LOHUSALIK DÖNEMİ Lohusalık;
doğumdan sonraki 6 hafta (42 gün) sonunda gebeliğin kadında yarattığı
fizyolojik ve psikolojik değişimlerin gebelik önceki haline dönmesidir.
Bu süreç her organ ve sistem için farklı zamanlar alır.
Halk
arasında "lohusanın mezarı 40 gün açık kalır" sözü yaygın olarak
kullanılır. Bu söz bir yerde gerçekleri yansıtmaktadır. Çünkü doğum ve
lohusalık döneminde ortaya çıkan hastalıklar hayatı tehdit edici
boyutlarda olabilir.
Çok erken lohusalık doğumdan sonraki ilk
24 saati, erken lohusalık ilk 1 haftayı, geç lohusalık da geri kalan
süreyi temsil eder. Üreme organları 6 haftada normal haline döner ve
emzirmeyen annelerin büyük bir kısmı bu dönem sonunda adet görmeye
başlar. Emzirenlerde ise adetlerin normale dönmesi 6 ayı bulabilir,
hatta bu süreyi bir miktar daha aşabilir.
Doğum sonrası belirgin olarak fark edilebilen ilk değişiklik rahmin eski haline dönmesi yani küçülmesidir (involusyon).
Rahim (Uterus) involüsyonu Rahim involüsyonu; rahimin doğumdan sonra gebelik öncesi durumuna dönmesine verilen isimdir.
Gebelik
süresince rahim ağırlık olarak yaklaşık 20 kat büyür, ancak doğumdan
sonra hızla küçülmeye başlar. Bebek doğduktan hemen sonra yaklaşık 20.
gebelik haftasında olduğu boyuta iner. Bu evrede ağırlığı yaklaşık 1 kg
kadardır. Birinci haftanın sonunda 12. gebelik haftasındaki büyüklüğüne
dönen rahimin hacmi 6 hafta sonunda gebelik öncesi büyüklüğündedir.
Vücudumuzda
ağırlık ve hacmi bu kadar çok büyüyüp sonrasında küçülen ikinci bir
organımız bulunmamaktadır. Uterusun bu özelliği bilim dünyasını
günümüzde dahi şaşkınlığa uğratmaya devam etmekte ve halen bilimsel
yönden tam olarak açıklanamamaktadır.
Doğumdan hemen sonra rahim
kasılmalarının gücü doğum sırasındaki güçlerden çok daha fazladır.
Bunlara “takip eden ağrılar (afterpains)” adı verilir. Bu ağrılar 2-3
gün kadar devam edebilir. Daha önce doğum yapmışlarda (multiparlarda)
daha fazla hissedilir. İlk 12 saatte sıklıkları daha fazladır, bu
saatten sonra gerek sıklığı gerekse şiddeti giderek azalır.
Özellikle
lohusanın bebeğini emzirmesi sırasında, uyarıyla beyinden salgılanan
“oksitosin” hormonuna bağlı olarak rahim kasılması sonucu kasık ve
karın bölgelerinde ağrılar hissedilebilir.
Doğumda plasentanın
ayrılmasından hemen sonra, plasentanın uterusa yapıştığı alan yarı
yarıya küçülür. Bu küçülme sayesinde açıkta olan damar uçları kapanır
ve kanama azalır. Rahmin içini döşeyen ve "endometrium" adı verilen zar
tabakasının normale dönmesi 3 haftayı bulurken plasentanın yerleştiği
alan 6 haftada iyileşir. İyileşmenin tam olamadığı durumlarda ise
kanamalar görülebilir.
Doğum sonrası vajinal akıntılar (Löşi, Lochia) Doğumdan
sonra rahim içinden gelen akıntıya "Löşi (lochia)" adı verilir. İlk
gelen taze kırmızı kan "löşi rubra" olarak adlandırılır. Bu sıvının
içinde kan ve doku parçacıkları bulunur. Birkaç gün içinde miktarı
azalır, rengi açılır ve yani "löşi seroza" ya dönüşür. 2. haftadan
sonra ise daha koyu kıvamlı ve açık renkli "löşi alba" gelmeye başlar.
Doğumdan yaklaşık 4 hafta sonra bu tüm bu vajinal akıntılar kesilir.
Löşi içeriği açısından enfeksiyona çok müsait bir ortamdır. Bu nedenle hijyene çok dikkat edilmelidir.
Doğum sonrası serviks (rahim ağzı), vajen ve diğer değişiklikler Doğum
esnasında 10 cm açılan ve tamamen incelip kağıt gibi olan serviks
(rahim ağzı) açıklığı bir hafta sonunda yaklaşık 1 cm’ye iner. Rahim
ağzı normal doğum yapmışlarda artık yuvarlak değil yassı bir görünüm
alarak doğum yapmayanlardan ayrılır. Serviksin tamamen iyileşmesi yine
6 haftalık bir zaman alır.
Doğum sırasında çok fazla zorlanan
ve esneyen vajina dokusu yavaş yavaş iyileşmeye başlar ve 3 hafta
bitiminde son halini alır, ancak asla doğum yapmadan önceki
gerginliğine gelemez.
Gebelik boyunca genişleyen ve esneyen
karın kasları ve pelvik kaslar 6 hafta sonra toparlanır ve bu dönemden
sonra egzersiz önerilir. Dolaşım, boşaltım, endokrin gibi diğer
sistemlerde olan değişiklikler de 6 hafta sonunda normal haline döner.
LOHUSALIK PROBLEMLERİ
Doğumdan
hemen sonra ciddi ve ani problemler görülebilir. Bu yüzden lohusa en az
24 saat gözlem altında tutulmalıdır. Sık aralıklarla tansiyon ölçümleri
yapılmalı, kanama kontrol edilmelidir.
Kanama Erken
lohusalığın en önemli komplikasyonu kanamadır. Normal doğumdan sonra
500 mililitreden fazla kanama olması anormal olarak kabul edilir. En
önemli ve ciddi nedeni "atoni"dir.
Atoni doğumdan sonra rahmin
kasılmaması ve dolayısı ile açıkta olan damarların kapanamamasıdır. Son
derece acil ve hayatı tehdit eden bir durum olup, çok kısa zamanda
aşırı miktarda kanama ile karakterizedir.
Uygun ortamlarda
yapılmayan doğumlarda, atoni gelişirse ve acil ameliyat şartları yoksa
anne kaybedilebilir. Bu nedenle evde yapılan doğumlar son derece
risklidir.
Tedavide önce elle rahim masajı yapılır ve damar
yolu ile rahim kasılmasını sağlayan ilaçlar verilir. Eğer tedavi sonuç
vermez ise acil bir operasyon gerekebilir.
Emboli Anne
hayatını tehdit eden başka bir durumda amniyon mayii embolisidir.
Burada bebeğin amniyon sıvısı annenin kan dolaşımına geçerek
akciğerler, beyin gibi organlara giden damarlarda tıkanıklığa yol açar.
Anne çok kısa bir sürede hayatını yitirir.
Maalesef tanı ve tedavisi çok güçtür. Modern obstetrideki en önemli anne ölüm nedeni amniyon mayii embolisidir.
Enfeksiyonlar "Lohusalık
humması" olarak adlandırılan durum doğumdan sonraki ilk 24 saatten
sonra ortaya çıkan ve yüksek ateşle seyreden bir durumudur. En sık
nedenler üreme, idrar yolları ve memelerin enfeksiyonudur. Doğum
eyleminin uzaması, zarların erken açılması gibi durumlar enfeksiyon
riskini arttırır.
En sık görülen enfeksiyon rahim içinin
iltihaplanmasıdır ("endometrit"). Genelde 3. gün ortaya çıkar ve ateş
40 dereceye kadar yükselebilir. Löşi oldukça kötü kokuludur. Olay karın
boşluğuna kadar yayılabilir ("peritonit").
Muayenede rahim oldukça hassas ve ağrılıdır. Enfeksiyonun kan yolu ile yayılması meydana gelir ise hayatı tehdit eder.
Tedavide yatak istirahati, sıvı desteği ve uygun antibiyotik kullanımı önerilir.
İdrar yolları enfeksiyonu %
5 vakada ise idrar yaparken yanma, kasık ve bel ağrıları, yüksek ateş
şikayetlerinin eşlik ettiği idrar yolu enfeksiyonu (İYE) ortaya
çıkabilir. Genelde 2. veya 3. günde belirti verir.
Vajinada olan yaralanmalar İYE riskini arttırır. Tedavide uygun antibiyotikler önerilir.
Gebelik
öncesi var olan her türlü sistemik hastalık lohusalık döneminden
olumsuz yönde etkilenebilir. Bu nedenle lohusalıkta son derece dikkatli
olunmalıdır.
PERİNE BAKIMI NEDİR? Normal
doğum esnasında bölgede kontrolsüz yırtıkların olmaması için doktor
tarafından bir kesi yapılır. Bu kesiye "epizyotomi" adı verilir.
"Perine
bölgesi" denildiğinde ise vajina girişi ile makat arasında kalan bölge
anlaşılır. Doğum esnasında ve doğumdan sonra büyük öneme sahiptir.
Doğum
sonrası perine bakımı, epizyotomi alanının daha kolay iyileşmesi ve
enfeksiyon kapmaması için yapılması gerekenlerin tümünü kapsar. Bakım
yaklaşık 1-3 hafta sürer.
Perinede problem belirtileri Perinede
en sık karşılaşılan problem ağrı ve şişliktir. Doğum sırasında bebeğin
başının sıkıştırması nedeni ile perine ve vajen etrafında ödem olur.
Yine doğum esnasında epizyotomi (vajene kesi) yapılmış olsa bile
vajinada fark edilmeyen yırtıklar veya sıyrıklar oluşmuş olabilir. Bu
yırtıklar farkedilip dikilmediğinde kanayabilir veya enfeksiyon
kapabilir.
Eğer kanamalar dışarıya olmaz ve doku aralığında
birikirse vajinada dolgunluk hissi ile beraber şiddetli bir ağrı
olabilir. Bu durumda bir "hematom" dan (içe kanama) şüphelenilir.
Yine
doğum sırasında ıkınmalara bağlı olarak makat etrafında hemoroidler
oluşabilir. Bu hemoroidler otururken ağrıya neden olabilir hatta bazen
kanayabilir. Oturma banyoları ve ilaç tedavilerine cevap vermeyen
hemoroidlerde cerrahi tedavi gerekebilir.
Perine Bakımında Yapılması Gerekenler Doğumdan
sonra ağrı ve kanamayı azaltmak için perine bölgesine buz tatbiki veya
oturma banyoları zaman zaman önerilmektedir. Ağrı için doktorunuzun
yazdığı ağrı kesici hapları kullanabilirsiniz. Kabızlık veya hemoroid
problemleriniz varsa zorlanmayı önlemek için gaita yumuşatıcı ilaçları
kullanabilirsiniz.
Bölgeyi temizlemek için sadece temiz su
yeterli olmakla birlikte çoğu zaman antiseptik maddeler içeren
solüsyonlar önerilir. Ayrıca akıntı ve kanamalar için günlük ped
kullanılması hijyen açısından önemlidir.
Doğum sonrası normalden fazla ve pıhtılı taze kanama olursa mutlaka doktorunuza haber verin.
Ayrıca şu önlemleri alın: Perine bölgenizi mümkün olduğunca kuru tutmaya özen gösteriniz. Hijyenik pedlerinizi sık olarak değiştirin. Vajinal
akıntı ile kanamanızın durumunu arada bir kontrol ediniz. Bu bölgede
aşırı ağrı veya gerginlik hissi durumunda mutlaka doktorunuza danışın. Tuvalet
sonrası en az iki dakika temiz su veya tercihen antiseptikli solüsyon
(savlon veya iyotlu solusyonlar gibi) ile temizlik yapınız. Bu esnada
temizliği arkadan öne doğru değil önden arkaya doğru yapmaya dikkat
ediniz. Tuvaletlerinizde bu bölgenin gaita ile bulaşmasını önleyiniz. Evinizde yeterli miktarda hijyenik ped, temizlik malzemesi ve ağrı kesiciler bulundurunuz. Bu
bölgeye uygulanan "buz kalıpları" ödem veya küçük hematomlara bağlı
ağrıları azaltabilir. Buz kalıpları hazılamak için bir eldivenin içine
su konulup buz dolabının buzluk kısmında dondurulur. Daha sonra oluşan
bu kalıplar yumuşak bir bezle sarılır ve perine bölgesine tatbik
edilir. Uygulama 48 saatte bir 20 dakika şeklinde önerilmektedir. Perine bölgesine ılık veya sıcak su oturma banyoları önerilmemektedir.
Eğer
kanamanızın miktarı fazlalaşıyorsa (örneğin 2 saatte 1 pedden fazla
kirletiyorsanız), kanamanız kırmızı renk alıyorsa, kötü bir koku
belirirse, ateşiniz yükselirse, karında ağrı ortaya çıkarsa hemen
doktorunuzu arayın.
LOHUSALIKTA DİĞER ÇÖZÜMLER Gebelikte
olduğu gibi lohusalıkta da bazı konulara dikkat edilmelidir. Günümüzde
normal doğumdan sonra 24 saat sezaryenden sonra ise 48 saat hastanede
kalmak yeterlidir.
Doğum
sonrası eve giden anne doğum şekli ne olursa olsun mümkün olduğunca
dinlenmelidir. Ancak bu dinlenme sürekli yatma şeklinde olmamalıdır.
Ev içerisinde dolaşmak, basit ev işleri yapmak hem kişinin kendine olan güvenini arttırır hem de kan dolaşımını destekler.
Doğum
sonrası eve çıkan anne dilediği ve kendisine dokunmadığını bildiği her
şeyi yiyip içebilir. Protein içerikli gıdalar ile taze meyve ve
sebzeler özellikle önerilir. Süt veren annelerin günde ortalama
2600-2800 kalori almaları önerilir.
Bebek
dünyaya geldikten sonra barsak hareketlerinde yavaşlama ve kabızlık
olabilir. Bu nedenle dışkıyı yumuşatan lifli gıdalar ve bol sıvı
alınması kabızlığı önlemek açısından yararlıdır.
Normal
doğumdan sonra hemen sezaryen sonrası ise 3. günden itibaren ayakta duş
şeklinde banyo yapılabilir. Banyo esnasında zorlanmadıkça vajinaya su
kaçmaz. Vajinanın yıkanması ise sakıncalıdır.
Normal
doğum sırasında açılıp dikilen “epizyotomi (epizyo)” genelde -doktor
solak olmadığı sürece- vajenin sağ tarafında olur. Otururken ve
yatarken sağ tarafa ağırlık vermemek gereklidir.
Doğum
sonrası karın kaslarını güçlendirmek için egzersiz önerilir ancak
egzersizlere 6 hafta sonra başlanmalı ve kasları çok zorlayan
egzersizlerden kaçınılmalıdır.
Doğum
sonrası cinsel arzularda bir süre azalma olur. Bu azalma genel olarak
psikolojik kökenlidir. Genelde istek 12. haftadan sonra eski haline
döner. Doğumdan sonra 20-25 gün sonra cinsel ilişki olabilir. Emzirme
döneminde yükselen "Prolaktin hormonu" (Süt hormonu) kadında estrojen
hormonunu baskılayarak vajende kuruluklara yol açabilir. Şikayetinizin
çok fazla olması durumunda doktorunuza muayeneye gitmelisiniz.
KAYNAK: HERA KADIN SAĞLIK MERKEZİ
Bu yazıyı yazan Doktora ulaşım bilgileri:
Prof. Dr. Yusuf AKCAN
Gastroenteroloji Uzm.
Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi
Tel. : 0 530 286 29 80
Tel. : 0 532 652 52 06
Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul
Perine bölgenizi mümkün olduğunca kuru tutmaya özen gösteriniz. Hijyenik pedlerinizi sık olarak değiştirin.
