x
Genel Bilgiler
x
x
x
x
x
Bazý
insanlar denge problemlerini baþ dönmesi olarak nitelendirirler.
Çevrenin dönmediði bu denge bozukluðu bazen iç kulaða baðlý bir
problemden dolayý ortaya çýkar. Bazý insanlar ise denge saðlamaktaki
zorluklarýný vertigo kelimesiyle açýklarlar. Bu kelime Latince "dönmek"
fiilinden gelmektedir. Bu hastalar sýklýkla kendilerinin veya çevrenin
döndüðünü söylerler. Vertigo çoðunlukla iç kulak probleminden
kaynaklanýr.
HAREKET HASTALIÐI VE DENÝZ TUTMASI NEDÝR?
Bazý
insanlar uçaða bindiklerinde veya arabada bulantý hissederler, hatta
bazen kusarlar. Bu duruma taþýt tutmasý denilir. Bir çok insan bu
rahatsýzlýðý gemiye bindiði zaman çeker bu yüzden ayný olay olmasýna
raðmen buna deniz tutmasý denir. Deniz tutmasý sadece ufak bir
rahatsýzlýktýr. Bunun dýþýnda herhangi bir týbbi bozukluðun ifadesi
deðildir. Ancak bazen yolcular bu rahatsýzlýktan dolayý çok
kýsýtlanabilirler. Çok az bir kýsmýnda da bu rahatsýzlýk yolculuk bitse
dahi birkaç gün daha sürmektedir.
DENGE SÝSTEMÝNÝN ANATOMÝSÝ
Baþ
dönmesi (Dizzines, vertigo) ve taþýt tutmasý denge sistemi ile
ilgilidir. Uzay araþtýrmacýlarý bu duyguya uzaysal oriantasyon
demektedirler. Denge sistemi iç kulaktadýr ve beyine vücudun uzay içinde
nerede olduðunu, pozisyonunun yönü, hangi yönde hareket ettiði ve
dönüyor mu yoksa sakin durumda mý olduðunu bildirir. Denge duygunuz
sinir sisteminin aþaðýda belirtilen bölümleri arasýndaki kompleks
iliþkilerle saðlanmaktadýr.
-
Ýç kulak (ayný zamanda labirent adýný da almaktadýr.) hareketin yönünü yani dönüp dönmediðini, ileri veya geri, bir yandan diðer yana ve yukarý veya aþaðýya doðru olduðunu belirler.
-
Gözler vücudun uzay içindeki yerini (baþ aþaðý vs.) ve hareketin yönünü belirler.
-
Eklemlerde ve omurgada bulunan basýnç reseptörleri vücudun hangi parçasýnýn aþaðýda olduðunu ve neresinin yere deðdiðini belirler.
-
Kaslardaki ve eklemlerdeki algýlama reseptörleri vücudun hangi parçasýnýn hareket ettiðini belirler.
-
Merkezi sinir sistemi (beyin ve omurilik) daha önceki dört sistemden gelen uyarýlarý iþler ve sonuçta koordinasyonu saðlanmýþ bir algýlama ortaya çýkar.
Taþýt
tutmasýnýn bulgularý ve baþ dönmesi, merkezi sinir sistemine diðer dört
sistemden birbirine zýt mesajlar geldiðinde ortaya çýkmaktadýr. Örnek
olarak fýrtýnalý bir günde uçaða bindiðinizi düþünün ve uçaðýnýz hava
akýmlarýndan dolayý sallanmaktadýr. Fakat gözleriniz bu hareketi
algýlamamaktadýr. Çünkü bütün gördüðünüz uçaðýn içidir. Bunun sonucunda
beyniniz birbiriyle uyuþmayan mesajlar almaktadýr. Sizi bundan dolayý
uçak tutabilir. Veya bir arabanýn arka koltuðunda oturmuþ kitap
okuduðunuzu düþünün. Ýç kulaðýnýz ve deri reseptörleriniz yolculuðun
hareketini algýlayacaktýr. Ancak gözleriniz sadece kitabý görecektir. Bu
nedenle sizi taþýt tutabilir. Gerçek bir týbbi örnek vermek gerekirse
bir darbeden dolayý yalnýzca bir taraftaki iç kulaðýnýzýn hasarlandýðýný
düþünün. Hasarlý iç kulak normal iç kulakla ayný mesajlarý göndermez.
Bu beyine dönme eylemiyle ilgili yanlýþ bilgi verir. Kiþi vertigodan
veya dönüyormuþ hissinden þikayetçi olabilir. Bazen bulantý da görülür.
HANGÝ TIBBÝ RAHATSIZLIKLAR BAÞ DÖNMESÝNE NEDEN OLUR?
-
Dolaþým: Dolaþým bozukluklarý baþ dönmesinin en sýk nedenleri arasýndadýr. Eðer beyniniz yeterince kan almazsa baþýnýz dönmeye baþlar. Hemen hemen herkes yatarken aniden ayaða kalktýðýnda birkaç defa hissetmiþtir, ancak bazý insanlar sýk veya kronik nedenlerden ötürü baþ dönmesi þikayetlerinde bulunurlar. Bu arterioskleroz (damar sertliði) dan dolayý olur. Bu rahatsýzlýk çoðunlukla yüksek tansiyon hastalarýnda, þeker hastalarýnda ve kan yaðlarý yüksek olanlarda görülür. Bazen de kalp fonksiyonlarý yetersiz olanlarda veya kansýzlýk þikayeti olanlarda rastlanýr. Bazý ilaçlar özellikle nikotin ve kafein beyne giden kan akýmýný azaltýr. Dietteki çok miktarda tuz da kan akýmýnýn azalmasýna neden olur. Bazen dolaþýmýnda strese, sinirlenmeye veya gerginliðe baðlý olarak bazý bozukluklar olabilir. Eðer iç, kulak yeterince kan alamazsa daha özel bir baþ dönmesi durumu olan vertigo ortaya çýkar. Ýç kulak kan dolaþýmýndaki deðiþikliklere çok hassastýr. Bu yüzden beyin için bahsedilen zayýf kan dolaþýmý durumlarýnýn hepsi iç kulak için de geçerlidir.
-
Yaralanma: Kafatasýnda meydana gelen, iç kulaðý da zedeleyen bir kýrýk sonrasýnda aþýrý,kýsýtlayýcý bir vertigoyla birlikte bulantý ve iþitme kaybý geliþir. Baþ dönmesi birkaç hafta sürer. Bu süre içinde normal taraf yavaþ yavaþ karþý tarafýn fonksiyonlarýný üstlenir.
-
Enfeksiyon: Virüslerden örneðin soðuk algýnlýðýna neden olanlar iç kulaðý ve onun beyinle olan sinir baðlantýlarýný etkileyebilirler. Bu kötü bir vertigoya neden olurken iþitme genellikle etkilenmez. Buna raðmen bakteriler sonucunda oluþan enfeksiyonlarda hem denge hemde iþitme fonksiyonlarýnýn bozulmasýna neden olur. Baþ dönmesinin þiddeti ve iyileþme zamaný kýrýklarda olduðu gibidir.
-
Allerji: Bazý insanlar allerjik olduklarý besinlerle veya havadaki parçacýklarla karþýlaþtýklarýnda baþ dönmesi veya vertigo ile karþýlaþabilirler.
-
Nörolojik hastalýklar: Multipl Skleroz, sifiliz, tümör gibi sinir sistemini etkileyen hastalýklar dengenin bozulmasýna neden olur. Bunlar nadir nedenler olmasýna raðmen doktorunuz muayene sýrasýnda bunlarý da düþünecektir.
ARAÇ TUTMASINA KARÞI NE YAPABÝLÝRÝM?
-
Her zaman vücudunuzun hareketinin iç kulaðýnýz ve gözleriniz tarafýndan ayný þekilde algýlanabileceði bir yerde oturun. Örnek olarak arabanýn ön tarafýnda oturup uzak manzaralara bakabilirsiniz veya geminin güvertesi ne çýkýp ufku izleyebilirsiniz yada uçakta cam kenarýnda oturup dýþarýyý seyredebilirsiniz. Uçak yolculuklarýn da hareketin en az olduðu kanat üstüne denk gelen koltuklarý tercih edin.
-
Eðer araba sizi tutuyorsa kitap okumayýn yada zýt yöndeki koltuklara oturmayýn.
-
Araç tutmasý olan bir baþka yolcuyla konuþmayýn veya onu izlemeyin.
-
Yolculuktan hemen önce yada yolculuk sýrasýnda keskin kokulardan, baharatlý ve yaðlý yiyeceklerden uzak durun. Araþtýrmalar halk arasýnda yaygýn olarak kullanýlan formüllerin etkinliðini bilimsel olarak kanýtlayamamýþtýr.
-
Doktorunuz tarafýndan tavsiye edilen ilaçlardan birini yolculuðunuzdan önce alýn. Bu ilaçlardan bazýlarý reçetesiz olarak da satýn alýnabilir. Sakinleþtirici veya sinir sistemini etkileyen ilaçlar için doktorunuzun reçetesi gerekir. Bazýlarý hap veya fitil þeklindedir bazýlarý ise (scopolamine) kulak arkasýna yapýþtýrýlabilen bantlar þeklindedir.
Þunu hatýrlayýn:
Baþ dönmesi ve araç tutmasý olaylarýnýn büyük çoðunluðu hafiftir ve
kiþi bunu kendi kendine tedavi edebilir. Ancak aðýr veya giderek daha da
aðýrlaþan vakalar Kulak Burun Boðaz, denge ve sinir sistemi konusunda
uzman bir doktor tarafýndan takip edilmelidir.
DOKTOR BAÞ DÖNMESÝ ÝÇÝN NE YAPAR?
Doktorunuz
baþ dönmesini tarif etmenizi isteyecektir. Bunun bir göz kararmasý mý
yoksa bir hareket hissi mi olduðunu, ne kadar sürdüðünü, iþitme kaybý
veya bulantý ve kusma olup olmadýðýný soracaktýr. Hangi durumlarýn baþ
dönmesi oluþturduðu da sorulabilir. Genel durumunuz, ilaç alýp
almadýðýnýz, kafa travmasý, son zamanlarda geçirilmiþ bir enfeksiyon, ve
kulaðýnýzla, sinir sisteminizle ilgili birçok soruya cevap vermek
durumunda olabilirsiniz. Doktorunuz kulaðýnýzý, burnunuzu ve boðazýnýzý
muayene ettikten sonra sinir sistemiyle ilgili bazý testler yapacaktýr.
Ýç kulak hem iþitme hem de dengeyle ilgili olduðu için dengedeki bir
bozukluk iþitmeyi de etkileyecek veya bunun tersi olacaktýr. Bu nedenle
doktorunuz iþitme testi (odiogram) isteyebilir. Bazý durumlarda
kafatasýnýzýn röntgenini, tomografisini veya manyetik rezonans ile
görüntülenmesini veya iç kulaðýnýzý uyarmak için kullanýlan sýcak veya
soðuk sudan sonra göz hareketlerinizi izleyecek bir test
(elektronistagmografi - ENG) isteyebilir. Bazý durumlarda da kalbinizin
deðerlendirilmesini veya bazý kan testlerini önerebilir. Her hasta için
her test gerekmemektedir. Doktorunuzun kararý hangi testlerin gerekli
olduðunu belirleyecektir. Benzer olarak önerilen tedavi de konulan
teþhis ile iliþkili olacaktýr.
BAÞ DÖNMESÝNÝ AZALTMAK ÝÇÝN NE YAPABÝLÝRÝM?
-
Ani pozisyon deðiþikliklerinden kaçýnýn. Örnek olarak yatar durumdan aniden ayaða kalkmayýn veya bir taraftan diðerine ani olarak dönmeyin.
-
Aþýrý kafa hareketlerinden (özellikle yukarý bakmak) veya hýzlý baþ hareketlerinden kaçýnýn.
-
Dolaþýmý bozacak (nikotin, kafein ve tuz) ürünlerinin kullanýmýný azaltýn.
-
Baþ dönmenize neden olan stresden, sinirlilikden uzak durun ve allerjiniz olan maddelere maruz kalmamaya çalýþýn.
Baþ
dönmeniz olduðunda araba kullanmak tehlikeli alet kullanmak veya
merdiven týrmanmak gibi zarar verebilecek aktivitelerden uzak durun.