Çocuk psikolojisi, bazı çocuk davranışlarına yaklaşım

ÇOCUĞUNUZUN DAVRANIŞLARI

ÖFKE NÖBETLERİ:

Öfke nöbeti nedir?

Çocuğunuzun, ailede ve çevrede kabul gören ifade biçimlerini öğrenmeden önce güçlü duygularını dışarıya vurma şeklidir. Çocuğunuz tümüyle kontrol dışındaymış gibi görünmesine karşın; kendini yerden yere yuvarlaması, oyuncaklarını sağa sola atması; vb.. normal gelişimin bir parçasıdır. Öfke nöbetleri genelde sadece ailenin yanındayken olur.  Aileler çocuğu neye böyle bir tepki verdiğini zamanla öğrenecektir.

Öfke nöbetleri yaklaşık bir yaşındayken başlar ve üç yaşına kadar devam edebilir. Neredeyse her çocuk böyle bir dönemi geçirir, fakat dört yaşındayken artık daha uygun tepkileri öğrenmeye başlayacaktır.  Öfke nöbetleri karşısında takınacağınız tutum çocuğunuzun olumlu davranışlar edinmesine yardımcı olacaktır.

Öfke nöbeti neden olur?

Çocuğunuz büyüdükçe daha bağımsız olacak  ve pek çok şeyi kendi başına yapmak isteyecektir. Yapamadığı şeyler onu haya kırıklığına uğratacaktır. Hasta, yorgun ya da aç  olduğunda bu nöbetleri artacaktır.

Öfke nöbetlerine neden olan bazı durumlar:

• Kendi başına hareket etmek ister, beceremeyince hayal kırıklığı yaşar.
• Kuralları denemeye, ilgi çekmeye çalışır.
• Elinden bir şey alınmıştır.
• Kendini ifade edecek tüm kelimeleri öğrenmemiştir fakat yoğun duyguları vardır.
• Sizin ondan ne istediğinizi anlamamıştır.
• Yorgun ya da açtır.
• Endişeli ya da kırgındır.
• Evin içinde gerginlik hissetmektedir.
• Başka bir çocuğun öfke nöbetini görmüş ve kazanç sağladığını öğrenmiştir.

Nasıl engel olunur?

Öfke nöbetleri beklenmedik bir şekilde başlayabileceği gibi bazan aileler, nöbet öncesinde çocuğun hayal kırıklığı yaşadığını ve üzüldüğünü farkedebilir. Hangi durumların onu üzdüğünü bilmeniz sizin hazırlıklı olmanızı sağlar: örneğin onun çok yorulmasını ya da aç kalmasını önleyebilirsiniz. 

Öfke nöbetlerine engel olmak için bazı öneriler:

• Uyku ve yemek saatlerindeki alışkanlıklarınıza kesinlikle uyun.
• Öfkelendiğinde, ilgisini bir oyuncağına çekmeye çalışın.
• Çocuğunuzdan beklentileriniz konusunda gerçekçi olun; hiçbir zaman onun mükemmel olmasını beklemeyin.
• Onu hayal kırıklığı yaratabilecek olaylara önceden konuşarak hazırlamaya çalışın.
• Kurallarınız olduğunu öğretin ve onlara sıkı sıkı uyun.

Öfke nöbeti sırasında ne yapmalıyım?

Bazı yararlı öneriler:

• Sakin olun.
• Sakinleşinceye kadar görmezden gelin.
• Asla fiziksel ceza vermeyin.
• Asla öfkesine müdahale etmeyin bu şekilde sizin ilginizi çekmek istediğinde bunu kullanacaktır.
• Asla nöbetini durdurursa onu ödüllendireceğinizi söylemeyin. Ödülü almak için nöbeti kullanacaktır.
• Kendisine zarar verebilecek cisimleri ortamdan uzaklaştırın.
  
• Nöbet sırasında görmezden gelmekle birlikte, nöbet bitince kısa bir mola vererek onu cezalandırın.

Öfke nöbeti hakkında bilmeniz gerekenler:

Çocuğunuz büyüdükçe öfke nöbetleri azalacaktır. Nöbetleri arasında çocuk tamamen normal etkinliğine dönecektir.

Aşağıdaki durumlarda doktorunuza başvurun:

• Nöbetleri uzun sürüyor ve çok şiddetli geçiyorsa.
• Konuşmada sıkıntı çekiyor ve sizinle iletişim kuramıyorsa.
• 3-4 yaşında sonra hala nöbetleri devam ediyorsa.
• Nöbeti sırasında nefesini tutuyor ve baygınlık geçiriyorsa.
• Kendine ve çevresindekilere zarar veriyorsa.

YALAN, ÇALMA

Yalan ve çalma okul çağı çocuklarında sıkça görülen, uygunsuz davranışlardır. Ağır durumlarda ciddi psikososyal sorunlar yaratabilir fakat yaygın şekli ile büyümenin normal bir parçasıdır. Erkeklerde kızlardan daha sıktır ve en çok 5-8 yaş arasında görülür.

Çocuğunuz yalan söylediğinde ne yapmalısınız?

Yalan söylediğini farkettiğinizde yaşını ve gelişim durumunu gözönüne alın. Üç yaş altındaki çocuklar bilinçli olarak yalan söylemezler. Ne söylediklerinin farkında değildirler ve sadece sözcükleri kullanmaktadırlar.  Cezadan kaçmak için yalan söyleyebilirler, fakat bunun kötü olduğunun farkında değillerdir.

Üç-7 yaş arasında gerçek ve hayal dünyalarını ayırmada zorluk çekerler. Hayali arkadaşları ve öyküleri olabilir. Yalanları çoklukla bu öykülerdir.

Altı-12 yaşları arasında yalanın ne olduğunu ve kötülüğünü anlayacak durumdadır. Buna karşın yetişkinlerin kurallarını test etmek için yalan söylemeye devam edecektir. Bu dönemde kurallar çok önemlidir.

Çocuğu yalan söylemeye iten diğer sebepler:

• Çocuklar ailelerin kendilerinden beklentileri çok yüksekse bunları karşılamak için yalan söyleyebilir, örneğin okul başarıları konusunda.
• İstenmeyen bir hareketi neden yaptığı sorulduğunda yalan söyler. Çünkü hareketini açıklayamaz.
• Disiplin almamış çocuk yalan söyler.
• Ödüllendirilmeyen çocuk ilgi görmek için yalan söyler.

Yalan ne zaman sorun olur?

• Yalan söyleyen çocuk başka davranış sorunları da yaşıyorsa: yangın çıkarmak, hayvanlara kötü davranmak, uyku düzensizliği, aşırı hareketlilik, vb.
• Arkadaş edinemiyorsa,
• Başkalarından birşeyler almak için yalan söylüyorsa.

Çocuğunuz çalıyorsa:

Çalma aileler için her zaman büyük bir sorundur. Okul yıllarında çalma yaygın bir sorundur ve arkadaş baskısıyla da olabilir.

Üç yaş altındaki çocuk bilinçli olarak çalmaz, neyin kendisine ait olmadığını anlayamadığı için alır.

Üç-7 yaşları arasında başkalarının eşyalarına saygı duyar. Fakat başkasında görüp çok istediği bir eşyayı alabilir.

Sekiz-9 yaşından itibaren çocuk çalmanın ne anlama geldiğini ve kötü olduğunu anlayacaktır.

Bu yaştan sonra çocukların çalmaya devam etmesinde:

• Arkadaş baskısı.
• Özgüven eksikliği.
• Arkadaş edinememe ve onları satın alma isteği.
• Ailelerinin dikkat ve ilgisini çekme isteği   etken olabilir.

Çalma ne zaman sorun olur?

Aşağıdaki durumlarda mutlaka çocuk ruh sağlığı ya doa hastalıkları uzmanlarından yardım isteyin:

• Çalan ve bundan ötürü rahatsızlık duymayan, 7 yaşından büyük çocuk.
• Sürekli olarak çalan çocuk.
•  Başka davranış sorunları da olan çocuk

TELEVİZYON (TV)  

Çocuğunuz büyüdükçe gördüklerinden ve duyduklarından   etkilenmesi daha kolay olmaya başlayacak, bu nedenle TV etkinlik kazanacaktır. Bir kısım TV programları gerçekten eğiticidir ve seyredilmelidir. Ancak pek çok çocuk gereğinden fazla TV seyretmektedir. TV yi bebeği ya da çocuğu oyalamak için kullanmak, bebeği karşısına oturtup ev işlerini yapmak, ya da çocuğun saatlerce izlemesine izin vermek yanlıştır. Çocuğu hareketsiz tuttuğu gibi üretken bir uğraşı yapmasını da engeller. Televizyon karşısında fazla zaman geçiren çocuklarda fazla kilo alma, kemik ve eklem bozuklukları daha sık görülür. Çok fazla TV seyreden çocuk okumaya, oyunlara daha az zaman ayırmaktadır. TV sağlıksız beslenme alışkanlığına örnek olmaktadır. Ayrıca TV programları çocuklara şiddet ve korku göstermekte, çocuğun yaşı, zihinsel ve duygusal durumu uygun olmadan önce alkol, uyuşturucu ve cinsellik içeren görüntüler sunmaktadır. Aileler çocuğun seyredeceği programları ve süreyi kontrol altında tutmalıdır.

Aşağıda bazı öneriler verilmiştir:

• Programları seçin. TV’u rastgele açmayın, mutlaka önceden planlayın. Sizin ona bir program seçmenizdense, izlemesini uygun gördüğünüz iki program arasında kendisinin seçim yapmasını sağlayın.
• Günde en fazla 1 ya da 2 saat TV seyretmesine izin verin.
• Televizyonu uzun süreli açık tutma alışkanlığınız varsa eğitici kanalları açık tutun.
• Çocuğunuzla birlikte TV seyredin. Programın ne olduğu, iyi ve kötü yönleri hakkında onunla konuşun.
• Onun görmemesi gereken yerde TV’u kapatın. Ona açıkça yaşı ve deneyimi açısından programı uygun görmediğinizi söyleyin.
• Tüm çizgi filmlerin çocuğunuza uygun olduğunu düşünmeyin. Pek çoğu vahşet dolu sahneler içerir.
• Gün içerisindeki pek çok program: örneğin “talk show”lar, pembe diziler çocuğunuz için uygun değildir.
• Kendiniz daha az TV seyrederek, daha fazla okuyarak ona örnek olun. Ona da dergi, kitap okuyun.
• TV yerine başka, eğlenceli etkinlikler bulun, hatta bir liste yapın. Çevrenizdeki diğer anne-babalarla da konuşarak listenizi genişletin.
• TV’u, iyi davranışlarına ödül olarak kullanmayın. Gezintiyi, dışarı çıkmayı kullanın.
• Okul başarısı iyi olmayan çocukların TV seyretme süreleri hergün yarım saat azaltılmalıdır.
• Yemek sırasında asla TV seyretmesine izin vermeyin.

Hazırlayanlar: 

• Dr.İnci Yıldırım, Hacettepe Ü.Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı
• Prof Dr. Banu Anlar,  Hacettepe Ü. Tıp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölümü banlar@hacettepe.edu.tr
• Prof. Dr. Ferhunde Öktem, Hacettepe Ü. Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı Anabilim Dalı                
• Çocuk Gelişim-Eğitimi Uz. Birgül Ural Bayoğlu, Hacettepe Ü. İhsan Doğramacı Çocuk Hastanesi
• Dr.Göknur Haliloğlu, Hacettepe Ü.Tıp Fakültesi Çocuk Nörolojisi Bölümü

Türkiye Çocuk Nörolojisi Derneği izni ile http://www.cnd.org.tr adresinden alınmıştır.

Prof. Dr. Yusuf AKCAN Gastroenteroloji Uzm. Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi Tel. : 0 530 286 29 80 Tel. : 0 532 652 52 06   Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul ( Gulsuyu Metro duragi karsisi)