x
Genel Bilgiler
x
x
x
x
x
Ýnfertilite (kýsýrlýk), yani istenildiði halde çocuk sahibi olamama problemi pek çok toplumda önemli bir sorun olarak karþýmýza çýkmaktadýr.
Özetle; kýsýrlýk kelimesi "infertilite", kýsýr "infertil", gebe kalabilme "fertilite", gebe kalabilir "fertil", gebeliðin baþlangýcý olan döllenme olayý ise "fertilizasyon" ile eþ anlamlar içermektedir.
Kýsýrlýk (infertilite) nedir?
En az 1 yýl herhangi bir korunma yöntemi uygulanmaksýzýn haftada 2-3 kere girilen cinsel iliþkiye raðmen gebelik elde edilmemesi "infertilite" yani kýsýrlýk olarak adlandýrýlmaktadýr. Ýnfertilite sorunu yaþayan çiftlere de "infertil (kýsýr)" denir.
Kýsýrlýk (infertilite) türleri nelerdir?
Ýnfertilite (kýsýrlýk) iki türlü olabilir:
Primer infertilite (birincil kýsýrlýk) ; En az bir yýl süreyle korunmamaya raðmen hiç gebelik oluþmamasý durumudur.
Sekonder infertilite (ikincil kýsýlýk) ; Önceden gebelik oluþmasý sonrasýnda tekrar çocuk isteme durumunda en az bir yýl korunmamaya raðmen yeni bir gebelik olamamasý durumudur.
Kýsýrlýk (infertilite) ile ilgili oranlar
Ýnfertilite görülme sýklýðý toplumlar arasýnda büyük farklýlýklar göstermez. Tüm dünyada çiftlerin yaklaþýk %15’i infertilite nedeniyle yardýmla üreme tekniklerine baþvurmak zorunda kalmaktadýr. Bu infertil (kýsýr) çiftlerin büyük bir kýsmýnda gebe kalamamanýn nedenini açýklayacak sebepler bulunabilirken, yaklaþýk %10-12’sinde ise herhangi bir patoloji tespit edilemez. Bu çiftlerdeki problem "açýklanamayan infertilite (unexplained infertility)" olarak adlandýrýlýrlar.
"Ne zaman çocuk sahibi olmayý planlýyorsunuz ?" sorusu pek çok yeni evli çiftin en çok karþýlaþtýðý sorudur. Aslýnda bu soru yeni evlenen çiftlerin kendi kendilerine de ilk sorduklarý sorularýn baþýnda gelir.
Özellikle kadýnýn çalýþmadýðý, geleneksel aile yapýsýndaki çiftlerde balayýnda gebe kalma hayali kuran çok genç çift vardýr. Çocuðun ailenin geçimi ve iþleri için önemli olduðu, kýrsal alanda ise sadece çocuk sahibi olmak için evlenen kadýn ve erkekler azýmsanamayacak kadar çoktur.
Bizim toplumumuz gibi çocuk sahibi olmanýn ayrýcalýk ve prestij olarak görüldüðü toplumlarda ise infertilite neredeyse hayati bir öneme sahiptir.
Bir baþka grup ise, çalýþma hayatýnýn zorluklarý içinde evlenmeye zaman bulamamýþ ancak yaþý ilerlediði için bir an önce evlenip çocuk sahibi olmayý düþünen bireylerden oluþur. Tüm bu bireylerin ortak yanýlgýsý hemen istedikleri anda, hatta belki balayýnda gebe kalabileceklerini düþünmeleridir.
Pek çok sinema filminde ve romanda kahraman tek bir iliþki ile ya da bebek istediði zamanda gebe kalabilirken gerçek hayatta durum bu deðildir.
Hiç bir saðlýk problemi olmayan tamamen normal bir çifti ele aldýðýmýzda, kadýnýn tek bir adet döneminde, her gün iliþkide bulunsalar bile, gebe kalma olasýlýðý sadece
%25’dir. Çiftin fertilite potansiyelini gösteren bu durum "fekundite" olarak adlandýrýlýr.
Ýnsan, organizma olarak üreme potansiyeli çok yüksek bir canlý deðildir. Bunun pek çok nedeni vardýr. Bazý yumurtalar döllenmez, bazýlarý da döllense bile embriyo döneminde geliþme gösteremez.
Tüm bu nedenlerle gebelik (fertilite) bir anlamda olasýlýk iþidir. Hangi çiftin gebe kalabileceðini ya da hangisinin gebe kalamayacaðýný önceden tahmin etmek imkansýzdýr.
Tek bir aydaki %25 olan gebelik elde etme þansý (fertilite) bir yýlýn sonunda %85’e çýkar. Yani bir yýl sonunda her 100 çiftten 85’inde gebelik elde edilecektir. Geri kalan 15 çift ise infertilite ile karþý karþýya demektir.
Saðlýklý, doðurganlýk açýsýndan hiç bir sorunu olmayan 100 çifti izlediðimizde, 1 ayda sadece 25’ i gebeliðe ulaþýr. Bu oran 6. ay sonunda %70’e, birinci yýl sonunda % 85’e, ikinci yýl sonunda ise %92’lere çýkar.
Bir yýl sonunda her 100 çiftin sadece %85-90’ inin gebelik elde edebilmesi demek, çiftlerin %10-15’ inin gebeliðe ulaþmak için yardýmcý yöntemlere baþvurmak zorunda kalacaklarý anlamýna gelmektedir.
Ýnfertilite ya da halk arasýnda bahsedildiði deyimiyle kýsýrlýk, sosyal açýdan bir çok bilgi eksikliðinin yaþandýðý bir konudur.
Aslýnda "kýsýrlýk" kelimesinin kullanýlmasý bile son derece yanlýþtýr. Ancak halk arasýnda kullanýlan ve bilinen bir kelime olmasý nedeniyle, konunun anlatýlmasý boyunca bu terim parantez içinde zaman zaman kullanýlmýþtýr.
Burada açýklanmasý gereken bazý terimleri de sýrasýyla gözden geçirelim:
Semen (meni): Ýçinde erkek cinsiyet hücrelerinin bulunduðu, ejakülasyon (boþalma) esnasýnda dýþarý atýlan salgý; er suyu; meni
Ovum (yumurta): Erkek cinsiyet hücresi ile birleþme yeteneði taþýyan olgun diþi "cinsiyet hücresi", yumurta, kadýn yumurta hücresi
Ovulasyon (yumurtlama): Kadýnda yumurtlama iþlevi.
Vulva: Ýç ve dýþ dudaklar, klitoris, hymen (kýzlýk zarý) ve çeþitli bezlerden oluþan kadýnýn dýþ genital organlarýnýn bütünüdür.
Vajina: Hazne; vulvadan rahme doðru uzanan yaklaþýk 7-9 cm uzunluðunda olan ve kaslardan oluþan bir yapýdýr.
Uterus: Rahim; gebelik esnasýnda fetüsün içinde geliþtiði organ; döl yataðý
Serviks: Rahim aðzý; rahmin alt parçasý
Over (Yumurtalýk): Kadýnda, ergenlik çaðýndan menopoz devresine kadar yumurta meydana getirme ve hormon(östrojen ve progesteron) salgýlamakla görevli iki adet cinsiyet bezinden her biri; yumurtalýk.
Fallop tüpleri: Saðda ve solda rahim uçlarýndan baþlayarak tüp þeklinde uzanan ve ovumun naklinde rol oynayan kanal.
Tuba: Tüpler, eþ anlamlýlarý fallop tüpleri ve tuba uterina’dýr. Halk arasýnda "rahme giden kordonlar" olark tabir edilir.
Siklus: Adet dönemi, eþ anlamlýlarý periyod, ay dönemidir.
HSG: Histero-Salfingo-Grafi (Ýlaçlý rahim filmi)
Primer infertilite: Daha önce hiç hamile kalamamýþlýk durumu
Sekonder infertilite: Daha önceden hamile kalmýþ, ancak sonradan hamile kalamama sorunu ile karþýlaþma durumu
Uterin faktör: Rahimdeki bir organik nedenli infertilite
Tubal faktör: Tüplerdeki týkanýklýða veya tüplerin hastalýðýna baðlý infertilite
Ovulasyon bozukluðu: Yumurtlama iþlevlerinde aksama olmasý
Adet düzensizliði: Adetlerin düzensiz olmasý. Eðer bir kadýn 22 günden erken ya da 40 günden geç adet görüyorsa düzensizlikten söz edilebilir. Her ay farklý uzunlukta olmasý da adet düzensizliðidir.
Servikal faktör: Rahim aðzý hastalýðýna baðlý infertilite
Erkek faktörü: Erkekte bulunan infertilite nedeni (Male factor)
Açýklanamayan infertilite: Nedeni bulunamayan infertilite
Subfertil: Hafif infertilite bulgularý mevcut. Ancak infertilite
nedenleri ciddi ya da þiddetli deðil.
Ovulasyon indüksiyonu: Yumurtlamanýn ilaçlarla uyarýlarak çalýþtýrýlmasý tedavisi
Daha detaylý olarak "Ýnfertilite isimler sözlüðü" için týklayýnýz >>>
Kadýn genital organlarýnýn görünümü (Dikine kesit)
Ýnfertilite nedeniyle baþvuran çiftlerde, %40 oranýnda erkeðe baðlý, %40 oranýnda kadýna baðlý ve %20 oranýnda da her iki eþe baðlý nedenler saptanýr.
Bu nedenle, infertilite incelemeleri, her iki eþ için ayný anda baþlatýlmalýdýr.
Ýnfertilite tedavileri, genel olarak çiftleri maddi ve manevi yönden sýkýntýya sokabilen ve her aþamasýnda belli fedakarlýklar ile sabýr gerektiren bir süreci kapsar.
Ýnfertilite incelemelerinin ilk adýmý konuyla ilgili kavramlarý tanýmak ve doðru þekilde bilgilenmektir.
Gebelik oluþmasý için ne gibi faktörler olmalýdýr?
Doðal bir adet döneminde, bir sonraki adet kanamasýndan iki hafta önce olgunlaþmýþ follikülün içerisinden genellikle tek bir yumurta atýlýr. Follikül, yumurtanýn atýlmasýndan önce 20-22 mm’ye kadar büyüyen içi sývý dolu bir keseciktir.
Genellikle bir follikül içerisinde tek bir yumurta vardýr. Atýlan yumurta (ovum) tüplerden inerken bir spermle karþýlaþmasý durumunda döllenme (fertilizasyon) meydana gelir ve döllenen embriyo yaklaþýk 7 günlük bir yolculuktan sonra rahim içine yuvalanarak büyümeye baþlar. Böylelikle bir gebelik baþlamýþ olur. Tabi ki tüm bunlar bu kadar basit olmayýp son derecede karmaþýk olaylar dizgisini içerir.
Yandaki resimde döllendikten sonra bölünmeye baþlayan bir yumurta hücresi mikroskopik olarak izlenmektedir.
Görüldüðü üzere gebelik oluþmasý için bir çok faktöre ihtiyaç vardýr. Genital organlar yapýsal ve iþlevsel açýdan normal olmalýdýr.
Gebeliðin oluþabilmesi için gerekli faktörleri ayrý ayrý sýralarsak:
Kadýn için;
Düzgün bir yumurtlama olmalý,
("Yumurtlamadaki bozukluklar" kadýnda görülen en sýk infertilite nedenidir)
Yumurta kaliteli olmalý,
Herhangi bir hormonal bozukluk olmamalý,
Adet düzensizliði olmamalý,
Tüplerde yumurtayý yakalayabilecek hareket serbestliði olmalý ve tüpler açýk olmalý,
Pelviste rahim-yumurtalýk-tüp iliþkisi saðlýklý olmalý (ameliyat sonrasý yapýþýklýk veya týkanýklýklar olmamalý),
Rahim iç dokusu saðlýklý olmalý, rahim içi yapýþýklýklar (sineþi, adezyonlar) olmamalý (Asherman Sendromu),
Rahim içi boþluk normal olmalý, herhangi gebelik lokalizasyonunun olabileceði yerlerde myom veya polip gibi problemler olmamalý,
Serviks (rahim aðzý) açýk ve saðlýklý olmalý,
Servikal salgýlarý sperm geçiþine engel oluþturmayacak kalitede olmalý,
Genital organlarýn kan dolaþýmý normal olmalý,
Genital sistemde herhangi iltihabi bir durum olmamalý,
Baðýþýklýk sistemi ile ilgili problem olmamalýdýr.
Erkek için ise;
Ereksiyon (sertleþme) olmalý,
Ejakülasyon (boþalma) olmalý,
Genital sistemde herhangi bir iltihabi durum olmamalý,
Genital organlarýn kan dolaþýmý normal olmalý,
Herhangi bir hormonal bozukluk olmamalý,
Sperm sayýsý normal olmalý ve kalitesi istenilen düzeyde olmalý,
Normal yapýda sperm sayýsý beklenen miktarda olmalý,
Hareketli sperm sayýsý belli bir oranýn üstünde olmalýdýr.
Yukarýdaki þartlarýnda ortaya koyduðu gibi, aslýnda gebelik oluþmasý bir çok faktörün birlikte ve uyum içinde iþleyiþine ihtiyaç duyar. Sperm yumurta buluþmasýný engelleyebilecek bir çok etken olabilir. Ýnfertilite incelemeleri iþte bu olasý faktörler göz önüne alýnarak yapýlýr.
Ýnfertilite nedenleri nasýl sýnýflandýrýlabilir?
Ýnfertilite nedenleri bir kaç farklý þekilde sýnýflanabilir. En yaygýn sýnýflama, sorun tespit edilen faktörün adýyla anýlmasýdýr. Problem erkek faktörü (male factor), kadýn faktörü ve her ikisine de ait olabilir. Erkek faktörü tek bir grup adý altýnda anýlýrken, kadýn faktörüne ait kýsýrlýk nedenleri alt gruplar altýnda incelenebilir:
Uterin faktör: Rahimdeki bir hastalýða baðlý infertilite.
Tubal faktör: Tüplerdeki týkanýklýða veya tüplerin hastalýðýna baðlý infertilite.
Ovulatuar faktör: Yumurtlama fonksiyonunda bozukluða baðlý infertilite. Yumurtlamadaki bozukluklar kendini adet düzensizliði þikayeti ile gösterir.
Servikal faktör: Rahim aðzý problemlerine baðlý infertilite.
Ýmmunolojik Ýnfertilite: Vücudun baðýþýklýk sistemi ile ilgili problemlere baðlý olarak geliþen infertilite.
Peritoneal faktör ve endometriosis: Karýn iç zarýndaki daha önce geçirilmiþ travma, enfeksiyon veya cerrahi giriþimler ile "endometriosis" rahatsýzlýðýna baðlý olarak geliþen nedenler sonucunda oluþan infertilite.
Açýklanamayan infertilite: Nedeni þu anki týbbi koþullarla saptanamayan, nedeni bilinmeyen infertilite (Unexplained infertility).
Kýsýrlýk tedavisine (infertilite tedavisi) nasýl baþlanýr?
Ýnfertilite nedeniyle baþvuran çiftlerdeki ilk adým dikkatli bir týbbi öykü (anamnez) alýnmasýdýr.
Öncelikle doktorunuz sizinle týbbi özgeçmiþinizi, alýþkanlýklarýnýzý, mesleki koþullarýnýzý sorgulayacaðý bir görüþme yapar. Bu görüþmede ayrýntýlý bir þekilde olasý infertilite nedenleri sorgulanýr.
Anamnezde (týbbi öyküde) adetlerin düzeni, sancýlý geçip geçmediði, cinsel iliþki sýrasýnda aðrý, akýntý gibi jinekolojik yakýnmalar sorgulanýr. Ayrýca diðer endokrin hastalýklara yönelik öykü alýnýr.
Geçmiþte geçirdiðiniz hastalýklar, ameliyatlar ve kullandýðýnýz ilaçlar ile sigara, alkol gibi alýþkanlýklarýnýz sorgulanýr. Daha sonra kadýn ve erkeðin sistemik muayenesi yapýlýr.
Jinekolojik muayenede, kadýn dýþ genital organlarýn muayenesinin yaný sýra, vajinal ultrason ile uterus (rahim) ve overler (yumurtalýklar) deðerlendirilir; gerekirse smear alýnýr. Rahim iç dokusu (endometrium) ve over ölçümleri yapýlýr.
Tüm bu iþlemlerden sonra doktorunuz size bir algoritma tanýmlar. Ýnfertilite algoritmasý (akýþ þemasý) her çiftin kendine özeldir. Ancak bazý genel iþlemler deðiþen sýrayla takip edilir.
Bunlar;
Kadýn için:
Adetin 3. günü basal hormon profili (FSH, LH, TSH, PRL, Estrogen)
Adetin 21. günü progesteron
Pap-Smear testi
Vajinal ultrasonografik deðerlendirme
Hemogram (Tam kan sayýmý)
Hepatit testleri, HIV testi
TORCH
VDRL
Açlýk kan þekeri, böbrek fonksiyon testleri(Üre, Creatinin) ile karaciðer fonksiyon testleridir (AST,ALT).
Erkek için:
Sperm analizi (Spermiogram, semen analizi)
Hemogram (Tam kan sayýmý)
Hepatit testleri, HIV testi
TORCH
VDRL
Açlýk kan þekeri, böbrek fonksiyon testleri (Üre, Creatinin) ile karaciðer fonksiyon testleridir (AST, ALT).
Bu tetkikler tamamlandýktan sonra sonuçlar topluca deðerlendirilir ve sorun yoksa bir sonraki adýma geçilir. Sorun varsa iþlemler bu aþamada geniþletilerek gerekli konsültasyonlarla ileri tetkiklere geçilir.
Daha sonra kadýn infertilite faktörlerini deðerlendirmeye yönelik HSG (Histerosalpingografi), gereðinde histeroskopi veya laparoskopi ile kadýn genital sistemi daha detaylýca deðerlendirilir.
Tüm algoritma tamamlandýktan sonra çiftin ihtiyacý olan infertilite tedavi metodu kararlaþtýrýlarak buna yönelik tedavi planlanýr.