böylece
düzenli kas faaliyeti kasları ve eklemleri korur, ayrıca kalbin
çalışmasına, kan dolaşımına ve akciğerlerin havalanmasına da katkıda
bulunur. Bunların dışında beden hareketleri yapanlarda daha az kabızlık
olur, böbrekler, idrar yolları ve mesane daha iyi çalışır. Öte yandan
fiziksel faaliyet zihin için de iyidir. Kaslardaki gevşeme ve rahatlama
fikirlerin olumlu yönde değişmesine de yol açar. Beden hareketlerinden
sonra mutluluk hissi, kendini iyi hissetme duyguları kişiye hakim olur.
Kendi gözlemlerimize dayanarak, hastalarımız arasında
düzenli olarak beden hareketleri yapanların, yapmayanlara göre günlük
yaşamlarında daha hareketli olduklarını söyleyebiliriz. Beden eğitimi
hareketleri özellikle alışık olmayan hastalar için başlangıçta zevksiz
ve sıkıcı görünse de, bunu günlük yaşamın bir parçası olarak kabul
etmeleri kendileri için yararlı olacaktır. Aile bireyleri de en az
hekim kadar bu konuda destekleyici ve teşvik edici bir tutum içinde
olmalıdırlar. Mesleği gereği fazla hareket eden hastaların bu bakımdan
daha şanslı olduklarını belirtmekte yarar vardır.
Hastalar
normal hareket açıklığına kavuşması amacıyla tüm eklem ve kaslarını her
gün kısa sürelerle çalıştırmalıdırlar. Bu çalışmaların hastayı aşırı
derecede yoracak kadar ağır olması ya da uzun sürmesi şart değildir.
Eğer hasta tercih ediyorsa sabit duran bisiklet ya da kürek çekme aleti
gibi bazı aletlerden yararlanabilir, ancak bunların aletsiz yapılan
hareketlere bir üstünlüğü görülmemiştir.
Yürüme
hastalar için mükemmel ve ılımlı bir egzersizdir. Yürümenin hızı,
süresi ve mesafesi hastanın yetenek ve gücüne göre değişebilmekle
birlikte, günde 1-2 kilometre yürüyüşün yorucu olmadığı gibi gevşetici
ve canlandırıcı bir etkisi de vardır. Yürüme şehirde ya da kırsal
kesimde kolaylıkla hobi şeklinde yapılabilir, veya her sabah köşedeki
dükkana gidip alışveriş yapmak, dönüşte başka bir yoldan dönmek
şeklinde günlük yaşamın bir parçası haline getirilebilir. Bunun dışında
yüzme son derece yararlı bir spordur, ancak denge ve yürüme bozukluğu
olmayan hastalara, eğer imkanları varsa yazın sığ sularda, güvenli
koşullarda yüzmeleri önerilir. Eskiden beri yapmaktan hoşlandığı tenis,
futbol gibi faaliyetleri varsa, hasta bunları sürdürmelidir, zira bu
tür sporlarda öğrenilmiş hareketler, yürüme gibi içgüdüsel olarak
yapılan hareketlere kıyasla Parkinson hastalığından daha az etkilenir.
BEDEN EĞİTİMİ HAREKETLERİ
Büyük
eklemleri ve onları ilgilendiren kasları düzenli olarak günde 5-10 kez
ya da daha fazla hareket ettirmek son derece zindelik kazandırır.
Özellikle sabah yataktan kalkar kalkmaz yapıldığında, hasta gün boyu
daha fazla hareketlilik kazanır. Parkinson hastalığı belirtileri tıbbi
tedaviyle kontrol altında olan ve ağır kalp yetmezliği bulunmayan
hastalara bazı basit beden eğitimi hareketleri önerilebilir.
Bu
bölümde, sadece ilaç tedavisinin çözüm getirmediği öne eğik duruş,
yürürken ayakları sürüme, iskemleden doğrulma zorluğu gibi Parkinson
hastalarının günlük yaşamlarını güçleştiren bazı belirtilerin
düzeltilmesini hedef alan egzersizlere yer verilecektir. Bu tür
hareketler bir fizik tedavi hekiminin veya fizyoterapistin öngörmesi
sonucu, düzenli aralıklarla yaptırılır. Hastaya bazı hareketler bir kez
öğretildikten sonra -aile bireylerinden birinin gözlemi altında- hasta
evde her gün kendi başına yapabilir. Eğer gerekli görülmüşse germe
egzersizleri ve bazı pasif hareketler her gün ve düzenli olarak bir
fizyoterapistin yardımıyla yapılabilir. Günlük yapılan egzersizlerin
günlük yararı hafif olsa dahi, birikmiş yararlı etkisi haftalar sonra
farkedilecektir. Hastanın kendisinin yapacağı egzersizlere aşağıda bazı
örnekler verilmiştir:
Sırtüstü Yatarken Yapılacak Egzersizler Giyinme
Eğer
giyinme ve soyunma hareketleriniz oldukça yavaşlamış ve uzun sürüyorsa,
aşağıda sıralanan öneriler giyinmenizin daha hızlı ve kolay olmasını
sağlayabilir.
Giyinmeye veya soyunmaya önce kas sertliği ve yavaşlığın daha ağır olduğu tarafınızdan başlayınız.
Ayakta durmakta zorluk çekiyorsanız bir yatağın kenarına ya da koltuğa oturarak giyininiz.
Bol ve hafif giysiler giymeyi tercih ediniz. Düğme yerine önden fermuarlı olanları seçiniz.
Bağsız ve kolay giyilen ayakkabılar seçiniz. Ayakkabı giyerken uzun saplı çekecek kullanınız.
Giyinmeden önce yakınlarınızdan giysilerinizi hazırlamasını ve bir yere sermesini isteyiniz
Yutmaya İlişkin Sorunların Düzeltilmesi
Yemek
yemeğe başlamadan önce yutma işlevinin basamaklarını düşününüz:
dudaklar kapalı, alt ve üst çene dişleri temas halinde, çiğnenmiş lokma
dil üzerindedir. Sonra dil yukarı kaldırılır, geriye kıvrılır ve
yutulur (YUKARI-GERİ-YUT).
Yutma sorununu, yemeğinizi
yavaş yiyerek ve gıdayı çok ufak lokmalar halinde alarak ve çok iyi
çiğneyerek bir ölçüde engelleyebilirsiniz.
Lokmaları dil ile çevirerek önce bir taraf dişlerle, sonra karşı taraftakilerle çiğnemeye gayret ediniz.
Ağzınızdaki lokmayı yutuncaya kadar ağzınıza başka bir lokma almayınız
Salya Birikmesini Önleme
Tükürüğünüzü
sık aralarla yutmak için bilinçli olarak gayret sarf ediniz.
Dudaklarınızı sıkıca kapatınız, tükürüğünüzü boğazınızın arkasına
kaydırmaya çalışınız ve yutkununuz (YUKARI-GERİ-YUT önerisini
hatırlayın).
Başınızı yukarı doğru dik tutmaya çalışınız ki tükürük boğazınızın gerisinde biriksin ve otomatik yutma hareketi kolaylaşsın.
Konuşmaya başlamadan önce ağzınızda birikmiş olan fazla tükürüğü yutunuz
KONUŞMA BOZUKLUĞUNUN DÜZELTİLMESİNE YÖNELİK ÖNERİLER
Özellikle
ses zayıflaması, telaffuz bozukluğu, konuşma akıcılığında hızlanma gibi
konuşma bozukluğu olan hastaların söylediklerini başkalarının
anlayabilmesi bazen çok zor olmaktadır. Konuşma kaslarını en iyi
şekilde kullanmayı ve böylece konuşmanın daha anlaşılır olmasını
sağlayabilecek bazı egzersizler vardır. Bu çalışmalar her gün hastanın
kendisi veya yakınının işbirliğiyle, düzenli olarak yapılmalıdır.
Aynaya bakarak konuşmak yararlı olur, zira hasta dikkatini dudaklarının
ve dilinin hareketlerine tespit eder, hatalarını görüp düzeltir.
Konuşmaya başlamadan önce nefes alınmalı ve her kelimede bir
duraklamalıdır. Karşıdaki kişinin zor işittiğini farz ederek dil,
dudaklar ve çene güçlü bir şekilde kullanılmalıdır. Fikirler kısa ve
özlü cümlelerle anlatılmalıdır. Hasta yakınları, konuşurken ses tonu
giderek azalıyorsa hastayı uyarmalıdırlar. Dinlerken sabırlı bir
şekilde başı sallayarak veya tasdik ederek destek verilmelidir.
Anlaşılmayan kelimeleri hecelemesi istenmelidir ve anlaşılan kısmı
dinleyici tekrarlamalıdır.
Sesin daha güçlü çıkmasını sağlayan egzersizler
Amaç
nefes alma sıklığını arttırmak ve her bir nefes vermede söylenen kelime
sayısını azaltmaktır. Normal konuşmada uygun cümleciklerde ve fikir
birimlerinde nefes almak için duraklanır, daima nefes verirken
konuşulur. Parkinson hastalığında ise solunum kaslarının hareketlerinin
azalması nedeniyle, kelimeler arasında nefes almak için daha sık
duraklama gerekmektedir. 1- Normalde farkında
olmadan yapılan nefes alıp-verme eylemini istemli olarak yapmaya
çalışınız. Ellerinizi karnınızın üzerine koyarak karın kaslarının nefes
alıp verirken hareketini hissediniz. Bu şekilde defalarca ve düzenli
bir şekilde yavaşça nefes alınız ve veriniz. Bu egzersiz için derin
nefes alıp vermek gerekmez. Normalde farkında olmadan
yapılan nefes alıp-verme eylemini istemli olarak yapmaya çalışınız.
Ellerinizi karnınızın üzerine koyarak karın kaslarının nefes alıp
verirken hareketini hissediniz. Bu şekilde defalarca ve düzenli bir
şekilde yavaşça nefes alınız ve veriniz. Bu egzersiz için derin nefes
alıp vermek gerekmez. 2- Daha sonra nefes alınız ve tekrar
verinceye kadar sürekli bir ses tonu yaratınız. Sesiniz kuvvetli bir
şekilde devam ettiği sürece her bir ses tonunu sürdürünüz. Ses tonu
giderek azalıyorsa daha fazla devam etmeyiniz. Daha
sonra nefes alınız ve tekrar verinceye kadar sürekli bir ses tonu
yaratınız. Sesiniz kuvvetli bir şekilde devam ettiği sürece her bir ses
tonunu sürdürünüz. Ses tonu giderek azalıyorsa daha fazla devam
etmeyiniz. - Nefes alınız “Aaaaa” deyiniz ve dinleniniz.
- Nefes alınız “Ooooo” deyiniz ve dinleniniz.
- Nefes alınız “Uuuuu” deyiniz ve dinleniniz.
Aynı
şekilde diğer sesli harfleri de çıkarma talimleri yapınız. Amaç belli
bir ses tonunu 15 ila 20 saniye kadar sürdürebilmektir. 3- Konuşurken hava akımını hissetmek için el ayanızı ağzınızdan yaklaşık bir karış uzaklıkta tutunuz. Konuşurken hava akımını hissetmek için el ayanızı ağzınızdan yaklaşık bir karış uzaklıkta tutunuz. - BİR’den
ON’a kadar sayı sayınız, o sırada her sayı arasında nefes alınız. Her
bir sayıyı kuvvetli, güçlü bir tonda söylemeye gayret ediniz. Aynı
egzersiz alfabe harfleriyle de yapılabilir.
- Sayı dizileri söylemeye çalışınız. Her diziden önce nefes alınız.
- Nefes alınız, “BİR”
- Nefes alınız, “BİR İKİ”
- Nefes alınız, “BİR İKİ ÜÇ”
- Nefes alınız, “BİR İKİ ÜÇ DÖRT”
Dayanabildiğiniz
kadar çok sayıyı arka arkaya söylemeyi deneyiniz. İki kelimeyi
anlaşılır biçimde söylemek beşini söylemek için aşırı çaba sarfetmekten
iyidir. 4- Nefes alınız ve sonra her bir kelimenin ayrı ayrı çıkmasına dikkat ederek kısa cümlecikler kurunuz. Nefes alınız ve sonra her bir kelimenin ayrı ayrı çıkmasına dikkat ederek kısa cümlecikler kurunuz. - Bir / top / ver Loş / bir / yer
- Bak / mor / taş Ne / hoş / gün
- Can / kalk / koş Gir / ve / çık
- Gül / ve / kuş Saz / ve / caz
5- Kısa cümlecikler kurarak kelimeleri bir anda akıcı olarak söyleyiniz. Kısa cümlecikler kurarak kelimeleri bir anda akıcı olarak söyleyiniz. - Kuş sesi Taşı at
- Eve gel Narı al
- Şuna bak Pili tak
- Topu tut Saati kur
6- Kısa cümlelerle nefes kontrolünü sağlayınız ve bölme işaretinde ( / ) ara veriniz. Kısa cümlelerle nefes kontrolünü sağlayınız ve bölme işaretinde ( / ) ara veriniz. - Beyaz / duvara bak Terzinin / makası
- Çalışma / zamanı Ceketi / söküldü
- Radyoyu / kapat Deniz / bize gel
- Kırmızı / başlık Elmanın / kokusu
Ses zayıflığının ve monoton konuşmanın düzeltilmesine yönelik egzersizler Amaç
konuşmanın anlamını ve anlaşılabilirliğini arttırmak üzere ses tonunun
yükselip alçalması ve kelime vurgulamaları şeklinde ses yüksekliğindeki
değişiklikleri kullanmaktır. 7- Sesinizi
yumuşaktan daha sert tonlara doğru kuvvetlendirme egzersizleri için çok
yumuşak tonda “Aaaaa” deyiniz ve ses tonunuzu giderek yapabildiğiniz
kadar arttırınız. Bunu birçok kez tekrarlayınız. Egzersize başlamadan
önce nefes almayı unutmayınız ve sesiniz yorulunca ara veriniz. Sesinizi
yumuşaktan daha sert tonlara doğru kuvvetlendirme egzersizleri için çok
yumuşak tonda “Aaaaa” deyiniz ve ses tonunuzu giderek yapabildiğiniz
kadar arttırınız. Bunu birçok kez tekrarlayınız. Egzersize başlamadan
önce nefes almayı unutmayınız ve sesiniz yorulunca ara veriniz. 8-
Her bir cümlecik için ses tonunuzu üç seviyede kullanarak kısa
cümlecikler kurunuz ve tekrarlayınız. Sizi dinleyen kişinin farklı
mesafelerde oturduğunu düşününüz: önce karşınızda, sonra odanın karşı
köşesinde, daha sonra da yandaki odada oturduğunu düşününüz. Her
bir cümlecik için ses tonunuzu üç seviyede kullanarak kısa cümlecikler
kurunuz ve tekrarlayınız. Sizi dinleyen kişinin farklı mesafelerde
oturduğunu düşününüz: önce karşınızda, sonra odanın karşı köşesinde,
daha sonra da yandaki odada oturduğunu düşününüz. KARŞINIZDAKİ DİNLEYİCİYE - (Yumuşak tonda)
- Kitap
- Gülme
- Korkma
- Perde
- Şarkı
- Saksı
- Yemek
- Tente
- Dolmuş
ODADAKİ DİNLEYİCİYE - (Hafif yüksek sesle)
- KİTAP
- GÜLME
- KORKMA
- PERDE
- ŞARKI
- SAKSI
- YEMEK
- TENTE DOLMUŞ
YAN ODADAKİ DİNLEYİCİYE - (Çok yüksek sesle)
- KİTAP
- GÜLME KORKMA
- PERDE
- ŞARKI
- SAKSI
- YEMEK
- TENTE DOLMUŞ
9- Aşağıdaki kısa cümleleri 8. maddedeki gibi seslendirin. Aşağıdaki kısa cümleleri 8. maddedeki gibi seslendirin.KARŞINIZDAKİ DİNLEYİCİYE - (Yumuşak sesle)
- Şşşt, bebek uyuyor
- O Şule mi?
- Bir sır vereceğim
ODADAKİ DİNLEYİCİYE - (Hafif yüksek sesle)
- KİTABIMI GETİR
- KAPIYI KAPAT
- PENCEREYİ AÇ
YAN ODADAKİ DİNLEYİCİYE - (Çok yüksek sesle)
- KAPI ÇALIYOR
- KİM KEK İSTER?
- TELEFONA BAK
10.
Bir cümle içindeki anahtar kelimelerin her birini ayrı ayrı
vurgulayarak söyleyiniz. Şöyle ki aynı cümlenin her seferinde ayrı bir
kelimesini vurgulayarak defalarca tekrarlayınız, anlamının nasıl
değiştiğine dikkat ediniz. Bir cümle içindeki
anahtar kelimelerin her birini ayrı ayrı vurgulayarak söyleyiniz. Şöyle
ki aynı cümlenin her seferinde ayrı bir kelimesini vurgulayarak
defalarca tekrarlayınız, anlamının nasıl değiştiğine dikkat ediniz. - Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
- Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
- Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
- Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
- Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
- Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Telaffuzu düzeltmeye yönelik egzersizler Konuşurken
söylenenlerin daha iyi anlaşılabilmesi için dilin ve dudakların hareket
açıklığının yeterli ve uyum içinde olması gerekir. Örneğin “D, L, N”
gibi sesler daha çok dilin hareketiyle, “B, M, P” gibi sesler ise daha
çok dudakların hareketleriyle çıkarılabilir. Bu hareketler yeterince
yapılamadığı takdirde konuşma anlaşılmaz olabilir.
Aşağıda
yer alan dil ve dudakların hareket ettirilmesine yönelik konuşma
egzersizlerini bir aynaya bakarak günde 2-3 kez, yaklaşık 15 dakika
süreyle yapınız. 11- Dil egzersizleri Dil egzersizleri - Dilinizi
mümkün olduğu kadar dışarı çıkarınız ve tutunuz. Dil kaslarının
gerildiğini hissediniz. Daha sonra gevşetiniz. Bu hareketleri defalarca
tekrarlayınız.
- Dilinizi dışarı çıkarınız ve dudaklarınızın
bir köşesinden diğerine doğru yavaşça kaydırınız ve her bir köşeye
değdirerek kısa bir süre tutunuz. Daha sonra gevşetiniz. Bu işlemi
defalarca tekrarlayınız.
- Dilinizi çenenize değecek şekilde
aşağı doğru mümkün olduğu kadar bükmeye çalışınız ve tutunuz. Daha
sonra gevşetiniz ve defalarca tekrarlayınız.
- Dilinizi dil
ucuyla burnunuza değecek şekilde yukarıya doğru bükmeye çalışınız. Daha
sonra gevşetiniz ve defalarca tekrarlayınız.
- Dilinizi dümdüz dışarı çıkartıp tekrar geri çekiniz ve bu hareketleri çok hızlı bir şekilde defalarca tekrarlayınız.
- Dilinizi sağ ve sol dudak köşelerine çok hızlı bir şekilde defalarca kaydırınız.
- Dilinizi çok hızlı bir şekilde dudaklarınızda gezdiriniz (dil sırasıyla üst dudak, sağ köşe, alt dudak, sol köşeye değdirilir).
- Yapabildiğiniz kadar hızlı ve anlaşılır şekilde “LA-LA-LA” deyiniz ve bir an dinlenerek defalarca tekrarlayınız.
- Yapabildiğiniz kadar hızlı ve anlaşılır şekilde “KA-KA-KA” deyiniz ve bir an dinlenerek defalarca tekrarlayınız.
- Yapabildiğinizce hızlı ve anlaşılır bir şekilde “KA-LA-KA-LA-KA-LA” deyiniz ve bir an dinlenerek defalarca tekrarlayınız.
12- Dilin gerisinden çıkarılan “k” ve “g” sessiz harfleriyle biten kelimeleri çalışınız. Dilin gerisinden çıkarılan “k” ve “g” sessiz harfleriyle biten kelimeleri çalışınız. - k g
- BAK TAK TUK LİG ZİG ZAG
- LAK KEK KOK GAG VOG DOG
- SIK ŞIK KAK GUG ZOG GOG
- PAK ŞOK SOK
- TIK GÖK DİK
13-
Son harfleri, dilin ucuyla söylenen sessiz harflerden oluşan kelimeleri
çalışınız. Bu harfler “t, d, n, l, s, z, ş, ç” dir. Dilinizin
hareketini görmek için bir ayna kullanınız. Son
harfleri, dilin ucuyla söylenen sessiz harflerden oluşan kelimeleri
çalışınız. Bu harfler “t, d, n, l, s, z, ş, ç” dir. Dilinizin
hareketini görmek için bir ayna kullanınız. - t d n l s z ş ç
- ÇAT KOD SAN KAL BAS KAZ KAŞ KAÇ
- SAT YAD ÇAN BAL KAS BOZ KUŞ HAÇ
- KAT ÇAD BEN MAL SOS BÜZ BAŞ KOÇ
- MAT RAD SON NAL TOS BİZ BEŞ SUÇ
- ZAT AD KAN DAL KIS SİZ KOŞ SAÇ
- ZIT OD YAN ZİL US MUZ DİŞ ÜÇ
- SÜT UD CİN FAL KÜS YAZ LOŞ İÇ
- ÜST ÖD TAN SİL YAS GÜZ MUŞ MAÇ
14-
Son harfleri, dudakların hareketiyle söylenen sessiz harflerden oluşan
kelimeleri çalışınız. Bu harfler “p, b, m, f, v” dir. “p, b, m”
harfleri söylenirken dudaklar birbirine kuvvetle değdirilir. “f, v”
harfleri alt dudak üst dişlerin altına hafifçe değdirilerek çıkarılır. Son
harfleri, dudakların hareketiyle söylenen sessiz harflerden oluşan
kelimeleri çalışınız. Bu harfler “p, b, m, f, v” dir. “p, b, m”
harfleri söylenirken dudaklar birbirine kuvvetle değdirilir. “f, v”
harfleri alt dudak üst dişlerin altına hafifçe değdirilerek çıkarılır. 15- Dudak ve çene egzersizleri Dudak ve çene egzersizleri - Ağzınızı defalarca yavaşça açıp kapayınız. Bu hareketlerde dudaklarınızın tamamen kapanmasını sağlayınız.
- Dudaklarınızı
kapayınız ve bir kaç saniye süreyle kuvvetli bir şekilde sıkınız. Sonra
gevşeyiniz ve bu hareketi defalarca tekrarlayınız.
- Geniş bir
gülümseme ile dudaklarınızı geriniz ve bu şekilde tutunuz. Yanak
kaslarındaki gerilimi hissediniz ve sonra gevşetiniz.
- Islık
çalar gibi dudaklarınızı büzünüz ve bu şekilde tutunuz. Dudak
kaslarındaki gerilmeyi hissediniz ve sonra gevşetiniz. Bu hareketi
defalarca tekrarlayınız.
- Dudaklarınızı büzünüz ve bu durumda tutunuz. Sonra gülümseyiniz.
Bu hareketi defalarca yapınız.
- Olabildiğince hızlı bir şekilde ağzınızı açıp kapayınız. Her seferinde dudaklarınızı kuvvetlice kapatmaya çalışınız.
- Yapabildiğiniz kadar hızlı bir biçimde MA-MA-MA-MA deyiniz, dinleniniz ve sonra bunu defalarca tekrarlayınız.
16-
Abartılı dudak, dil ve çene hareketleriyle kelimenin sonunu vurgulamaya
özen göstererek söyleyiniz. Her bir kelimeden önce nefes alınız. Abartılı
dudak, dil ve çene hareketleriyle kelimenin sonunu vurgulamaya özen
göstererek söyleyiniz. Her bir kelimeden önce nefes alınız.1- MAL MÜLK MOR 2- BAK BAL BUL 3- PAY PUL PARK 4- BÜK BEN BERK 5- TOP TOST TEL 6- DOY DOL DEL 7- NAL NOT NİL 8- GEL GİT GÜL 9- KAP KEP KİR 10- BAŞ BEL BANK 11- VAR VUR VER 12- PİS PİR PEY 13- FEYZ FAS FİL 14- DAL DİL DEK 15- SAP SİLK SEK 16- KEK KAŞ KUŞ 17- LAF LEŞ LOŞ 18- KORK KÖŞK KUR 19- GEL GÖR GÜM 20- DİP DER DAR 21- ZIP ZAR ZOR 22- NEY NOT NAR 23- TAM TEL TUŞ 24- PET POT PİL 25- DAR DUR DİK Konuşmanın hızının düzeltilmesine yönelik egzersizler
Bu
egzersizlerle, her bir heceyi ve kelime sonundaki sessiz harfi telaffuz
ederek tane tane, serbest bir şekilde konuşma amaçlanır. Konuşmanın
kolay anlaşılabilir olması için yavaş bir tempoda konuşmak daha yararlı
olacaktır. 17- Konuşma hızını kontrol etmek için
hecelere ayrılmış kelimeler söyleyiniz. Nefes alınız, her nefes
arasında söylenen kelime sayısını azaltınız. Son sessiz harfi iyice
vurgulamaya çalışınız ve kelimeleri abartılı telaffuz ediniz. Konuşma
hızını kontrol etmek için hecelere ayrılmış kelimeler söyleyiniz. Nefes
alınız, her nefes arasında söylenen kelime sayısını azaltınız. Son
sessiz harfi iyice vurgulamaya çalışınız ve kelimeleri abartılı
telaffuz ediniz. - E-MA-NET AL-TIN-BAŞ
- ÇE-REZ-LİK KOR-KU-SUZ
- ZON-GUL-DAK KA-RAN-FİL
- AT-LE-TİK MÜ-KEM-MEL
- TE-KER-LEK Kİ-RE-MİT
- KA-RAM-SAR SO-KUL-GAN
18- Aşağıdaki cümlecikleri hecelere ayırarak söyleyiniz Aşağıdaki cümlecikleri hecelere ayırarak söyleyiniz - KOR-KUNÇ YAĞ-MUR
- MUT-LU ÇO-CUK-LAR
- KIR-MI-ZI KA-RAN-FİL
- DUR-GUN A-KAR-SU
- HA-Rİ-KA GÖK-KU-ŞA-ĞI
19- Karşılıklı konuşma pratiği Karşılıklı konuşma pratiği Her
gün, ailenizden biri ya da bir arkadaşınızla seçtiğiniz bir konuda bir
kaç dakika konuşunuz. Sizi dinleyen kişiden konu bulmasını isteyiniz
veya kendiniz seçiniz. Bunun dışında yüksek sesle radyo veya kasette
çalan bir şarkıya eşlik edebilirseniz size aynı zamanda huzur ve
rahatlık verecektir. 20- Okuma pratiği Okuma pratiği Bir
gazete başlığı, kısa bir yazı, hoşlandığınız bir şiir veya bir fıkrayı
yüksek sesle okuyunuz. Ancak aşağıdaki önerileri dikkate alınız.
Daha
önce yaptığınız egzersizlerdeki başarınız dahilinde, nefes almaksızın
söyleyebileceğiniz kelime sayısını çalışınız, ve okuduğunuz metin
içinde bölme işaretleri koyunuz. Eğer bir solukta iki veya üç kelimeyi
anlaşılır şekilde söyleyebiliyorsanız aşağıdaki metindeki gibi bölmeler
yapabilirsiniz:
“SABAHIN ERKEN SAATİYDİ. GÜNEŞ YENİ
DOĞUYORDU. TEKNEDEKİ HERKES UYUYORDU. YALNIZ ESEN HANIM UYANMIŞ,
ÇEVREDEKİ DOYUMSUZ GÜZELLİĞİ SEYREDİYORDU. GÜNEŞ, DENİZDE YIKANIP ÇIKAN
ALTIN BİR KÜRE GİBİYDİ. PIRIL PIRIL IŞIKLARIYLA GECENİN KARANLIĞINI YOK
ETMİŞTİ. ALTIN BİR GÜN BAŞLIYORDU. SULAR MASMAVİYDİ. TEKNE, ARKASINDA
BEMBEYAZ KÖPÜKLER BIRAKARAK İLERLİYORDU.” 21- Teyp kullanmanın yararı Teyp kullanmanın yararı Konuşurken
kendi sesinizi duyarsanız onu daha iyi hale getirme olanağınız olur. Bu
bakımdan egzersiz pratiklerinizi, yani yüksek sesle yaptığınız okuma
veya bir gazete resmini tarif etme şeklindeki çalışmalarınız sırasında
bir teyp kullanarak sesinizi kaydederseniz size yararı olur. Daha sonra
ses kayıtlarını dinlediğiniz zaman sesinizin anlaşılabilir olup
olmadığını ve telaffuz, konuşma hızı ve ses gücü açısından düzeltmeniz
gereken özellikleri değerlendirebilirsiniz. Teybe kayıt sırasında
mikrofonu her seferinde ağzınızdan aynı mesafede tutmaya çalışınız.
Sesinizi dinlerken cihazın sesini her seferinde aynı ayarda açmaya
dikkat ediniz.
Konuşamayan hastalar için diğer iletişim yolları
Konuşmanın
ağır derecede bozulduğu ve anlaşılamadığı, yazının okunamadığı
durumlarda kullanılabilecek çeşitli iletişim yolları vardır. Bu konuda
seçim, hastanın ihtiyacına ve yeteneğine göre değişir. Görme ya da
anlama bozukluğu olması, okuma yazma bilmeme gibi durumlar bu
alternatif iletişim yollarının kullanımını sınırlayabilir. Bu durumda
iletişim bazı kartlar kullanılarak sağlanabilir:
- Alfabe kartı (hasta harfleri göstererek kelimeleri heceler).
- Kelime kartı (hasta yazılmış haldeki kelimeleri işaret eder).
- Resim kartı (hasta çeşitli resimleri işaret ederek iletişim kurar).
- Yukarıdakilerin tümünün birlikte kullanılması.
Bu
kartlar hastanın gereksinimine uygun olacak şekilde hastanın yakınları
tarafından hazırlanabilir. En iyisi basit bir kartla başlayıp sonra
hastanın ve dinleyicinin kazandığı deneyime göre bunu geliştirmektir.
ÇEVRENİN UYGUN SEÇİMİ
Hastaların
günlük yaşamlarının kolaylaşması ve çeşitli ev kazalarından
korunabilmeleri için aşağıda bazı önerilere yer verilmiştir:
Özel çatal, bıçak, tabak, bardak kullanılması, elde kolayca tutulabilen ve kırılmayan malzemeden yapılanların tercih edilmesi
- Mümkünse kapı eşiklerinin kaldırılması
- Halı ve kaygan döşemeden sakınılması
- Hastanın sert ve dar bir yatağı ve kalkmaya yardımcı olacak bir tutunma yerinin olması
- Banyo ihtiyacı için emniyetli bir şekilde oturarak, duş altında yıkanmanın tercih edilmesi
- Lavaboda önüne iskemle konularak oturur şekilde el-yüz yıkanması
- Banyo ve tuvalette duvarlara tutunabilmek üzere özel kollar taktırılması
|
