Kabızlık

Medikal tedaviler

Tedavide en önemli nokta kabızlığın hastada oluşum mekanizması anlamaktan geçer. Ana olarak ilaç tedavileri ve ilaç dışı tedaviler olarak ele alınabilir.

İLAÇ TEDAVİLERİ

Fiber diyetler (Hacim oluşturucular):

En kolay yol yenilen sebze ve meyveleri artırmaktır. Yeterince meyve ve sebze tüketildiği halde rahatlamayanlarda ek lif takviyesi yapılır. Fiber veya lifle kastedilen şeyler bitkiler tarafından yapılan ve insan sindirim sistemi tarafından sindirilemeyen maddelerdir. Lifler üzerlerinde su tutarlar ve gaitayı yumuşatır, hacim katarlar. Kabızlığın tedavisinde merkezi bir yerleri vardır.

Alınan fiberlerin bir kısmı barsak bakterileri tarafından kullanılır ve bunlar gaz üretir. Bu yüzden lif tüketenlerde bir miktar gaz artışı olabilir. Kişi değişik fiber türlerinden deneyerek kendinde en az gaz yapanı bulabilir. Fiber miktarı yavaştan artırılır, gaitada istenen düzen tutturuluncaya kadar bir-iki hafta aralarla miktar yükseltilir.  Gaz aşırı rahatsız edici ise fiber kaynağı değiştirilir.  Fiber tüketimi ile beraber su alımını da artırmak gerekir. Eksik su alımında fiber sertleşir ve blokaj yapabilir.

Daha önceden barsağında darlık olduğu bilinen hastalar fiber kullanmadan önce bu durumu doktoru ile görüşmelidir. Bazı fiber ürünlerinde şeker bulunduğundan diyabet hastaları şekersiz ürünleri tercih etmelidir.

Lubrikan laksatifler:

Kayganlaştırıcı laksatifler olarak da tanımlanabilir. Bunlar barsakta gaitanın dış yüzeyini kaplayabilen mineral yağlardan oluşur. Böylece dışkıdan su emilimin azatlılar ve dışkı yumuşak ve kaygan kalır. Kısa süreli etkili tedavi için kullanılabilir. Zira uzun süreli kullanımda yağda eriyen vitaminlerin emilimi bozulacağından Vit A, D, E ve K emilemez. Ayrıca coumadin veya oral kontraseptif ilaç kullananlarda bu ilaçların emilimi ve etkisi azalır. Çocuk ve yaşlılarda, yutma sorunu olabilecek kişilerde akciğere kaçış olursa lipit pnömonisi gelişebilir. Bu yüzden bunlarda kullanılmamalıdır.

Gaita yumuşatıcılar: (Emollient laksatifler)

Docusate adında bir madde içerirler. Bu madde suyun gaita içine süzülmesine ve gaitayı yumuşatmasına yol açar. Etkisi bir iki haftada görülür. Yetersiz ise doz artırılabilir. Uzun süreli kullanılabilir. Mineral yağlarla birlikte kullanılmamalıdır. Bu yağların emilimini ve vücuda (karaciğer ve lenf düğümlerinde) birikerek iltihaba yol açabilir. Cerrahi sonrası, doğum sonrası ve kalp krizi sonrası dönemde geçici olarak kabızlığı engellemek ve gaitayı yumuşak tutmak için kullanılır. Bu laksatifler yine hemoroid ve anal fissur durumlarında tercih edilebilirler.

Ozmotik laksatifler:

Ozmotik maddeler, emilmeyen ve etrafında su tutabilen maddelerdir. Böylece kolonda su tutarak dışkıyı yumuşak tutarlar. En popüler ozmotik laksatif maddeler, laktuloz, sorbitol ve polietilen glikol dür. Bu maddelerde uzun süreli kullanıma uygun ve güvenlidirler. Bu maddelerin kolon bakterileri tarafından sindirilmesi ile gaz üretimi artabilir. Gaz üretimi ilaç azaltılarak kontrol edilebilir. Bazı vakalarda gaz zamanla azalabilir.

Saline laksatifler:

Magnezyum, fostat ve sitrat içeren laksatiflerdir. Barsakta emilmeleri azdır ve osmotik etki yaparlar. Bunlardan magnezyumun bir miktar uyarıcı etkisi de vardır. Birkaç saat içinde etkilerler. Uzun süre kullanımda önerilmez. Böbrek sorunu olanlarda magnezyum toksisitesi ve fosfat toksisitesi gelişebilir. Aşırı ishaller sonunda kaybedilen sıvı yerine konmazsa dehidratasyon gelişebilir.

Uyarıcı laksatifler (Stimulan laksatifler):

Bunlar intestinal ve kolonik kasları çalışmasını artırırken aynı zamanda su ve elektrolit sekresyonuna da sebep olurlar. Kuvvetli laksatiflerdir, kuvvetli ishal ile beraber su ve elektrolit kaybına da yol açabilirler. Cascara (castor oil), Senna, Bisacodyl ve aloe bu gruptandır. Bu gruptakiler uzun vadede kullanımda önerilmezler zira, kolon kas ve sinirlerinde hasara yol açarak kabızlığın kalıcı olmasına sebep olabilirler. Bu aşamadan sonra artık etkilide olamazlar. Kuru eriğinde bir miktar kolonu uyarıcı etkisi vardır.

Tegaserod (Zelnorm):

Kolon hareketleri mekanizma olarak sinir uçlarından salınan serotonin maddesine bağlıdır. Salınan serotonin değişik serotonin reseptörlerine gider. Bunlarda barsakların hızını artırır veya azaltır. Serotonin 5-HT4 reseptörleri serotonin ile uyarılınca barsak hareketleri yavaşlar. Yakında zamanda piyasada var olan tegaserod (zelmac) isimli ilaç 5-HT4 reseptörlerine bağlanıp, serotoninin bu reseptörleri uyarmasını engelliyordu. Böylece serotonin kolonu yavaşlatamadığından hızlı bir geçiş olmakta idi. Zelmac aynı zamanda intestinal ağrı-duyucu sinir uçlarının hassasiyetini de azaltmakta idi. Bu ilaç FDA tarafından (.11%) lik bir kardiyovasküler olaya sebep olması gerekçesi ile satışı durduruldu. Benzer kolon etkisi olan ama kardiyovasküler yan etkisi olmayan ilaç beklenmektedir.

Lubiprostone (Amitiza):

Seçici klor kanal aktivatörüdür. İntestinal yüzeylerden klor salınımını uyarır. Klorun ardından su ve sodyum iyonları takip eder ve gaita yumuşar. Günde iki kez alınmakla gaita kıvamı düzelir, ıkınma azalır. Yan etki olarak %30 hastada hafif bir bulantı yapar. Uzun vade kullanımı hakkında henüz bilgi yoktur. Şubat 2006 da FDA tarafından erkek ve kadınlarda onaylanmıştır.

Lavmanlar

Lavmanlar değişik mekanizmalarla etkindirler. Musluk suyu gibi sadece rektumu doldurarak etkin olanlar vardır. Saline lavmanlar kolona su çekilmesini sağlarlar. Fleet fosfosoda lavmanları ise kolon kaslarını uyarırlar. Mineral yağ ve yumuşatıcı lavmanlarda vardır. Her birini kullanım kılavuzlarına uymak gerekir. Genelde birkaç dakika ile bir saat içinde dışkılama sağlanır. Lavmanları karın kramplarını hissedene kadar içeride tutmaya çalışmak gerekir. Kısa süreli kullanımlarda, gaita tıkaçları durumunda  kullanılmaları daha uygundur. Sabunlu lavmanlar rektum mukozasına zarar verdiklerinden kullanılmamalıdırlar.

Fitiller:

Lavmanlar gibi değişik formları olabilir. Bisacodyl fitiller uyarıcıdır. Gliserin rektumu irrite ederek çalışır.

Değişik ilaçlar:

Başka nedenlerle kullanılan bazı ilaçların ishal yen etkisi nedeni ile kabızlık için denendikleri bilinir.

Kolçisin:

Gut hastalığında kullanılır. Günde 3 doz alındığında gaita yumuşar hatta ishal gelişebilir.

Misoprostol (cytotec):

Mide ülserleri engellemek için NSAİD alan hastalarda ishal yan etkisi oluşturduğu görüldükten sonra kısa süreli kabızlık tedavisinde denemiş ve başarılı olmuştur. Uzun süreli kullanım bilinmiyor.

Orlistat (Xenical):

Kilolu hastalarda yağ emilimini azaltmak amacı ile kullanılan bir ilaçtır. Emilemeyen yağlar barsaklarda bakteriler tarafından tüketilir. Bakterilerce üretilen ara maddeler ise barsak hareketlerini artırırlar ve barsakları uyarırlar. Buda kabızlığa iyi gelir.

İLAÇ DIŞI TEDAVİLER

Egzersiz:

Kabızlık daha çok sedanter (Hareketsiz, oturarak) yaşayanlarda görülür. Ancak egzersizin direkt kabızlığa faydası da gösterilememiştir. Bununla birlikte egzersizin diğer faydaları nedeni ile de yapmak gerekmektedir.

Biofeedback:

Pelvik taban disfonksiyonuna bağlı kabızlıklarda uygunsuz kas hareketlerini bir manometre aracılığı fark edip daha uygun kasılmaların ve anal gevşemelerin nasıl sağlanacağını hastaya öğretmeye dayanır.

Cerrahi:

Kolon tümörleri ile beraber olan kabızlıkta ve tedaviye cevap vermeyen kolonik inertia hastalarında ve laksatif suiistimali ile gelişen katartik kolon hastalarında son çare cerrahi olabilir. Bunda rektum ve sigmoid bırakılıp diğer kolon kısımları alındır. İnce barsaklar sigmoide bağlanır. Bu cerrahileri yapmak için ince barsak hareketlerinin normal olması gerekir.

Elekriksel pacing:

Sakral bölge cildine yapılacak elektriksel uyarılar veya bir ucu kolon kas duvarıan yerleşik bir ucu dışarıda elektrik uyarıcısına bağlı sistemler umut verici görünüyor, ancak rutin kullanıma girmesi için yeterince çalışma henüz yoktur.

Kabızlıkta tedavi değerlendirilmesinde üç kural vardır. Birincisi, öncelikle son zamanlarda çıkan ve giderek artan kabızlıklarda sebebe yönelik araştırma yapılmalı ve acil bir durum varsa gözden kaçırılmamalıdır. İkinci kural, tedavi zararsız hafif ilaçlarla başlanmalıdır.  Üçüncü kural, kronik kabızlıkta basit tedavilere cevap vermiyorsa tanısal araştırmalara geçilir.

Kabızlıkta tedavi hedefi her gün dışkılama değildir. İki- üç günde bir zorlanmadan, ıkınmak zorunda kalmadan çıkmayı sağlamaktır.

Hiçbir zaman dışkılama ihtiyacı hissedince onu baskılamayın. Hemen bir tuvalet bulun. Almakta olduğunuz diğer ilaçlar arasında kabızlık sebebi olabilecek ilaçlar var mı kontrol ettiriniz. Bunları kesmek veya değiştirmek mümkün mü doktorunuza sorunuz.

Lifli ve fiberli diyetleri artırınız. Bunun en kolay yolu sebze ve meyve tüketimini, rafine edilmemiş darı tipi tahıl tüketimini artırmaktır. Bunlar yeterli olmazsa satılan fiber ürünlerinden alabilirsiniz. Fiberlerin etkisi bir gece de olmaz, bir iki hafta sabretmek gerekir. Bu arada oluşacak gaz ve şişkinliğe göre fiberi azaltmak ve artırmayı kendiniz ayarlamalısınız. Fiber alımı ile beraber su alımını mutlaka artırınız aksi takdirde fiber katılaşıp kabızlığınız artırabilir.

Bu tedbirler kabızlığınızı çözmeye yetmedi ise, bunlara ek tedbirler getiriniz. Eğer, adet dönemi ile uyumlu bir şekilde belli zaman aralıları ile kabızlık varsa, ö dönemler her türlü müshili kullanabilirsiniz. Kısa süreli kullanımlar sorun yapmaz. Bununla birlikte uyarıcı tipte müshiller giderek artan bir kullanıma itebilir sizi, buna dikkat etmek gerekir.

Eğer kabızlık aralıklı değil de daimi ise, en güvenli müshiller ozmotik laksatiflerdir. Dozları yavaşça artırılarak uygun doz bulunur. Birkaç hafta sabretmelisiniz. Başlangıçta gaz şişkinlik yapabilir. Merak etmeyiniz. Gerekirse doz artırma ve azaltmayı kendiniz yapınız. Magnesi kalsine de osmotik laksatiflere ucuz ve etkili bir alternatif olabilir. Doz ayarlamasına dikkat etmeli ve aşırı ishal olma engellenmelidir.

Erik ve erik suyu hafif uyarıcı etkisinden dolayı kullanılabilir. Kolona zarar verdiği gösterilmemiştir. Daha kuvvetli ıyarıcılar yukarıdaki önlemler yetmediğinde kullanılabilirler. Diğer birçok bitkisel ürünlerde uyarıcı laksatif etkisi vardır.  Uzun süreli kullanımlarda dikkatli olunmalıdır.

Prof. Dr. Yusuf AKCAN Gastroenteroloji Uzm. Ozel Istanbul Onkoloji Hastanesi Tel. : 0 530 286 29 80 Tel. : 0 532 652 52 06   Cevizli Mah. Toros Cad. No : 86 PK:34846 Maltepe / Istanbul ( Gulsuyu Metro duragi karsisi)