cil kontrasepsiyon (acil doğum kontrolü) kontrolsüz ilişki sonrası gebeliği önlemek için uygulanan yöntemleri içerir.
Ancak hiçbir zaman unutulmaması geren bir nokta; "acil kontrasepsiyonun bir acil durum yöntemi olup kesinlikle bir aile planlaması yöntemi olmadığıdır".
Acil Korunma Gereken Durumlar Korunmasız cinsel ilişki. Kontraseptif kullanımında oluşan kullanım hataları ya da kazalar: - Kondom yırtılmasında, kadın kondomunun hatalı kullanımında - Diyafram ya da servikal başlık yanlış yerleştirildiğinde - Doğum kontrol haplarının alınmasının unutulduğunda - Üç aylık / aylık enjeksiyon için geç kalındığında - RIA’nın (Spiralin) kısmen ya da tamamen düşmesi halinde.
Yakın bir zamanda olası teratojenlere maruz kalındığında. (hamilelik esnasında alındığında bebek üzerinde zararlı olabilen ilaçlara "teratojen" denir)
Tecavüz: Çok önemli bir kullanım alanıdır. Acil yöntemlerin kabul görmediği zamanlarda ve ülkelerde bile tecavüz durumlarında kullanılmaktadır. Ancak bu yöntemlerin ilişki sırasında geçebilecek cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı koruyuculuğu yoktur.
Acil kontrasepsiyonlar, gerçekten istenmeyen gebeliklerin önlenmesi için oldukça etkili bir yöntemlerdir. Ancak koruyuculuğun hiçbir zaman % 100 olmadığını bilmek gerekir.
Acil Kontrasepsiyon Yöntemleri Hormonal acil kontrasepsiyon - Yüksek doz östrojen kullanımı - Östrojen+progesteron birlikte kullanımı - Yalnızca progesteron kullanımı Postkoital (ilişki sonrası) ilk 5 gün içinde spiral uygulaması Kürtaj hapları: Mifepriston (RU 486) ve Gemeprost (her iki ilaç da ülkemizde henüz bulunmamaktadır).
Acil kontrasepsiyon, her zaman ve rastgele başvurulabilecek bir yöntem değildir. Bu yöntemlerin çok özel durumlarda ve alışkanlık haline getirilerek suistimal edilmeden uygulanmaları gerekir.
Acil korunma gerekliliğinde sizin için uygun yöntemin seçimi için doktorunuza danışınız. . .
HORMONAL ACİL KORUNMA
Ne zaman uygulanır? Yurt
dışında uzun süredir satılan "ertesi sabah hapı" ya da orijinal ismiyle
"morning after pill" içinde belirli sayıda doğum kontrol hapı içeren
ilaçlardır. Aslında bu isim yanlış anlamalara neden olabilmektedir.
Çünkü yöntem sadece 24 saat değil ilişkiden sonraki ilk 72 saat içinde
etkili bir şekilde kullanılabilir.
Hormonal hap ile acil
korunma uygulamasının ilişkiden sonraki ilk 72 saat, eğer mümkünse ilk
24 saat içinde yapılması gerekir. Koruyuculuk oranı ilk saatlerde
uygulandığı anda çok yüksektir; ancak süre arttıkça oran düşer ve 72
saat sonrasında ise oldukça azalır.
Yine son zamanlarda yapılan
araştırmalar önceki bilgilerin aksine korumanın ilk 72 saat ile sınırlı
olmadığını, etkinliğin azalarak 120 saate kadar azalarak uzayabildiğini
ortaya koymuştur.
Gebeliği nasıl engeller? Korunmasız
ilişki sonrası alınan yüksek doz hormonların gebelik oluşumunu nasıl
engellediği tam olarak açık değildir. Bu konuda bir kaç değişik
mekanizmanın rol aldığı düşünülmektedir.
Yüksek doz hormon yüklemedeki ana amaç, embriyonun rahim içine yerleşmesini (implantasyonu) engellemektir.
Acil
kontrasepsiyon amacıyla alınan hormonlar, hamilelik için gerekli olan
doğal hormonal dengeyi bozarak ya yumurtlamanın gecikmesine neden
olmakta ya da rahim zarında düzensizlik yaratarak embriyonun buraya
tutunmasını engellemektedir.
Pek çok istenmeyen gebelik
korumasız ilişkiler ya da prezervatif yırtılması gibi kazalar sonrası
oluşmaktadır. Acil kontrasepsiyon döllenme oluşsa bile bu embriyonun
rahim içine tutunmasını engeller. Bu nedenle düşük yapmak için
kullanılamaz. Varolan bir gebelik durumunda ise kesinlikle hiçbir işe
yaramayacaktır.
Tedavinin etkili olabilmesi için hem östrojen hem de progesteron adı verilen hormonların bir arada alınması gereklidir.
Bu
ilaçlar, ABD’nin bazı eyaletlerinin eczanelerinde reçetesiz olarak
satılabilmektedir. Bazı eyaletler ise sadece doktor reçetesi ile
alınabilmektedir.
Ülkemizde ise 2003 yılının son aylarında iki
değişik ticari marka ertesi gün hapı piyasaya sunulmuştur. Bu ilaçlar
eczanelerden reçetesiz olarak alınabilmektedir.
Gebeliği
önleme amacıyla korunmasız ilişkiyi takiben ilk 72 saat içinde, 12 saat
arayla toplam iki kere alınan belirli dozda östrojen ve progesteron
hormonu şeklinde olan uygulamaya "Yuzpe yöntemi" adı verilir.
Gebeliği önlemede başarı şanı nedir? Amerikan
İlaç ve Gıda Dairesi (FDA) tarafından güvenli olduğu 1997 yılında
onaylanan bu yöntemin başarı şansı %97-98 civarındadır. Ancak hamile
kalma şansının en yüksek olduğu dönemde ilişkiye giren kadınlarda
başarı şansının biraz daha düşük olması beklenir.
Yüksek doz
hormon kullanımındaki dezavantajlar; içeriğindeki estrojen hormonuna
bağlı bulantı-kusma şikayetleri ile bir sonraki adet döneminde
düzensizlik yapabilmesidir.
Kullanılmaması gereken durumlar nelerdir? Bu
metodun kullanılmaması gerektiği tek durum bir gebelik varlığıdır.
Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre Yuzpe yönteminin kullanılmamasını
gerektiren bilinen başka bir tıbbi durum yoktur.
İngiltere’de
13 yılda 4 milyondan fazla kullanım sonrası sadece 6 hastada ciddi yan
etki bildirilmiştir. Üç hastada damarlarda pıhtı oluşumu bildirilirken
üç hastada da beyinde hasar yaratan olay saptanmıştır; ancak bu altı
olguda da olayın bu yöntemle kesin bağlantısı gösterilememiştir.
Genel olarak doğum kontrol hapı kullanması sakıncalı olan kişilerde hormonal acil kontrasepsiyon da tercih edilmemelidir.
Yöntemin yan etkileri nelerdir? En sık karşılaşılan yan etkisi hapın içeriğindeki estrojen hormonuna bağlı olarak gelişen bulantı ve kusmadır.
Hastaların
%50’sinde bulantı görülürken %19’unda kusma da olaya eşlik etmektedir.
İlaç alımından yarım saat önce bulantı giderici ilaç kullanımı ya da
ilacın tok karnına alınması bu yan etkileri azaltabilir.
Diğer
yan etkiler ise baş ağrısı, halsizlik ve kasık ağrısıdır (rahimde kramp
tarzında kasılmalara bağlı olarak). İlacı aldıktan sonra bir saat
içinde kusma olursa dozun tekrarlanması gerekebilir.
Hap kullanımını takiben hafifi lekelenme tarzında kanama olabilir. Adet kanaması ise beklenenden biraz daha önce gelebilir.
Sadece progesteron içeren haplarla acil korunma Son
zamanlarda yapılan araştırmalar, Yuzpe rejiminden farklı olarak acil
korunmada önerilen bir başka yöntemin de estrojen içermeyen ve sadece
progesteron hormonu içeren ilaçlar olduğu ve bu ilaçların korunmasız
ilişki sonrası erken dönemde alındığında etkili olabildiğini
göstermektedir. Bu yöntemin etkinliği ise halen tam olarak
aydınlatılamamıştır.
Ülkemizde de 2003 yılının son aylarından
itibaren eczanelerde reçetesiz satılmaya başlanan bu ilacın etkinliği,
Yuzpe rejimine göre biraz daha düşük olsa da bulantı ve kusma gibi yan
etki görülme sıklığının daha az görülmesi avantajıdır.
Hormonal Korunmada ile İlgili Uyarılar
Ertesi gün hapları sadece oluşmamış gebelikleri engeller. Bu ilaçlar
var olan gebeliği sonlandırmaz. Bir başka deyişle ertesi gün hapları
kürtaj ya da düşük hapı değildir, gebelik durumunda asla
kullanılmamalıdır.
Acil kontrasepsiyon amacıyla satılan ertesi gün hapları sadece
korunmasız ilişki sonrası kullanılmalıdır. Rutin olarak kullanılması
adet düzensizlikleri ile ilgili pek çok problemlere yol açabilir.
Haplar mutlaka prospektüsünde tarif edildiği şekilde kullanılmalıdır.
Ertesi gün hapları bir düzenli doğum kontrol yöntemi değildir ve
sürekli kullanılmamalıdır. Acil kontrasepsiyon bir "ikinci şans"
yöntemidir.
ACİL KORUNMADA SPİRAL (RİA) KULLANIMI
Korunmasız
bir ilişki sonrası istenmeyen bir hamileliğin önüne geçmek için
kullanılabilecek olan bir diğer yöntem de ilişkiden sonraki ilk 5 gün
içinde spiral (RİA) takılmasıdır.
Spiralin bu durumda gebeliği
nasıl engellediği kesin olarak bilinmemekle birlikte en etkili acil
kontraseptif yöntemi olduğu ve başarısızlık oranı %0.01’den az olduğu
bildirilmektedir.
Aktif ya da kısa süre önce geçirilmiş pelvik
iltihabi hastalığı olanlarda veya cinsel yolla bulaşan hastalıklar
açısından yüksek risk grubunu oluşturan kadınlarda spiral tercih
edilmesi gereken yöntem değildir.
Acil kontrasepsiyon amaçlı
spiral kullanımına bağlı görülebilecek yan etkiler normalde spiral
uygulamasında görülebilecek olan yan etkilere benzerdir. Bunlar kramp,
kanama, enfeksiyon gibi etkilerdir.
Geç kalındığında, ilişkiden sonra 7 güne kadar uygulama yapılabilir. DÜŞÜK HAPLARI
Mifepriston (RU 486) "Düşük
hapı" olarak da bilinen ve bir "progesteron antagonisti" olan
mifepriston (RU 486) dünyada acil kontrasepsiyonda amacıyla
kullanılmaktadır. Daha az yan etkisinin olması ve diğer hormonal
yöntemlere kıyasla daha az küretaj gerektirmesi üstünlükleridir.
Mifepriston henüz ülkemizde yoktur. Gemeprost Yine bir "düşük hapı"
olarak bilinen ve "prostogalandin analoğu" etkisindeki gemeprost,
mifepriston ile birlikte vajinal olarak uygulandığında 56 gün ve daha
küçük gebeliklerde tıbbi düşüklere yol açmaktadır. Birlikte
kullanıldığında %95’e yakın başarı sağlanmaktadır. Henüz ülkemizde
bulunmamaktadır.
KAYNAK:HERA KADIN SAĞLIK MERKEZİ
Bu yazıyı yazan Doktora ulaşım bilgileri:
Prof. Dr. Yusuf AKCAN
Gastroenteroloji Uzm.
Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi
Tel. : 0 530 286 29 80
Tel. : 0 532 652 52 06
Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul
Korunmasız cinsel ilişki. 
Ertesi gün hapları sadece oluşmamış gebelikleri engeller. Bu ilaçlar
var olan gebeliği sonlandırmaz. Bir başka deyişle ertesi gün hapları
kürtaj ya da düşük hapı değildir, gebelik durumunda asla
kullanılmamalıdır.
